رایگان، اما پرهزینه: پنیر مفت و غذای مجانی در اقتصاد

در فرهنگ عامه جمله‌ای معروف وجود دارد: «پنیر مفت فقط در تلهٔ موش پیدا می‌شود». این ضرب‌المثل در حقیقت یک هشدار است؛ هر چیزی که ظاهراً بدون هزینه یا تلاش به دست آید، احتمالاً پنهان‌ترین و بزرگ‌ترین هزینه‌ها را در دل خود دارد. این نگرش، نه تنها در زندگی روزمره، بلکه در علم اقتصاد نیز جایگاه ویژه‌ای یافته است.

هر منفعتی بهایی دارد. آن هزینه ممکن است مستقیم، پنهان یا غیرمستقیم باشد، اما وجود دارد.

در اقتصاد مفهومی مشابه با عبارت «There is no such thing as a free lunch» (غذای مجانی وجود ندارد) مطرح است. این عبارت در اوایل قرن بیستم در آمریکا رایج شد. در آن زمان کافه‌ها و میخانه‌ها برای جذب مشتریان، نوشیدنی‌ها را همراه با یک "غذای مجانی" تبلیغ می‌کردند. اما در واقع قیمت نوشیدنی‌ها بالاتر از حد معمول بود یا هزینه‌ها به شکل دیگری جبران می‌شد. به همین دلیل اقتصاددانان این عبارت را به عنوان یک اصل اقتصادی پذیرفتند:

هیچ چیز واقعاً مجانی نیست؛ هزینه‌ی هر منفعتی، مستقیم یا غیرمستقیم، از جایی پرداخت می‌شود.

وقتی در اقتصاد گفته می‌شود «غذای مجانی وجود ندارد»، یکی از پیام‌های پنهان آن همین است که اگر چیزی واقعاً مجانی عرضه شود، منابع محدود توان پاسخگویی به تقاضای بی‌پایان مردم را ندارند. در نتیجه، صف، کمبود و هدررفت منابع به‌وجود می‌آید. اقتصاددانان این پدیده را با قانون عرضه و تقاضا توضیح می‌دهند. قیمت به نوعی ابزار تنظیم‌کنندۀ مصرف است. وقتی قیمت صفر تعیین می‌شود، تقاضا بسیار بیشتر از ظرفیت عرضه می‌شود و مکانیزم تنظیم‌کننده از بین می‌رود. در این حالت «صف» جایگزین قیمت می‌شود. بنابراین می‌توان گفت: وقتی قیمت صفر باشد، هزینه به شکل دیگری ظاهر می‌شود: در قالب صف، اتلاف وقت یا افت کیفیت.

تفسیر اقتصادی

اقتصاد مبتنی بر اصل کمیابی منابع است. منابع انسانی، طبیعی و مالی محدودند، بنابراین هر انتخابی هزینه‌ای به نام هزینهٔ فرصت دارد. وقتی چیزی «مجانی» به نظر می‌رسد، در واقع هزینه‌ی آن یا از جیب دیگری پرداخته شده است یا در قالب فرصت‌های از دست رفته پنهان شده است. مثال‌ها:

• یارانه‌های دولتی: وقتی دولت سوخت یا نان را ارزان می‌کند، مصرف‌کننده احساس می‌کند که "پنیر مفت" دریافت کرده است. اما در حقیقت، این هزینه از طریق مالیات‌ها یا کسری بودجه و تورم از جیب مردم پرداخت می‌شود.

• خدمات آنلاین رایگان: اگرچه در ظاهر صف فیزیکی وجود ندارد، اما «صف دیجیتال» شکل می‌گیرد. یعنی کاربران باید تبلیغات ببینند، داده‌هایشان مصرف شود یا منتظر بمانند تا سرویس رایگان در اختیارشان قرار گیرد.

• وام‌های بدون بهره یا کمک‌های بلاعوض: چنین مزایایی ظاهراً بدون هزینه‌اند، اما معمولاً در آینده با شروط، محدودیت‌ها یا اثرات جانبی اقتصادی بازپرداخت می‌شوند.