بررسی فیلم «۲۳ نفر» از مهدی جعفری | شجاعت در دل اسارت

«۲۳ نفر» به کارگردانی مهدی جعفری، درامی جنگی محصول ۱۳۹۷ است؛ اثری که با نگاهی متفاوت به جنگ و دست گذاشتن بر روی سوژه‌ای خاص، توانسته در میان آثار سینمای دفاع مقدس جایگاه قابل‌توجهی پیدا کند. با بررسی این فیلم همراه انتشارات آوانس باشید.

داستان فیلم درباره‌ی بیست‌وسه نوجوان ایرانی است که در جریان جنگ ایران و عراق، در سال ۱۳۶۱ به اسارت نیروهای عراقی درمی‌آیند. آن‌ها در اردوگاه‌های عراق با شرایط سختی روبه‌رو می‌شوند و... .

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این فیلم، پرهیز از شعارزدگی و پروپاگانداست. برخلاف بسیاری از فیلم‌های جنگی، خصوصاً بخشی از آثار سال‌های اخیر سینمای دفاع مقدس که شخصیت‌ها را قهرمانانی بی‌نقص، شکست‌ناپذیر و دور از واقعیت ترسیم می‌کنند، اینجا نوجوانان به شکل انسان‌هایی واقعی به تصویر کشیده می‌شوند. همین رویکرد انسانی باعث می‌شود مخاطب با آن‌ها احساس صمیمیت کند و روایت را باورپذیر بیابد. فیلم به‌ جای آن‌ که پیوسته بر پیروزی، حماسه یا شعارهای مستقیم تأکید کند، تجربه‌ی اسارت را از دریچه‌ی نگاه همین نوجوانان روایت می‌کند؛ تجربه‌ای که در آن امید و یأس، مقاومت و درماندگی، شجاعت و تردید، همگی در کنار یکدیگر حضور دارند و چه‌بسا بدون وجود یکی، دیگری نیز معنای خود را از دست بدهد.

«۲۳ نفر» اقتباسی‌ست از خاطرات خودنوشت احمد یوسف‌زاده در کتاب «آن ۲۳ نفر»؛ کتابی که نخستین‌بار در سال ۱۳۹۲ منتشر شد و به‌ واسطه‌ی قلم ساده، صمیمی و دوری از اغراق، مورد استقبال قرار گرفت و بیش از کتاب‌های همانند خود خوانده شد؛ بعدها نیز مورد توجه چهره‌های فرهنگی و مسئولان کشور قرار گرفت. مهدی جعفری پیش از ساخت فیلم، مستندی با عنوان «۲۳ نفر و آن یک نفر» درباره‌ی همین ماجرا ساخته بود و به همین دلیل با فضای داستان و شخصیت‌های واقعی آن آشنایی نزدیکی داشت. فیلم در بازآفرینی همین فضا موفق عمل کرده و مسیر کتاب را ادامه می‌دهد. جزئیات زندگی در اسارت، لحظات طنزآلود، روابط میان نوجوانان و حتی ناامیدی‌ها، همان‌گونه که در خاطرات احمد یوسف‌زاده روایت شده‌اند، در فیلم نیز بازتاب یافته و همین وفاداری به منبع، به اثر اصالت می‌بخشد. البته فیلم در برخی بخش‌ها برای حفظ ریتم دراماتیک، برخی وقایع را فشرده یا با تغییرات جزئی بازسازی کرده است، اما هسته‌ی اصلی روایت همچنان بر تجربه‌ی واقعی این نوجوانان استوار مانده است. مخاطب احساس نمی‌کند با یک بازسازی سفارشی طرف است، بلکه با بخشی از خاطره‌ی واقعی نوجوانانی روبه‌رو می‌شود که سال‌ها بعد، سرگذشت خود را مکتوب کردند.

روایت فیلم خطی و ساده است: از حضور نوجوانان در جبهه و لحظه‌ی اسارت آغاز می‌شود و سپس مسیر دشوارشان در زندان استخبارات بغداد را دنبال می‌کند. این ساختار کلاسیک، بدون رفت‌وآمدهای زمانی یا پیچیدگی‌های فرمی، باعث می‌شود تمرکز مخاطب از همان ابتدا بر تجربه‌ی شخصیت‌ها باقی بماند و فیلم بیش از هر چیز بر واقعیت تاریخی و زیسته‌ی این نوجوانان تکیه کند. صحنه‌های مهمی مثل انتقال با کامیون‌های نظامی، بازجویی‌های خشن، اجبار به حضور در رسانه‌های تبلیغاتی عراق و تلاش برای ایستادگی در برابر فشار دشمن، استخوان‌بندی داستان را تشکیل می‌دهد. در کنار این موقعیت‌های تلخ، لحظات صمیمی و طنزآمیزی هم وجود دارد؛ شوخی‌ها، رفاقت‌ها و حتی دعواهای نوجوانانه که روایت را زنده و پویا می‌کنند. تعادل میان تلخی اسارت و سرزندگی نوجوانانه، یکی از مهم‌ترین دلایل باورپذیری فیلم است و اجازه نمی‌دهد شخصیت‌ها صرفاً به نمادهایی از مقاومت یا قهرمانی تبدیل شوند.

یکی از نقاط قوت فیلم، بازی بازیگران نوجوان است. بسیاری از این بازیگران پیش از «۲۳ نفر» تجربه‌ی جدی بازیگری نداشتند و شاید مهدی جعفری نیز آگاهانه به سراغ چهره‌های کمتر شناخته‌شده رفت تا حس مستندگونه و واقع‌گرای فیلم حفظ شود؛ انتخابی که با توجه به ماهیت واقعی داستان، نتیجه‌ای موفق به همراه داشته است. بازی‌ها با آن‌ که انتظار چندانی ازشان نمی‌رفت، طبیعی و بدون اغراق‌اند و هر شخصیت با ویژگی‌های فردی خود دیده می‌شود. هماهنگی گروهی میان بازیگران، خصوصاً در صحنه‌های جمعی اردوگاه و بازجویی‌ها، از دیگر نقاط قوت فیلم است؛ زیرا هیچ شخصیتی برای قهرمان‌سازی افراطی بر دیگری غلبه نمی‌کند و همین توازن، روح جمعی داستان را حفظ کرده. نتیجه آن‌ که بازی‌ها بیش از آن‌ که رنگ‌وبوی نمایشی داشته باشند، به بازآفرینی تجربه‌ی واقعی این نوجوانان نزدیک می‌شوند و بر قدرت درام فیلم می‌افزایند.

جدای از گفته‌های فوق، «۲۳ نفر» از حیث فرم سینمایی نیز حرف‌هایی برای گفتن دارد. فیلم‌برداریِ اثر حس تنگنا و فشار اردوگاه را منتقل می‌کند و با استفاده از رنگ‌های خاکی، قاب‌های بسته و حرکت‌های کنترل‌شده‌ی دوربین، فضای خفقان‌آور اسارت را ملموس‌تر می‌سازد. طراحی صحنه و لوکیشن‌ها نیز بسیار باورپذیر و طبیعی است و تماشاگر را در فضای جنگ و زندان‌های عراق قرار می‌دهد؛ فضایی که با تکیه بر اسناد و خاطرات بازماندگان، تا حد امکان به واقعیت تاریخی نزدیک شده است. نورپردازی سرد و کم‌رمق، تلخی موقعیت‌ها را تشدید می‌کند و موسیقیِ آریا عظیمی‌نژاد نیز بدون آن‌ که بر احساسات مخاطب غلبه کند، در خدمت روایت قرار می‌گیرد و تنها در لحظات حساس، بار عاطفی صحنه‌ها را افزایش می‌دهد. حاصل کنار هم قرار گرفتن این عناصر، زبان سینمایی متین و کنترل‌شده‌ای است که اجازه می‌دهد واقعیت تلخ اسارت، خود تأثیرش را بر مخاطب بگذارد.

در مجموع، «۲۳ نفر» هم در مضمون و هم در فرم اثری متمایز نسبت به بسیاری از تولیدات دفاع مقدس است؛ فیلمی که نه به دام تبلیغ می‌افتد و نه به شعارهای سینمایی دل می‌بندد؛ روایت آن بیش از هرچیز بر تجربه‌ی انسانی نوجوانان تکیه دارد و همین نگاه باعث می‌شود بتوان آن را از بهترین نمونه‌های سینمای جنگ در سال‌های اخیر سینمای ایران دانست.