آمادگی کنکور دکتری علوم ارتباطات

🎯 هدف جلسه اول

درک مفهوم "ارتباط" و آشنایی با مدل شانون و ویور

🧠 بخش ۱ – مفهوم و انواع ارتباط

📌 در ساده‌ترین تعریف:
ارتباط یعنی انتقال معنا از فرستنده به گیرنده از طریق پیام.

ولی در تست‌ها معمولاً دنبال "تعریف دقیق‌تر" هستن.
چند تعریف معروف رو مرور کنیم (با لحن تستی):

1. شارل اوزگود و ویلف شِرِم:
   ارتباط فرآیندی است که در آن معنا میان دو یا چند نفر مشترک می‌شود.
   ➤ کلیدواژه تستی: اشتراک معنا (shared meaning)

2. دنیس مک‌کویل:
   ارتباط بخشی از فرآیند اجتماعی است که به تولید و تبادل معنا کمک می‌کند.
   ➤ کلیدواژه تستی: فرآیند اجتماعی و تولید معنا

3. شانون و ویور:
   ارتباط = انتقال پیام از منبع به گیرنده از طریق کانال، همراه با احتمال بروز نویز.
   ➤ کلیدواژه تستی: نویز، منبع، کانال، گیرنده

📊 انواع ارتباط (در تست‌ها زیاد تکرار می‌شود)

📊 انواع ارتباط (در تست‌ها زیاد تکرار می‌شود)

نوع ارتباط توضیح کوتاه مثال تستی

درون‌فردی (Intrapersonal) گفتگو با خود، تفکر درونی تصمیم‌گیری در ذهن

میان‌فردی (Interpersonal) بین دو نفر گفت‌وگوی رو‌در‌رو

گروهی (Group Communication) بین افراد در گروه‌های کوچک جلسه‌ی کاری

سازمانی (Organizational) میان سطوح سازمانی اطلاعیه در شرکت

جمعی (Mass Communication) از رسانه به توده‌ی مردم پخش تلویزیونی

⚙️ مدل شانون و ویور (Shannon & Weaver Model)

این مدل از مهندسی مخابرات آمده ولی پایه‌ی همه‌ی مدل‌های بعدی است.

اجزای مدل:

1. منبع (Source) → تولید پیام

2. فرستنده (Transmitter) → رمزگذاری پیام

3. کانال (Channel) → مسیر ارسال پیام

4. گیرنده (Receiver) → رمزگشایی پیام

5. مقصد (Destination) → دریافت‌کننده نهایی

6. نویز (Noise) → هر چیزی که مانع درک پیام شود

🧩 مثال تستی:

در مدل شانون و ویور، وقتی صدای ماشین اجازه نمی‌دهد فرد پیام تلفنی را واضح بشنود، کدام مؤلفه تحت‌تأثیر قرار گرفته است؟
💡 پاسخ: نویز (Noise)

📚 جلسه ۲ – نظریه‌های کلاسیک ارتباطات

🎯 هدف:

آشنایی با نظریه‌های اولیه‌ی ارتباطات (لاسول، لازارسفلد، کاتز، برلو) و یادگیری نحوه‌ی طرح تست از آن‌ها.

🧠 بخش ۱: مرور مفهومی فشرده

1️⃣ مدل لاسول (Harold Lasswell, 1948)

فرمول معروفش رو حتماً یادت بگیر 👇

Who → Says What → In Which Channel → To Whom → With What Effect
(چه کسی → چه چیزی می‌گوید → از چه مجرایی → به چه کسی → با چه تأثیری)

🔹 نوع مدل: خطی و اثرمحور (Linear, Effect-Oriented)
🔹 در تست‌ها با واژه‌ی “Effect” یا “Impact” همراهه.

2️⃣ نظریه جریان دو مرحله‌ای (Two-Step Flow – Lazarsfeld & Katz)

📌 پیام از رسانه → به رهبران فکری (Opinion Leaders) → به توده مردم منتقل می‌شود.
🔹 واژه‌ی کلیدی: Opinion Leader
🔹 نکته تستی: تأکید بر نقش فعال مخاطب و تأثیر گروه‌های مرجع.

3️⃣ مدل برلو (David Berlo – SMCR Model)

Source → Message → Channel → Receiver

🔹 این مدل بر کیفیت عناصر ارتباط تمرکز دارد (نه فقط مسیر).
🔹 برای تست‌ها: یادآوری کن «S» یعنی Source (منبع)، «M» یعنی Message، «C» یعنی Channel، «R» یعنی Receiver

🎯 هدف جلسه سوم

درک نظریه‌ی جریان دو مرحله‌ای ارتباط (Two-Step Flow) و مقایسه‌ی آن با مدل خطی لاسول

🧠 بخش ۱ – ایده‌ی اصلی نظریه

این نظریه توسط لازارسفلد و کاتز در دهه‌ی ۱۹۴۰ مطرح شد (پژوهش درباره‌ی تبلیغات انتخاباتی در آمریکا).
آنها فهمیدند که پیام‌های رسانه‌ای مستقیماً بر همه‌ی مردم اثر نمی‌گذارد، بلکه از مسیر افراد «تأثیرگذار» عبور می‌کند.

یعنی اطلاعات از رسانه → رهبران افکار (Opinion Leaders) → مردم عادی منتقل می‌شود.

📌 کلیدواژه‌های تستی

مفهوم توضیح کوتاه کلیدواژه تستی

رهبران افکار (Opinion Leaders) افراد مرجع که پیام را تفسیر و منتقل می‌کنند نفوذ اجتماعی – واسطه پیام

ارتباط دو مرحله‌ای پیام از رسانه به مردم از طریق واسطه‌ها منتقل می‌شود دو مرحله‌ای، واسطه، رهبر

کاتز و لازارسفلد پژوهشگران نظریه تبلیغات سیاسی، جامعه‌شناسی ارتباطات

⚖️ تفاوت با مدل لاسول

مدل لاسول نظریه جریان دو مرحله‌ای

ارتباط یک‌طرفه و خطی ارتباط غیرمستقیم و اجتماعی

تمرکز بر اثر پیام تمرکز بر واسطه‌ها و شبکه اجتماعی

مخاطب منفعل مخاطب فعال‌تر از قبل

🎯 هدف جلسه چهارم

درک مفهوم نظریه کاشت (Cultivation Theory) و تحلیل نقش رسانه در شکل‌دهی به ادراک واقعیت

🧠 بخش ۱ – خاستگاه نظریه

🔹 نظریه‌ی کاشت را جرج گربنر (George Gerbner) در دهه‌ی ۱۹۷۰ مطرح کرد.
او با تحلیل محتوای تلویزیون‌های آمریکا به این نتیجه رسید که تماشای مداوم تلویزیون، برداشت مخاطبان از واقعیت اجتماعی را تغییر می‌دهد.

📌 ایده‌ی اصلی نظریه

رسانه‌ها به‌ویژه تلویزیون، با تکرار مداوم تصاویر و داستان‌ها، «جهان تلویزیونی» می‌سازند و باعث می‌شوند بینندگان، جهان واقعی را مشابه همان دنیای تلویزیونی درک کنند.

یعنی رسانه‌ها “واقعیت اجتماعی کاشته‌شده” در ذهن مردم ایجاد می‌کنند.

🌱 مفاهیم کلیدی در نظریه کاشت

مفهوم توضیح کوتاه کلیدواژه تستی

کاشت (Cultivation) شکل‌گیری تدریجی نگرش‌ها بر اثر تماشای مکرر رسانه اثر تدریجی، بلندمدت

جهان تلویزیونی (Television World) تصویری اغراق‌آمیز از واقعیت (مثلاً دنیای پر از خشونت) ادراک غیرواقعی

فرضیه‌ی جهان خشن (Mean World Syndrome) افرادی که زیاد تلویزیون می‌بینند، دنیا را خشن‌تر تصور می‌کنند نگرش منفی، ترس از جامعه

مقایسه‌ی سنگین‌ بینندگان و کم‌ بینندگان گروهی که بیشتر در معرض رسانه‌اند، اثر کاشت بیشتری می‌گیرند heavy viewers vs light viewers

⚙️ بخش ۲ – ویژگی‌ها و نقدها

🔸 ویژگی‌ها:

1. اثر رسانه‌ها تدریجی و انباشتی است.

2. رسانه نه با یک پیام خاص، بلکه با تکرار الگوها تأثیر می‌گذارد.

3. تمرکز بر ادراک واقعیت اجتماعی، نه رفتار مستقیم.

🔸 نقدها:

1. غفلت از تفاوت‌های فردی (همه را یکسان فرض می‌کند).

2. اهمیت بیش از حد به تلویزیون در برابر رسانه‌های جدید.

3. دشواری در اندازه‌گیری «کاشت» در دنیای چندرسانه‌ای امروز.

🔍 ارتباط با سایر نظریه‌ها

| نظریه | شباهت / تفاوت |

| -------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------- |

| نظریه تزریق سوزنی | هر دو بر اثر رسانه تأکید دارند، اما کاشت آن را تدریجی می‌داند نه فوری. |

| نظریه استفاده و خشنودی (Uses & Gratifications) | کاملاً متضاد؛ در آن مخاطب فعال است، در کاشت مخاطب منفعل‌تر. |

| نظریه کاشت و مارپیچ سکوت | هر دو به شکل‌دهی ادراک عمومی می‌پردازند. |

📚 جلسه 5 – نظریه‌های کلاسیک ارتباطات

🎯 هدف جلسه:

آشنایی با مهم‌ترین نظریه‌های اولیه‌ی ارتباطات
(تمرکز بر: لازارسفلد، لاسول، برلو)

🧩 بخش ۱ – لازارسفلد و جریان دو مرحله‌ای ارتباط (Two-Step Flow)

🧠 ایده اصلی:
پیام‌ها مستقیماً بر توده مردم اثر نمی‌گذارند،
بلکه از طریق رهبران فکری (Opinion Leaders) منتقل می‌شوند.

📌 کلیدواژه تستی:

رسانه → رهبران فکری → مردم

👤 لازارسفلد و کاتز در پژوهش انتخاباتی (دهه ۴۰ میلادی) به این نتیجه رسیدند که
تأثیر رسانه‌ها غیرمستقیم است، و تعامل اجتماعی نقش مهمی دارد.

📍 تست پرتکرار:

کدام نظریه بر نقش "رهبران فکری" در انتقال پیام‌های رسانه‌ای تأکید دارد؟
✅ پاسخ: نظریه جریان دو مرحله‌ای ارتباط (لازارسفلد و کاتز)

🧩 بخش ۲ – هارولد لاسول (Harold Lasswell)

📘 فرمول معروف لاسول:

Who says what in which channel to whom with what effect

📌 یعنی:

1. چه کسی؟ (Who) → منبع پیام

2. چه می‌گوید؟ (Says What) → پیام

3. از چه کانالی؟ (In Which Channel) → رسانه

4. به چه کسی؟ (To Whom) → مخاطب

5. با چه تأثیری؟ (With What Effect) → نتیجه ارتباط

📍 نکته تستی:
لاسول بیشتر به تحلیل محتوا و تأثیر سیاسی پیام‌ها علاقه داشت.

🧩 بخش ۳ – مدل برلو (Berlo – SMCR Model)

📘 SMCR = Source, Message, Channel, Receiver

🔹 تمرکز مدل بر کیفیت مهارت‌های ارتباطی است، نه فقط ساختار پیام.
برلو می‌گوید:

هرچه مهارت منبع و گیرنده در رمزگذاری و رمزگشایی بیشتر باشد، ارتباط مؤثرتر است.

📍 تست پرتکرار:

در مدل SMCR برلو، عامل اصلی مؤثر در موفقیت ارتباط چیست؟
✅ پاسخ: مهارت‌های ارتباطی فرستنده و گیرنده

🧠 خلاصه مرور کلیدی: