حقوق کیفری

حقوق کیفری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

حقوق کیفری شاخه‌ای از حقوق عمومی است که به انواع جرائم و چگونگی مجازات آن‌ها می‌پردازد، در این شاخه از حقوق برای تهیه و تدوین قوانین جزایی و اجرای آن‌ها استفاده از دستاوردهای جرم‌شناسی (مجموعه دانش‌هایی که در بررسی بزهکاری به علل پیدایش، تکوین فرآیند و آثار جرم توجه دارد) ضروری است.

فهرست مندرجات

۱ - تعریف‌ حقوق کیفری

۲ - مهم‌‌ترین شاخه‌های حقوق کیفری

۲.۱ - حقوق کیفری عمومی

۲.۱.۱ - مباحث حقوق کیفری عمومی

۲.۲ - حقوق کیفری اختصاصی

۲.۲.۱ - مباحث حقوق کیفری اختصاصی

۲.۳ - آیین دادرسی کیفری

۲.۴ - کیفرشناسی

۲.۵ - حقوق بین‌المللی کیفری

۲.۶ - حقوق جزای بین‌المللی خاص

۳ - هدف حقوق کیفری

۴ - مراحل مقررات کیفری در طول تاریخ

۴.۱ - در جوامع پیشین

۴.۲ - دوره دادگستری عمومی

۴.۳ - دوره نوین کیفری

۴.۴ - نقش علوم دیگر در گسترش حقوق کیفری

۵ - مهم‌‌ترین اصول حاکم بر حقوق کیفری

۵.۱ - اصل قانونی بودن جرائم و مجازاتها

۵.۲ - اصل عطف بماسبق نشدنِ قوانین جزایی ماهوی

۵.۳ - اصل تفسیر مضیقِ قوانین کیفری

۵.۴ - اصل تساوی مجازات‌ها

۵.۵ - اصل شخصی بودن مجازاتها

۵.۶ - اصل برائت متهم یا فرض

۶ - حقوق کیفری در منابع فقهی

۷ - اقسام ضمانت اجرای کیفری

۸ - مبانی حقوق جزا در فقه اسلامی

۹ - مجازات‌های گوناگون با اهداف متفاوت در حقوق کیفری

۱۰ - عدم اصرار اثبات گناه و اجرای مجازات در فقه

۱۱ - شرایط اجرای مجازات

۱۲ - رعایت حقوق مجرم در متون حدیثی

۱۳ - پیشینه حقوق جزا در غرب

۱۴ - مکاتب گوناگونی در حقوق جزا

۱۵ - تأثیر حقوق جزایی غرب در جهان اسلام

۱۶ - قانون کیفری جدید در حکومت عثمانی

۱۷ - کشور اسلامی الهام از قانون جزای عثمانی

۱۸ - کاهش قوانین کیفری اسلام در کشورهای اسلامیِ

۱۹ - اجرا کامل احکام کیفری اسلام در کشورهای اسلامی

۲۰ - حقوق کیفری ایران

۲۰.۱ - قبل از مشروطه

۲۰.۲ - پس از مشروطه

۲۰.۳ - پس از انقلاب اسلامی

۲۱ - مهم‌‌ترین منابع حقوق جزای عمومی ایران

۲۲ - فهرست منابع

۲۳ - پانویس

۲۴ - منبع

۱ - تعریف‌ حقوق کیفری

[ویرایش]

از حقوق کیفری تعاریف گوناگونی شده است، بر پایه یکی از تعاریف، موضوع آن مطالعه جرائم و اعمال ضد اجتماعی و قواعد حاکم بر واکنش دولت به آنها (اعم از مجازات و اقدامات تأمینی و تربیتی) به منظور برقرار ساختن امنیت و نظم است. [۱][۲]

۲ - مهم‌‌ترین شاخه‌های حقوق کیفری

[ویرایش]

مهم‌‌ترین شاخه‌های حقوق کیفری عبارت‌اند از:

۲.۱ - حقوق کیفری عمومی

حقوق کیفری عمومی، که به مطالعه قواعد کلی و مشترک جرائم و مجازات‌ها، بدون بررسی جرم خاص یا گروه خاصی از جرائم، می‌پردازد.

۲.۱.۱ - مباحث حقوق کیفری عمومی

حقوق کیفری عمومی درباره مسائلی چون تعریف جرم و عناصر عمومی آن، اقسام جرم، مسئولیت کیفری و عواملِ رافع آن، انواع مجازات‌ها، ویژگی‌ها، اهداف و نحوه اِعمال آنها، عوامل تخفیف‌دهنده یا معاف‌کننده قانونی مجازات‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی بحث می‌کند.

۲.۲ - حقوق کیفری اختصاصی

حقوق کیفری اختصاصی، مجموعه قواعد و مقرراتی است که ویژگی‌های اختصاصی هریک از جرائم مذکور در قانون را، به صورت جداگانه از نظر ارکان تشکیل‌دهنده جرائم و مجازات آنها، بررسی می‌کند.

۲.۲.۱ - مباحث حقوق کیفری اختصاصی

مباحث حقوق کیفری اختصاصی مشتمل است بر جرائم علیه اشخاص (مثلا قتل )، جرائم علیه اموال و مالکیت (مانند سرقت و کلاه‌برداری )، و جرائم علیه امنیت و آسایش عمومی (مانند جاسوسی ).

۲.۳ - آیین دادرسی کیفری

آیین دادرسی کیفری، مجموعه مقرراتِ شِکلی است که برای کشف جرم، تعقیب متهم، تحقیق، تعیین مرجع رسیدگیِ صلاحیت‌دار، صدور حکم، راههای شکایت و تجدیدنظر در احکام، و بیان تکالیف مسئولان قضایی و انتظامی در فرایند اجرای احکام، تدوین می‌شود.

۲.۴ - کیفرشناسی

کیفرشناسی، یا علم اجرای احکام کیفری، که در حقوق کیفریِ نوین جانشین اصطلاح «علمِ اداره زندان‌ها » شده و موضوع آن عبارت است از چگونگی اجرای مجازات پس از صدور حکم (یعنی مباحثی چون نگهداری زندانیان در محیط نیمه‌باز و باز، اعطای آزادی مشروط به آنان، پیش‌بینی اقدامات تأمینی و تربیتی و چگونگی انطباق آن‌ها با شخصیت هریک از بزهکاران) تا اهداف مجازات ( اصلاح و تربیت مجرمان) محقق گردد.

۲.۵ - حقوق بین‌المللی کیفری

حقوق بین‌المللی کیفری، که مجموعه قواعد حقوقی حاکم بر جرائم ناقضِ حقوق بین‌الملل است.

۲.۶ - حقوق جزای بین‌المللی خاص

حقوق جزای بین‌المللی خاص (حقوق کیفری بین‌المللی)، که به جرائمی می‌پردازد که یک عامل برون‌مرزی در آن وجود دارد، مانند محل وقوعِ جرم یا تابعیتِ مرتکب جرم .[۳][۴][۵][۶]

۳ - هدف حقوق کیفری

[ویرایش]

هدف حقوق کیفری، تأمینِ امنیت و عدالت و منافع افراد و جامعه، از راه پیشگیری از وقوع یا تکرار جرم و نیز اصلاح و درمان مجرمان، است.

امروزه حقوق جزا برای رسیدن به این هدف، از علوم جِنایی و جرم‌شناسی، که علوم معینِ حقوق کیفری نامیده می‌شوند ــ مانند پزشکیِ قانونی، پلیس علمی، آزمایشگاه جنایی، جامعه‌شناسی کیفری، روان‌شناسی کیفری و زیست‌شناسی کیفری ــ بسیار استفاده می‌کند.

به‌ویژه، دستاوردهای دانش جرم‌شناسی سبب تحولات بسیاری در حقوق جزا شده است [۷][۸][۹]

۴ - مراحل مقررات کیفری در طول تاریخ

[ویرایش]

در طول تاریخ، مقررات کیفری و نحوه برخورد با جرم و مجرم مراحل متعددی را پیموده و عوامل گوناگون فرهنگی ـ اجتماعی بر آن تأثیر گذاشته است.

۴.۱ - در جوامع پیشین

در جوامع پیشین، که مفاهیم حکومت و دولت به معنای امروزی آن مطرح نبود، جرم فقط از لحاظ زیانی که به فرد بِزه‌دیده وارد می‌کرد، مورد توجه قرار می‌گرفت، بیشتر مجازاتها شدید بود و کیفر مجرمان با هدف انتقام و تشفّی خاطرِ شخصِ زیان دیده، به دست خود او یا بستگانش انجام می‌شد.

انتقام‌جویی در بسیاری اوقات گسترده بود و خویشاوندان و نزدیکان بزهکار و افراد بی‌گناه را نیز دربر می‌گرفت و مسئولیت فردی مفهومی نداشت، در این دوره، که مرحله «عدالت خصوصی» نامیده شده، نقش مقامات عمومی اندک و تبعی بوده است.

۴.۲ - دوره دادگستری عمومی

با افزایش نفوذ و اقتدار دولت‌ها، به‌تدریج انتقام اجتماعی جانشین انتقام شخصی گردید و دوره دادگستری عمومی فرارسید.

در مراحل بعد، اصلاح و تربیت بزهکار نیز در زمره اهداف مجازات قرار گرفت. [۱۰][۱۱][۱۲]

۴.۳ - دوره نوین کیفری

امروزه جرم، رفتاری ضداجتماعی شمرده می‌شود که حاکمیت عمومی وظیفه دارد با شیوه‌های مناسب و مؤثر، ضمن پیشگیری از وقوع و تکرار آن، به حفظ نظم عمومی و مراعات حقوق جامعه مبادرت کند.

پرسابقه‌‌ترین و بارزترین مصداق این شیوه‌ها مجازات بزهکاران است، ولی پس از ظهور اندیشه‌های نوین کیفری، هدف از مجازاتِ مجرمان، علاوه بر ارعاب و بازدارندگی از وقوع جرم و اجرای عدالت کیفری، تربیت و اصلاح و بازپروری او به‌شمار رفته است. [۱۳][۱۴]

۴.۴ - نقش علوم دیگر در گسترش حقوق کیفری

در اواخر قرن سیزدهم/ نوزدهم، با توسعه علومی چون زیست‌شناسی، جامعه‌شناسی و روان‌شناسی، واکنش‌های اجتماعی پیش گیرنده و حمایتی، یا اصطلاحآ «اقدامات تأمینی و تربیتی»، نیز موردتوجه قرار گرفت که هدف از آن، که خود انواع مختلفی دارد، پیشگیری از وقوع جرم با اقدامات

حمایتی، تربیتی و درمانی یا بی‌اثر ساختن حالت خطرناک بزهکاران است. [۱۵][۱۶][۱۷]

۵ - مهم‌‌ترین اصول حاکم بر حقوق کیفری

[ویرایش]