تعامل انسان و محیط زیست و حقوق متقابل آن‌دو از دیدگاه قرآن کریم

محقق: امین سلیمانی دینانی
(طلبه سطح یک حوزه)
مجله مدرسه‌ای اندیشه پژوه - شماره دوم/آذر1404

چکیده

محیط زیست به‌عنوان بستر اصلی حیات انسان و سایر موجودات زنده، امروزه با چالش‌های جدی ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه و آلودگی‌های گوناگون مواجه است. دین اسلام و به‌ویژه قرآن کریم، قرن‌ها پیش با نگاهی عمیق و نظام‌مند به تبیین رابطه انسان و طبیعت پرداخته و حقوق و تکالیف متقابل آن‌ها را مشخص کرده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، به بررسی مفهوم محیط زیست از منظر لغوی و اصطلاحی و جایگاه آن در قرآن کریم می‌پردازد. در این تحقیق، واژگان مرتبط با طبیعت در قرآن، اقسام محیط زیست و مفاهیم اساسی قرآنی همچون خلقت، نعمت و تعادل مورد تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از دیدگاه قرآن، طبیعت موجودی ذی‌شعور و تسبیح‌گو است و انسان به‌عنوان خلیفه الهی، حق بهره‌برداری معقول از آن را دارد، اما در مقابل موظف به حفظ، آبادانی و جلوگیری از فساد و تخریب محیط زیست است. همچنین حقوق حیوانات، حفظ جنگل‌ها، پاکیزگی آب و هوا و پرهیز از آلودگی به‌عنوان مصادیق مهم مسئولیت انسانی در برابر محیط زیست معرفی شده‌اند. نتایج این پژوهش بر ضرورت بازگشت به آموزه‌های قرآنی در جهت حفظ محیط زیست و توسعه پایدار تأکید دارد.

واژگان کلیدی:
محیط زیست، طبیعت، حقوق محیط زیست، آلودگی محیط زیست، حقوق

مقدمه

با نگاهی به آیات و روایات و سیره‌ی اهل بیت (علیهم‌السلام) روشن می‌گردد که هیچ مکتبی مانند اسلام به طبیعت و محیط زیست اهمیت نداده است. از سوی دیگر، قرآن کریم در بسیاری از آیات، انسان‌ها را به مطالعه طبیعت و عناصر آن فراخوانده است. همچنین بسیاری از سوره‌های قرآن کریم به نام یکی از عناصر طبیعت خوانده می‌شود، مانند سور شریفه بقره، رعد، نحل، نور، عنکبوت، نجم، فجر، شمس، حدید، لیل، قمر، تین، ناس و... خداوند منان، سرنوشت بشر را به‌گونه‌ای رقم زده است که در دامان طبیعت رشد کند و به آن نیازمند باشد.

محیط زیست و حفظ آن از هر نوع تخریب و آلودگیها و نحوه چگونگی استفاده از آن توسط انسان و حقوق محیط زیست امروزه در تمامی جوامع مورد بحث است امروزه انسان‌ها میدانند زمین و منابع آن بینهایت نیست، بلکه محدود است و انسان‌ها فقط میتوانند مهمانان موقّت آن باشند یا با سازگاری با زمین، آن را برای خود و بقای خود حفظ کنند.

امروزه بشر متوجه عواقب زیان‌بار بهرهوری بیرویه از طبیعت و رها کردن انواع آلایندهها در محیط زیست خود شده است. پیشرفت و توسعه عنان گسیخته و حساب نشده که با تخریب و آلودگی محیط زیست توأم است، عملاً پیشرفتی ظاهری است. دین اسلام از ابتدا متوجّه اهمیت و ارزش محیط بوده و لذا در قرآن کریم آیاتی آمده است که ما را به این امر مهم رهنمون می‌سازد و از طرفی انسان را سفارش به تفکّر در آیات مربوط به طبیعت اعم از حیوانات، جمادات، جنگل‌ها، حشرات و ... کرده است. لذا این تحقیق به دنبال این است که اولاً آیاتی که مؤکّد در آیات مربوط به طبیعت است را آورده و در ادامه به حقوق انسان در برابر محیط زیست پرداخته و تأکید شده است که در صورت محافظت نکردن از محیط زیست جهان به فساد و نابودی کشیده می‌شود.

موضوع محیط زیست و شیوه تعامل انسان با طبیعت از منظر اسلام و قرآن کریم، در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران حوزه علوم اسلامی و انسانی قرار گرفته و آثار متعددی در این زمینه منتشر شده است. آیت‌الله جوادی آملی در کتاب اسلام و محیط زیست با تبیین جایگاه طبیعت در نظام توحیدی، بر مسئولیت اخلاقی و الهی انسان در قبال حفظ محیط زیست تأکید کرده و تخریب طبیعت را نوعی ناسپاسی نسبت به نعمت‌های الهی می‌داند. فراهانی‌فرد در اثر خود با عنوان محیط زیست؛مشکلات و راه‌های برون‌رفت از منظر اسلام به بررسی چالش‌های زیست‌محیطی معاصر پرداخته و راهکارهای دینی و اخلاقی اسلام برای مقابله با بحران‌های محیط زیستی را ارائه کرده است. در مجموعه بیانات رهبر معظم انقلاب با عنوان نهضت حفظ محیط زیست، حفاظت از طبیعت به‌عنوان یک وظیفه عمومی و اجتماعی مطرح شده و بر لزوم فرهنگ‌سازی دینی در این زمینه تأکید گردیده است. عیسی ولایی در کتاب محیط زیست به بررسی ابعاد مختلف محیط زیست و ضرورت حفاظت از آن در زندگی بشر پرداخته و پیوند میان اخلاق، دین و محیط زیست را برجسته ساخته است. همچنین محمدنقی‌زاده در کتاب جهان‌بینی و حفاظت محیط زیست با رویکردی میان‌رشته‌ای، ارتباط جهان‌بینی دینی و مسئولیت انسان در قبال طبیعت را تبیین کرده است. از دیگر آثار مهم می‌توان به کتاب هویت محیط زیست از نظر اسلامی نوشته حمید شهریاری اشاره کرد که به تحلیل مبانی فقهی و کلامی محیط زیست پرداخته است. افزون بر این، آیت‌الله مصباح یزدی در معارف قرآن (کیهان‌شناسی) با بررسی آیات آفرینش، نگرش قرآن به طبیعت و نظم حاکم بر آن را تشریح می‌کند. همچنین آثار محمد اصغر فاضل با عنوان محیط زیست در اسلام بر حقوق محیط زیست و تکالیف انسان از منظر آیات و روایات تمرکزدارد. با وجود غنای این پژوهش‌ها، تحقیق حاضر می‌کوشد با گردآوری منسجم آیات و روایات، به‌طور خاص به تبیین حقوق متقابل انسان و محیط زیست از دیدگاه قرآن کریم بپردازد.

قرآن کریم در زندگی انسان‌ها نقش بسیار مهمی دارد. این کتاب آسمانی راهگشای تمامی مشکلات انسان امروز است و خوشبختی و سعادت تنها در یاری جستن و عمل به اوامر از این منبع فیض الهی است. امروزه مشکلات متعدّدی گریبان‌گیر جوامع بشری شده است و مشکلات محیط زیست یکی از مهم‌ترین آن‌ها است در حالی که قرآن مجید قرن‌ها پیش به اهمیت حفظ و نگهداری محیط زیست تأکید داشته و در صورتی که بشر امروزه به‌طور کامل از راهنمایی‌های این کتاب ارزشمند بهره ببرد می‌تواند بر مشکلات متعدّد محیط زیست فائق آید. در مقاله حاضر با استفاده از روش کتابخانه‌ای بى‌‏ترديد اهمیت و لزوم شناخت حقوق و حفاظت از محیط زیست از نگاه قرآن بررسی شده و همچنین آیات مرتبط با حفظ و نگهداری محیط زیست مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

مفهوم محیط زیست، واژگان مرتبط و اقسام آن

تعریف لغوی

محیط زیست مرکّب از دو کلمۀ «محیط» و «زیست» است، به‌طور کلی واژه «محیط» لفظی عربی است که در قرآن کریم یازده بار به کار رفته است و معانی آن‌ها در جای خود و در کتب تفسیری مربوطه مورد بررسی قرار گرفته است و به‌طور خلاصه می‌توان گفت که در تمام این یازده مورد به معنای لغوی به کار گرفته شده است. امّا «محیط» در اینجا چنانچه در کتب لغت آمده است به معنای «محیط، حدود، پیرامون، محدوده، دامنه» (آذرنوش، 1391: 232؛ صینی، 1414: 99) است؛ و لفظ «زیست» واژه‌ای فارسی است و به معنای «عمل زیستن، حیات، زندگانی، زندگی، عمر» (دهخدا، 1377: 48992) است.

تعریف اصطلاحی

تعریف‌های زیادی از محیط زیست شده است که کم و بیش به حقیقت یگانه‌ای اشاره دارند و در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود. با این حال، تعریف زیر در این پژوهش بیشتر مورد نظر و گفت‌وگوست:

محیط زیست اصطلاحاً به طبیعت و عناصر طبیعی موجود در کره زمین و در مقیاس کوچک‌تر، در محدوده زندگی انسان همچون شهر و روستا اطلاق می‌شود. در قوانین کشورمان، محیط زیست چنین معنا شده است: آنچه که پیرامون زیستن را در برگرفته و با آن در فعل و انفعال است. فضایی با تمامیِ شرایط فیزیکی، بیولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و غیره که همه موجودات زیست کننده در آن را شامل می‌شود و مجموعه روابط بین آنان را در برمی‌گیرد (متقی، 1387: 10). مجموع موجودات، منابع، عوامل و شرایط هماهنگی که ادامه حیات به آن وابسته است و در یک نظام الهی با هم در رابطه هستند را محیط زیست می‌گویند (قرائتی، 1374: 772-773). محيط زيست در معناي عام، مكان و فضايي است كه در آن، زيستن وجود دارد. از اين‌رو، محيط زيست انسان يعني مكان و فضايي كه در آن زندگي مي‌كند. از آنجاكه زيستن و زندگي انسان، ابعاد و شئون گوناگون دارد (فتحعلی، 1390: 97-122).

انديشمندان براي محيط زيست طبيعي، تعاريفي بيان كرده‌اند كه وجهِ مشترك اين تعاريف عبارت است از: مجموعه عوامل و عناصر طبيعي غيرانساني، كه ميان آن‌ها و زيست انسان، به معناي عام تأثير و تأثر برقرار است. اين مجموعه، شامل اشياء و امور بي‌جان نظير زمين، خاك، آب، هوا، فضا و اشياء امور جاندار همچون گياهان و حيوانات مي‌شود (همان).

واژگان مرتبط با محیط زیست در قرآن

در ابتدای بحث لازم است براي روشن‌تر شدن اهميت و منزلت محيط زيست از ديدگاه قرآن، ضرور است

آيه‌ها و واژگان مرتبط را از قرآن استخراج و تحليل كنيم. نمونه‌هايي كه در ادامه مي‌آيند حاصل مروري سريع بر آيه‌هاي سبز معرفت‌اند؛

الف) واژگان مربوط به طبيعت:

در تحليل محتوايي يك متن، واژگاني كه داراي بسامد بيشتري باشند، نشان از عنايت و تأكيد گوينده يا نويسنده دارند و بر پاية آن‌ها مي‌توان باورها و نگرش‌هاي وي را تحليل كرد. بسامد و تكرار بسياري از واژگان مربوط به طبيعت در قرآن، حاكي از اين اهمیت دارد كه از آن جمله‌اند: واژة ارض 1541 بار، سماء 310 بار، ماء 64 بار، شمس 33 بار، جبل 39 بار و قمر 27 بار.

ب) نام‌گذاري سوره‌ها به پديده‌هاي طبيعي:

نام‌گذاري سوره‌ها به نام پديده‌هاي طبيعي نيز حكايت از اهميت آن‌ها مي‌كند. اين دسته از سوره‌ها بسيارند مانند سوره‌هاي بقره (گاو)، رعد (رعد و برق)، نمل (مورچه)، نور، نحل، عنكبوت، دخان، نجم، فجر (فجر)، شمس (خورشيد)، حديد (آهن)، سيل، ضحي (روشنايي روز)، قمر (ماه)، تين (انجير)، علق (آويزك)، بروج (برج‌ها)، فيل، خلق و ناس (مردم).

ج) سوگند به طبيعت:

در قرآن كريم به‌مقتضای مقام و در موارد مختلف به برخي از پديده‌هاي طبيعي سوگند ياد شده است؛ از جمله سوگند به خورشيد «وَ الشَّمْسِ وَ ضُحاها» ماه «وَ الْقَمَرِ إِذا تَلاها»، ستاره «والنجم» روز «وَ النَّهارِ إِذا جَلاَّها»، شب «وَ اللَّيْلِ إِذا يَغْشاها»، آسمان «وَ السَّماءِ وَ ما بَناها»، زمين «وَ الْأَرْضِ وَ ما طَحاها»، كوه، صبح و شام.

د) تسبيح‌گوي و ذي‌شعور بودن طبيعت:

در بينش اسلامي پديده‌هاي گوناگون طبيعي موجوداتي جاندار، ذي‌شعور و تسبيح‌گوي معرفي شده‌اند؛ مانند اين آيات:

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ (اسراء، 44)؛ آسمان‌هاي هفت‌گانه و زمين و هركس كه در آن‌هاست او را تسبيح مي‌گويند و هيچ چيز نيست مگر اينكه در حال ستايش تسبيح او مي‌گويد، ولي شما تسبيح آن‌ها را در نمي‌يابيد. أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (نور، 41)؛ آيا ندانسته‌اي كه هركه و هرچه در آسمان‌ها و زمين است براي خدا تسبيح مي‌گويند و پرندگان نيز در حالي كه در آسمان‌ها پر گشوده‌اند تسبيح او مي‌گويند؟ همه ستايش و نيايش خود را مي‌دانند و خدا به آنچه مي‌كنند داناست.

اقسام محیط زیست

محيط زيست از جنبه‎‌های مختلف نيز مي‌تواند به انواع و اقسام گوناگون تقسيم شود؛ که از جملة اين اقسام، مي‌توان به محيط زيست «ديني، فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي، مصنوعی، سياسي و طبيعي و...» اشاره كرد. با این حال، مراد ما از «محيط زيست»، در این بحث محيط زيست طبيعي است.

در ذیل به سه قسم «طبیعی، مصنوعی، اجتماعی» از انواع «محیط زیست» اشاره شده است.

1. محیط طبیعی: منظور از محيط‍‌ طبيعى، فضايى است كه شامل آب و هوا، خوراك، گياهان و حيوانات است. اين محيط‍‌، بدان رو طبيعى است كه به مخلوقات زيست‌محيطى اختصاص دارد و در برابر آن، محيط‍‌ اقتصادى و اجتماعى قرار مى‌گيرد كه نقش انسان در ايجاد آن، گسترده است. محيط‍‌ طبيعى، دربرگيرنده بخشى از سطح كره زمين است و محلى است كه انسان، در تشكيل آن نقشى ندارد و از موهبت‌هاى الهى است مانند کوه‌ها، دشت‌ها، جنگل‌ها، حیات وحش، دریاها، مراتع، حیات وحش، دریاچه‌ها، دریاها، تالاب‌ها و منابع طبیعی زیرزمینی است؛ و از نظر اسلامی تمام این‌ها باید پاکیزه باشد. عوامل تشكيل‌دهنده محیط طبیعی، دو دسته جاندار و بى‌جان است (قرائتی، 1374: 772-773).

2. محیط مصنوعی یا انسان ساخت: محیط زیست مصنوعی به محیطی گفته می‌شود که توسّط انسان ساخته شده است و به عقیده پاره‌ای از متخصصان، محیط زیست مصنوعی، محیط زائیده تفکّر و محیط فرهنگ ساخت است، بنابراین شهرها با تمام اجزاء آن، محیط زیست مصنوعی را تشکیل می‌دهند، خانه‌ها، مدرسه‌ها، کارخانه‌ها، فرودگاه‌ها، راه‌ها و غیره. اجزای این بُعد از محیط زیست محسوب می‌شوند. علاوه بر این، زباله‌های کنار خیابان، آلودگی آب و هوا، تمیز یا کثیف بودن جویبارهای روان و مانند آن‌ها نیز عناصر تشکیل دهنده این قسمت از محیط زیست هستند.

3. محیط اجتماعی: مقصود از محیط اجتماعی جامعه‌ای است که بشر در آن زندگی می‌کند، این قسمت از محیط زیست از انسان‌هایی که در کنار و اطراف ما وجود دارند و با ما سروکار دارند و با آن‌ها روابط متقابل داریم تشکیل می‌شود، این محیط اجتماعی از خانواده آغاز می‌شود و همسایگان، همکاران، رهگذران، فروشندگان و مانند آن‌ها را در جامعه شهری و روستایی در بر می‌گیرد و گستره آن تا ملت و دولت ادامه می‌یابد.

حقوق، مفاهیم اساسی قرآنی محیط زیست

همان‌طور که قبلاً گفته شد منظور از محیط زیست که در این نوشتار مورد بررسی قرار می‌گیرد محیط زیست طبیعی است. از این رو قرآن کریم به‌عنوان مهم‌ترین سند الهی مشتمل بر گزاره‌هایی است که در آن توصیفاتی در رابطه با انسان و طبیعت آورده شده و از مجموع آیات مربوطه می‌توان به قواعد اخلاقی و حقوقی مورد نظر قرآن درزمینه‌ی محیط زیست طبیعی و انسانی دست یافت؛ بنابراین آنچه در این فصل بررسی می‌شود نگاه توصیفی قرآن به طبیعت و کیفیت تعامل انسان با طبیعت و حقوقی که انسان در قبال طبیعت دارد و برعکس وظائفی که طبیعت و محیط زیست در قبال انسان دارد بررسی می‌گردد.

بنابراین قرآن کریم که متضمّن واژگان کلیدی است در شناسایی حقوق محیط زیست و عناصر شکل‌دهنده‌ی آن و ارشادات اخلاقی و الزامات حقوقی مربوط به آن مؤثر است؛ حقوق حیوانات، بهداشت، درختان، آب و... و واژگانی چون خلقت، نعمت... از جمله کلماتی هستند که موضع قرآن کریم در این زمینه را نشان می‌دهند.

خلقت:

مبدأ پیدایش آفرینش، خداوند متعال است. قرآن کریم حمد و ستایش را مخصوص خداوندی دانسته است که خالق آسمان‌ها و زمین است.

الحَمدُ لِلَهِ الَّذِی خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَ الأرضَ… هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِينٍ ثُمَّ قَضَى أَجَلًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ ثُمَّ أَنْتُمْ تَمْتَرُونَ (انعام، 1-2)؛ ستايش خدايى را كه آسمان‌ها و زمين را آفريد... اوست كسى كه شما را از گل آفريد آنگاه مدتى را [براى شما عمر] مقرّر داشت؛ بنابراین پدیده‌ها و آفریده‌ها توسّط خداوند و از حسن و زیبایی آفرینشی برخوردارند. زیبایی و حسن آفرینشی موجودات ناشی از آن است که آن‌ها در بستر عدالت آفریده شده‌اند. خداوند بر اساس حقّ و عدالت هر موجودی که شایستگی آن را داشت، از لطف خود بهره‌مند ساخت و آن را در مسیر تکامل خود هدایت فرمود. رَبُّنَا الَّذِی أَعطَی کُلَّ شَیءِ خَلقَهُ ثُمَّ هَدَی (طه، 50)؛ موسی پاسخ داد که خدای ما آن کسی است که همه موجودات عالم را نعمت وجود خاص خودش بخشیده و سپس (به راه کمالش) هدایت کرده است. بر این اساس آفرینش هستی و طبیعت، قابل ستایش است.

طبیعت و محیط زیست از مصادیق آفریده‌هایی است که اساس آفرینش آن‌ها بر تعادل، حسن و زیبایی است، لذا دستگاه خلقت ما را به شناسایی تعادل زیستی طبیعت و حفظ زیبایی‌های آن به‌عنوان یک حق اساسی و بنیادین رهنمون می‌شود و از آفرینش موجودات زنده در می‌یابیم که آن‌ها از استعداد زیستن و بقا برخوردارند؛ لذا حق محیط زیست که از منظر قرآن کریم ناشی از اعطای خلقت و هدایت موجودات است یک حقّ فراگیر برای هر موجود زنده، از جمله بشر به شمار می‌آید.

نعمت:

طبیعت و آنچه در آن است از مصادیق نعمت‌های الهی برای بشر است، چنانکه خداوند در قرآن کریم آمده است: وَ مَا بِکُم مِّن نِعمَهٍ فَمِنَ اللهِ (نحل، 53)؛ شما بندگان با آنکه هر نعمت که دارید همه از خداست. خداوند نعمت را در اختیار انسان قرار داده است تا شکرگزار باشد یعنی از آن به نحو مطلوب استفاده نماید و در صورتی که از آن به نحو مطلوب استفاده نماید نعمت او دو چندان و افزون می‌گردد ولی اگر با بهره‌برداری خود، طبیعت و محیط زیست را آلوده و تخریب نماید، او نسبت به نعمت بزرگ طبیعت کفر ورزیده و مستحق عقاب دنیوی، محرومیت از این نعمت و موهبت الهی می‌شود. لَئِن شَکَرتُم لأزِیدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ (ابراهیم، 7)؛ شما بندگان اگر شکر نعمت به‌جای آرید بر نعمت شما می‌افزایم شما بندگان اگر شکر نعمت به‌جای آرید بر نعمت شما می‌افزایم و اگر کفران کنید عذاب من بسیار سخت است.

از آیات شریفه استفاده می‌شود که بین مناسبات انسانی و محیط زیست طبیعی تعاملی مستقیم برقرار است؛ و همان‌گونه که مناسبات ناپسند انسان‌ها موجب ظهور فساد در خشکی و دریا می‌شود. مناسبات اخلاقی انسان‌ها موجب گشایش درهای برکات آسمان و زمین به روی آنان می‌گردد.

از مفاهیمی چون خلقت و نعمت در قرآن کریم دریافت شد که محیط زیست طبیعی میراث خداوند متعال برای موجودات زنده و آدمیان است تا آدمی با رعایت سنّت‌های الهی بر حفظ و توسعه‌ی آن همت ورزد و آن را از آلودگی‌ها و تخریب مصون نماید؛ از این رو انسان در برابر خداوند، موجودات و بلکه تمامی آفرینش مسئول است.

حقوق انسان بر محیط زیست

در تعاليم اسلام با بررسي آيات و روايات و سیره اهل بیت «علیهم‌السلام» آشکار می‌شود که محیط زیست به‌عنوان یکی از مباحث حیاتی مورد توجه قرار گرفته است. اسلام یکی از نیازهای انسان را پیوند با طبیعت لحاظ نموده است و او در دامان طبيعت متولّد، رشد و بالنده می‌شود. از طرفی، طبيعت هم به‌گونه‌ای خلق شده است که در خدمت انسان باشد و نیازهای او را برطرف کند.

طبق آیات قرآن کریم انسان اشرف مخلوقات است؛ وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (اسراء، 70)؛ و محقّقاً ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم و آن‌ها را (بر مرکب) در برّ و بحر سوار کردیم و از هر غذای لذیذ و پاکیزه آن‌ها را روزی دادیم و آن‌ها را بر بسیاری از مخلوقات خود برتری و فضیلت کامل بخشیدیم.») لذا مواهب و نعمت‌های عالم برای او آفریده شده است، از این رو خداوند

انسان را با رعایت نکاتی دعوت به استفاده از نعمت‌های خویش می‌کند، چنانکه در سوره بقره آمده است: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا (بقره، 29)؛ او خدایی است که همه موجودات زمین را برای شما خلق کرد. و یا در آیه‌ای دیگر انسان را سفارش به استفاده از چیزهای حلال می‌کند یَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (همان، 168)؛ ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه را تناول کنید و پیروی نکنید و ساوس شیطان را، محققاً شیطان از برای شما دشمنی آشکار است.

اکل‌، در آیۀ فوق مطلق‌ تصرف‌ ‌است‌ چنانچه‌ ‌در‌ ‌آيه‌ شريفه‌ ‌است‌ لا تَأكُلُوا أَموالَكُم‌ بَينَكُم‌ بِالباطِل‌ِ إِلّا أَن‌ تَكُون‌َ تِجارَةً عَن‌ تَراض‌ٍ مِنكُم (نساء، 33)؛ ‌يعني‌ اموالتان‌ ‌را‌ ‌در‌ ميان‌ خودتان‌ بباطل‌ صرف‌ نكنيد (طیب، 1378: 2 / 278)؛ مانند همين‌ ‌آيه‌ و ‌آيه‌ شريفه‌» قُل‌ لا أَجِدُ فِي‌ ما أُوحِي‌َ إِلَي‌َّ مُحَرَّماً عَلي‌ طاعِم‌ٍ يَطعَمُه‌ُ إِلّا أَن‌ يَكُون‌َ مَيتَةً (انعام، 145)؛ بگو: در احکامی که به من وحی شده من چیزی را که برای خورندگان طعام حرام باشد نمی‌یابم جز آنکه میته باشد.

«طيّباً» حال‌ ‌بعد‌ ‌از‌ حال‌ ‌است‌ و طيّب‌ به معنی‌ گوارا و ملايم‌ طبع‌ انسان‌ ‌است‌ ‌که‌ خداوند همه‌ مأكولات‌ ‌از‌ حبوبات‌ و فواكه‌ و حيوانات‌ حلال‌ گوشت‌ و لبنيات‌ و ‌غير‌ اينها ‌را‌ پاكيزه‌ و ملايم‌ طبيعت‌ آدمي‌ قرار داده‌ مگر اينكه‌ عارضه‌ ‌از‌ مرض‌ و نحو ‌آن‌ براي‌ انسان‌ عارض‌ شود و مقابل‌ طيب‌ خبيث‌ ‌است‌ ‌يعني‌ چيز پليد ‌که‌ منافر طبع‌ ‌باشد‌ و خلقت‌ خبائث‌ ‌براي‌ خوردن‌ نشده‌ بلكه‌ فوائدي‌ ديگر ‌در‌ ‌آنها‌ ملحوظ بوده‌ و ‌از‌ اينجهت‌ اكل‌ ‌آنها‌ حرام‌ ‌شده‌ (طیب، 1378: 2 / 286).

یا در آیه‌ای دیگر انسان را دعوت به استفاده از میوه‌ها و... می‌کند: وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ (همان، 141)؛ و او آن خدایی است که برای شما بستان‌ها از درختان داربستی و درختان آزاد و درختان خرما و زراعت‌ها که میوه و دانه‌های گوناگون آرند و زیتون و انار و میوه‌های مشابه و نامشابه آفرید. شما هم از آن میوه‌ها هرگاه برسد تناول کنید و حق آن را (زکات فقیران را) در روز درو و جمع‌آوری آن بدهید و اسراف نکنید که خدا مسرفان را دوست نمی‌دارد.

در روایاتی خداوند انسان را امر به زراعت و کشاورزی می‌کند و بعد از آن او را به خوردن دسترنج خود دعوت می‌کند. إِنَّ اللَّهَ لَمَّا أَهْبَطَ آدَمَ إِلَى الْأَرْضِ أَمَرَهُ أَنْ يَحْرُثَ بِيَدِهِ لِيَأْكُلَ مِنْ كَدِّ يَدِهِ بَعْدَ الْجَنَّةِ وَنَعِيمِهَا (نوری، بی‌تا: 13 / 24)؛ پیامبر «صلی الله علیه و آله وسلّم» خداوند متعال زمانی که حضرت آدم «علیه السّلام» را از بهشت به طرف زمین فرستاد به او فرمان داد که به وسیله‌ی دستانش کشت و کار کند و از نتیجه‌ی دست رنجش بعد از اخراج بهشت و نعمت‌های آن بخورد. قَالَ: أَيُّمَا قَوْمٍ أَحْيَوْا شَيْئاً مِنَ اَلْأَرْضِ أَوْ عَمَرُوهَا فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا (حرعاملی، بی‌تا: 18 / 412)؛ امام باقر «علیه السّلام» بیان می‌کنند: هر قومی که زمینی را آباد کند به آن زمین سزاوارتر است و آن زمین از آن ایشان خواهد بود.

بنابراین از مجموع مطالب گفته شد مشخص شد که انسان بر طبیعت و محیط زیست پیرامون خود حقوقی دارد و از جملۀ این حقوق استفاده کردن و بهره‌برداری درست و بجا از این موهبت الهی است.

حقوق محیط زیست بر انسان

در قرآن کریم، تعامل انسان با محیط زیست و حقوق هر کدام بر یکدیگر به طور گسترده‌ای مورد توجه قرار گرفته است. قرآن کریم به انسان‌ها مسئولیت‌های اخلاقی و دینی در قبال محیط زیست را یادآوری می‌کند و بر حفظ و نگهداری آن تأکید دارد.

همان‌طور که بیان شد انسان حقوقی بر طبیعت و محیط زیست دارد که به تعدادی از آن‌ها اشاره شد امّا چیزی که در اینجا باید بیان شود حقوق، تکالیف و وظائف انسان‌ها در نحوه برخورد و تعامل با طبیعت است که محیط زیست بر گردن انسان دارد و باید انسان آن‌ها را مراعات کند که از جملۀ این حقوق و تعهدات می‌توان به موارد زیر اشاره کرد.

منع فساد و تخریب زمین

قرآن کریم تخریب، ضایع ساختن و از بین بردن زمین را تعدّی و تجاوز به محیط زیست و طبیعت می‌داند. از این رو در آیات قرآن کریم آمده است: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِين (مائده، 87)؛ ای اهل ایمان، حرام نکنید طعام‌های پاکیزه‌ای که خدا بر شما حلال نموده و (از حدود و احکام خدا) تجاوز نکنید که خدا تجاوز کنندگان را دوست نمی‌دارد. یا در جایی دیگر قرآن کریم ضمن شناسایی حق بهره‌مندی از ارزاق نهفته در زمین از سرکشی در بهره‌وری از آن نهی کرده است. كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى‌ (طه، 81)؛ و دستور دادیم که (از این رزق حلال و پاکیزه که نصیبتان کردیم تناول کنید) و در آن (به کفر نعمت و ترک شکرگزاری) طغیان و سرکشی مکنید وگرنه مستحق غضب و خشم من می‌شوید و هر کس مستوجب خشم من گردید همانا خوار و هلاک خواهد شد.

تخريب در محيط زيست نمونه آشكار فساد است زيرا نقطه مقابل اصلاح و صلح، يعني سازگاري در نظام طبيعت است. از ديدگاه اسلام فساد عام است و مقابله در برابر فساد راز بقاي دين و انسانيت و نظام طبيعت تلقي شده است. قرآن تباهي امت‌هاي گذشته را نتيجه عدم برخورد خردمندان با فساد انگیزی مي‌داند (غفور مغربی، 1388: شماره 8). وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ (بقره، 205)؛ و چون از حضور تو دور شود کارش فتنه و فساد در زمین است و بکوشد تا حاصل خلق به باد فنا دهد و نسل (بشر) را قطع کند؛ و خدا فساد را دوست ندارد؛ و یا در جای دیگر آمده است: وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا (اعراف، 85)؛ و در زمین پس از نظم و اصلاح آن (با آمدن قوانین آسمانی)، به فساد برنخیزید.

تخريب در محيط زيست نمونه آشكار فساد است زيرا نقطه مقابل آن آبادانی و اصلاح محیط زیست و زمین است تا سازگاری در نظام طبيعت شکل بگیرد. در آیه زیر خداوند انسان را دعوت به آبادانی و عمارت زمین می‌کند. هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا (هود، 61)؛ و خدایی است که شما را از زمین بیافرید و برای عمارت و آباد ساختن آن برگماشت. در این آیه خداوند برای تحریم حسن حق‌شناسی قوم صالح به گوشه‌ای از نعمت‌های مهم پروردگار که سراسر وجودشان را فرا گرفته اشاره کرده، می‌گوید: او کسی است که شما را از زمین آفرید (هُوَ أَنْشَأَکُمْ مِنَ الْأَرْضِ).

پس از اشاره به نعمت آفرینش، نعمت‌های دیگری را که در زمین قرار داده به این انسان‌های سرکش یادآوری می‌کند: او کسی است که: «عمران و آبادی زمین را به شما سپرد و قدرت و وسایل آن را در اختیارتان قرار داد» (وَ اسْتَعْمَرَکُمْ فِیها). قابل توجه این‌که قرآن نمی‌گوید خداوند زمین را آباد کرد و در اختیار شما گذاشت، بلکه می‌گوید عمران و آبادی زمین را به شما تفویض کرد، اشاره به این‌که وسایل از هر نظر آماده است، اما شما باید با کار و کوشش زمین را آباد سازید و منابع آن را به دست آورید و بدون کار و کوشش سهمی ندارید (مکارم شیرازی، 1386: 2 / 356-357). امام علی «علیه‌السلام» نیز در روایتی به این امر مهم اشاره می‌کنند: ولْيَكُنْ نَظَرُكَ فى عِمارَةِ الاْرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِكَ فى اسْتْجلابِ اْلَخَراجِ، لاِنَّ ذلِكَ لاَ يُدْرَكُ إِلاَّ بِالْعِمَارَة ِ (نهج البلاغه، نامه 296)؛ امام علی‏ «علیه السّلام» به مالک اشتر فرمود: باید توجّه تو به آباد كردن زمین بیش از توجّه به گرفتن خراج باشد؛ زیرا آن (خراج) جز در نتیجه آبادانی فراهم نمی‏آید؛ بنابراین تخریب محیط زیست، افساد در زمین، ظلم به نوع بشر و موجودات زنده است و از مصادیق برجسته‌ی ظلم، اثم و جرم است.

بهداشت و پاکیزگی محیط و جلوگیری از آلودگی آن

تعامل انسان و محیط زیست از دیدگاه قرآن

بهداشت يكي از موضوعات بسیار مهمي است كه دین مبین اسلام توجّه ویژه‌ای به آن نموده است.اسلام به‌منظور مراقبت از محيط زیست، دستورات و برنامه‌هاي منظّمی در تمامي عرصه‌هاي حيات بشري، «معنوي، مادي، فردي و اجتماعي» وضع کرده است. بدین حال انسان بسياري از صفات خود را از پیرامون خود كسب مي‌كند. به صورتی که محيط‌هاي پاك معمولاً افراد پاك پرورش مي‌دهند و محیط‌های فاسد و آلوده غالباً افراد آلوده تحویل جامعه می‌دهند. آیه زیر تأثير محيط بر رفتار آدمی را به زیبایی بیان کرده است به این صورت که کسانی که در محیط‌های آلوده زندگی می‌کنند مثل گیاهانی است که در زمین‌های شور روییده‌اند بنابراین در چنین زمینی نباید انتظار داشته باشیم که گل در آن بروید و برعکس آن محیط سالم انسان پاک و نیکو تربیت می‌کند چنانکه گیاه در زمین حاصلخیز و مناسب تبدیل به گل می‌شود. وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ (اعراف، 58)؛زمین پاک نیکو گیاهش به اذن خدایش (نیکو) بر آید و از زمین خشنِ ناپاک بیرون نیاید جز گیاه اندک و کم‌ثمر. این گونه ما آیات (قدرت) را به هر بیان توضیح می‌دهیم برای قومی که شکر خدا به جای آرند.

در وحلۀ اوّل آنچه مورد بحث قرار می‌گیرد بحث بهداشت از منظر اسلام است که به مواردی زیر اشاره می‌شود:

بهداشت محیط

دستگاه آفرینش بر حفظ محیط زیست است، مثلاً تابش خورشید، بخار دریا، باران، کربن گیری درختان، پهن بودن برگ درختان. خداوند برای لاشه‌ها لاشخور آفریده، برای مردگان دریایی نهنگ آفریده، برای کثافات لای دهان نهنگ، پرنده خاص آفریده است. أَنَّ رَسُولَ اَللَّهِ «صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وسلّم» كَانَ يَأْمُرُ بِدَفْنِ سَبْعَةِ أَشْيَاءَ مِنَ اَلْإِنْسَانِ اَلشَّعْرِ وَ اَلظُّفُرِ وَ اَلدَّمِ وَ اَلْحَيْضِ وَ اَلْمَشِيمَةِ وَ اَلسِّنِّ وَ اَلْعَلَقَةِ (ابن بابویه، 1362: 1 / 340)؛ رسول خدا «صلّى الله علیه وآله وسلّم»: دستور مي‌فرمود كه هفت چيز از آدمي بايد در خاك دفن شود: مو و ناخن و خون و خون حيض و جفتي كه بهمراه نوزاد است و دندان و علقه.

بهداشت آب

یکی از مواردی دیگری که انسان در برابر طبیعت مکلّف است از آن حفاظت و نگهداری کند بهداشت آب است.

وَ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا (فرقان، 48)؛ و او خدایی است که بادها را برای بشارت پیشاپیش باران رحمت خود فرستاد و از آسمان آبی طاهر و مطهّر نازل کردیم. آب علاوه بر خاصیت حیات بخشی، خاصیت فوق‌العاده مهم پاک کننده را دارد، اگر نبود در یک روز سر تا سر جسم و جان و زندگی ما کثیف و آلوده می‌شد. به‌علاوه می‌دانیم پاکیزه کردن روح از آلودگی‌ها به‌وسیله غسل و وضو نیز با آب انجام می‌گیرد پس این مایع حیات‌بخش هم پاک کننده روح است و هم جسم. پس باید در مراقبت از آن باید کوشا باشیم.

حفظ جنگل و منع از قطع درختان

درخت در زندگی و حیات دنیوی و اخروی انسان‌ها نقش مهمی ایفا می‌کند. از یک سو تأمین کننده بخش عمده‌ای از مواد مورد تغذیه آدمی است و از دیگر سو مایه آرامش و نشاط روحی او. جنگل‌ها، مراتع و درختان در شریعت اسلام از جایگاهی ویژه برخوردارند و در آیات و روایات متعدّد، مورد بحث قرار گرفته‌اند.

قرآن کریم، از درختان و گیاهان، گاهی به‌عنوان «متاع» زندگی انسان یاد می‌کند و گاهی نیز آن‌ها را «معیشت»، یعنی وسیله برآوردن نیازهای انسان می‌شمارد و برایشان کرامت و شأن ویژه‌ای قائل است و از این رو در پی یادآوری ارزش و اهمیت این مادّه‌ی حیاتی است چنانچه در آیاتی از سوره «عبس» به این امر مهم اشاره دارد: فَلْیَنْظُرِ الاِنْسانُ إلی طَعامِهِ أنّا صَبَبنا الْماءَ صَبّاً ثمَّ شَقَقْنا الْأرضَ شَقّاً فَأَنبَتنا فِیهَا حَبّاً وَ عِنَباً وَ قَضْباً وَ زَیتُوناً وَ نَخلاً وَ حَدائِقَ غُلباً وَ فاکِهَةً وَ أبّاً مَتاعاً لَّکُم وَ لِأنعامِکُم (نهج البلاغه، نامه 296)؛ آری، آدمی باید به خوراک خویش بنگرد. ما آب را به فراوانی فرو ریخته‌ایم. سپس زمین را به‌درستی شکافته‌ایم و در آن دانه‌ای رویانده‌ایم و انگور و سبزی و زیتون و درخت خرمایی و باغ‌های پردرختی و میوه و علفی؛ برای بهره‌وری شما و چارپایان شما.

از این آیات شریفه، نکات بسیاری قابل استفاده است که بیانگر جایگاه ویژه درخت در زندگی انسان است که از جمله‌ می‌توان به این موارد اشاره کرد:

دو قسم‌ طعام‌ داريم‌ يكي‌ طعام‌ روح‌ انساني‌ و ديگر طعام‌ جسم‌ ‌او‌ امّا طعام‌ روح‌ علم‌ ‌است‌ ‌هر‌ چه‌ بيشتر تحصيل‌ علم‌ كند روحش‌ رشد مي‌كند و قوي‌ مي‌شود و ‌اگر‌ ‌در‌ جهل‌ باقي‌ ماند ضعيف‌ می‌شود و مي‌ميرد، خداوند ‌براي‌ ‌اينکه‌ طعام‌ چه‌ اندازه‌ اسباب‌ و وسایل‌ ‌در‌ دسترس‌ انسان‌ قرار داده‌ انبياء فرستاده‌ کتاب‌ها بالاخص‌ قرآن‌ مجيد نازل‌ فرموده‌، حمله‌ ‌بر‌ ‌آن‌ قرار داده‌، حفظه‌ ‌بر‌ ‌آن‌ مقرّر داشته‌، ائمه‌ اطهار و علماء اخيار و راه‌ رسيدن‌ به آنها ‌را‌ سهل‌ و آسان‌ نموده‌؛ و امّا طعام‌ جسم‌ ‌از‌ حبوبات‌ و فواكه‌ و خضرويات‌ ‌که‌ ‌در‌ آيات‌ ‌بعد‌ بيان‌ مي‌فرمايد: به‌درستی‌ ‌که‌ ‌ما ريزش‌ داديم‌ آب‌ ‌را‌ ريزشي‌ ‌پس‌ ‌از‌ ‌آن‌ شكافتيم‌ زمين‌ ‌را‌ شكافتني‌ ‌پس‌ رويانيديم‌ ‌در‌ ‌آن‌ زمين‌ حبوب‌ دانه‌هايي‌ و انگور و علف‌ و زيتون‌ و نخل‌ خرما و باغستان‌های‌ ميوه‌جات‌ ‌که‌ درختان‌ ‌آن‌ سر بهم‌ آورده‌ و ميوه‌ها و صحراهاي‌ سبز ‌که‌ متاع‌ ‌باشد‌ ‌براي‌ ‌شما‌ و ‌براي‌ حيوانات‌ ‌شما‌ (طیب، 1378: 17 / 396-397).

آنچه در اين آيات آمده بود، هشت نوع از مواد غذايى براى انسان و چارپايان بود و جالب اينكه همه آن‌ها، غذاهاى گياهى و نباتى است، اين به خاطر اهميتى است كه" گياهان" و" حبوبات" و" ميوه‌ها" در تغذيه انسان دارند، بلكه غذاى حقيقى انسان همین‌ها است و غذاهاى حيوانى در درجه بعد قرار دارد به مقدار كمتر (مکارم شیرازی، 1374: 26 / 153-154).

بنابراین، از دیدگاه قرآن کریم، درختان و گیاهان، نعمت الهی بوده و در زندگی انسان و سایر جانداران نقش ارزشمند و حیاتی دارند، به‌طوری که بسیاری از نیازهای ما و موجودات دیگر (تولید اکسیژن، مکانی برای تفریح و گذراندن اوقات فراغت، حفظ خاک، ساختمان‌سازی و وسایل چوبی مورد نیاز زندگی، استفاده از میوه و شاخ و بر‌گ‌های آن‌ها و...) را جنگل‌ها و پوشش گیاهی تأمین می‌کنند، لذا ما می‌بینیم به دليل نقش مهم جنگل‌ها در سلامت كره‌ى زمين و محيط زندگى انسان، رشته‌اى علمى به نام جنگل‌دارى به وجود آمده است. از این رو انسان باید حقوق این مادّه حیاتی را مراعات کند و وظائفی که در قبال آن دارد به‌درستی انجام دهد.

روی هم رفته و با توجّه به نکات گفته شده این نتیجه به دست می‌آید که درختان، مراتع و پوشش گیاهی از گران‌بهاترین و باارزش‌ترین آفریده‌های خداوند برای انسان‌ها و موجودات دیگر است و نقش حیاتی در زندگی همه موجودات زنده، به‌ویژه انسان‌ها دارد و همچنین تأکیداتی که قرآن کریم و روایت ائمّه طاهرین «علیهم‌السلام» در این زمینه موجود است مؤیّد این مطلب است، امّا متأسفانه روزانه با افرادی روبه‌رو هستیم که به‌بهانه‌هایی واهی و پوچ اقدام به قطع و از بین بردن درختان می‌کنند و بارها شاهد آتش‌سوزی وسیع و گسترده در جنگل‌ها، مراتع، فضاهای سبز و... به خاطر سهل‌انگاری و سرسری گرفتن برخی افراد بوده‌ایم.

درخت نماد آبادانی و شاخص سرسبزی و خرّمی و سبب آسایش و رفاه انسان و صفا و پاکی طبیعت است، از بین بردن یک درخت در جنگل‌ها و مراتع، پارک‌ها و خیابان‌ها و... به‌ معنی تعرّض و دست‌درازی به حقوق همۀ افراد جامعه حتّی موجودات زنده دیگر است، از این رو از جمله حقوق درختان و وظائفی که انسان در قبال جنگل‌ها و درختان دارند؛ حفاظت، نگهداری، جلوگیری از قطع و آتش زدن آن‌ها، آبیاری و... است که در منابع روایی اسلام نیز روایات فراوانی از حضرات معصومین «علیهم‌السلام» در این باره وارد شده است که در ذیل به مواردی از آن‌ها اشاره شده است.

امام صادق «علیه‌السلام» در روایاتی قطع کردن درختان را موجب عذاب الهی می‌داند و توصیه می‌کنند که از درختان مواظبت و مراقبت همیشگی داشته باشید. لاَ تَقْطَعُوا الثِّمَارَ فَيُصِیبُ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْعَذَابَ صَبّاً (حرعاملی، بی‌تا: 13 / 198)؛ درختان ميوه را قطع نكنيد اگر قطع كنيد خداوند فرو مي‌ريزد برشما عذاب را. وَلاَ تُحْرِقُوا النَّخْلَ وَلاَ تُغْرِقُوهُ بِالْمَاءِ وَلاَ تَقْطَعُوا شَجَرَةً مُثْمِرَةً وَلاَ تُحْرِقُوا زَرْعاً (همان، 11/ 44)؛ درختان خرما را آتش نزنيد و آب بر آن روان نكنيد كه غرق شود، درخت ميوه‌اى را قطع نكنيد و كشتزارى را آتش نزنيد.

حفظ حقوق حیوانات

یکی دیگر از مواردی که انسان در تعامل با محیط زیست باید مراعات کند و به تعبیر دیگر جزئی از محیط زیست محسوب می‌شود و انسان باید حقّ و حقوق آن را همیشه در نظر داشته باشد حفظ حقوق حیوانات است. خداوند تبارک و تعالی در آیات متعدّدی در قرآن کریم، انسان‌ها را به شناخت مجموعه‌ای از رفتارهای حیوانات و تفکّر در کیفیت خلقت و زندگی آن ها و همچنین به عبرت‌گیری از ایشان دعوت فرموده است؛ جانورانی مثل شتر، چهارپایان اهلی و وحشی، پرندگان مختلف، آبزیان، حشراتی چون پشه، ملخ، مگس، عنکبوت، پروانه، مورچگان و زنبور عسل. به‌عنوان مثال می‌توان به این آیه اشاره کرد: وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ (نحل، 66)؛ و البته برای شما ملاحظه حال چهار پایان (از شتر و گاو و گوسفند) همه عبرت و حکمت است که ما از آنچه در شکم آن است از میان (دو جسم ناپاک) سرگین و خون، شما را شیر پاک می‌نوشانیم که در طبع همه نوشندگان گواراست.

حیوانات از جهات مختلف (گوشت، پوست، پشم، در جهت بارکشی و...) برای انسان سودمند می‌باشند و همان‌طور که گفته شد انسان اشرف مخلوقات است و نعمت‌های الهی برای استفاده و بهره‌بردن انسان آفریده شده‌اند؛ از طرفی انسان نسبت به امکاناتی نعمت‌هایی که در اختیار او قرار می‌گیرد مسئول و وظیفه‌ای دارد. حیوانات، این آفریده‌های خداوند بزرگ نیز بر صاحبان خویش حقّ و حقوقی دارند و شایسته نیست که افرادی که از حیوانی نگهداری می‌کنند نسبت به حقوق حیوانات غفلت ورزند و آن‌ها را ساده و بی‌اهمیت شمرند.

در این باره روایات متعدّدی در دین اسلام ذکر شده است و احکام خاص در رابطه با هر کدام از طیف حیوانات وجود دارد که در جای خود و در علم فقه به آن‌ها پرداخته شده است. امّا در احادیث روایاتی وجود دارد که حاکی از حقوق حیوانات است و علاوه بر لازم الاجرا بودن انسان وظیفه دارد همیشه به آن‌ها پایبند باشد و در صورت تخطّی مرتکب گناه شده و مستحق عذاب است. در ذیل به تعدادی از این روایات اشاره شده است.

قَالَ لِلدَّابَّةِ عَلَى صَاحِبِهَا سِتَّةُ حُقُوقٍ لَا يُحَمِّلُهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا وَ لَا يَتَّخِذُ ظَهْرَهَا مَجَالِسَ يَتَحَدَّثُ عَلَيْهَا وَ يَبْدَأُ بِعَلَفِهَا إِذَا نَزَلَ وَ لَا يَسِمُهَا فِي وَجْهِهَا وَ لَا يَضْرِبُهَا فِي وَجْهِهَا فَإِنَّهَا تُسَبِّحُ وَ يَعْرِضُ عَلَيْهَا الْمَاءَ إِذَا مَرَّ بِهِ (برقی، 1374: 2 / 627)؛ امام صادق «عليه السّلام» بیان کرده است که چارپا شش حقّ بر صاحب خود دارد، بيشتر از توانش از آن بار نكشد، پشت آن را محلّ نشستن قرار ندهد كه روى آن سخن گويد، هنگامى كه پياده شد ابتدا علوفه آن را بدهد، بر آن نشانه و داغ نگذارد، به صورتش ضربه نزند؛ زيرا آن تسبيح خداوند مى‌گويد و هنگامى كه از كنار آب مى‌گذرد، به آن آب دهد. لَعنَ اللّهُ مَن مَثَّلَ بالحَيوانِ (مجلسی، 1403: 64 / 282)؛ پيامبر خدا «صلى الله عليه و آله وسلّم»: لعنت خدا بر كسى كه حيوانى را مُثْله كند.

آلوده نکردن محیط زیست

آلودگی محیط زیست که حفاظت از آن از وظائف انسان گاه به‌واسطۀ عوامل آلوده می‌شود و رو به نابودی کشیده می‌شود لذا همیشه در اسلام تأکید شده است که از آلوده کردن محیط زیست پرهیز شود، قرآن کریم به انسان‌ها هشدار می‌دهد که از تخریب و آلودگی محیط زیست خودداری کنند. از جمله آیاتی که برای نهی از آلوده نمودن هوای محیط زیست می‌توان استدلال کرد آیات زیر است.

وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا (اعراف، 85)؛ و در زمین پس از نظم و اصلاح آن (با آمدن قوانین آسمانی)، به فساد برنخیزید. وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (بقره، 195)؛ و خود را به مهلکه و خطر در نیفکنید.

مراد ‌از‌ تهلكه‌ اعم‌ ‌از‌ هلاكت‌ دنيوي‌ و اخروي‌ ‌است‌ و مراد ‌از‌ القاء به تهلكه‌ اقدام‌ بهر عملي‌ ‌است‌ ‌که‌ موجب‌ وقوع‌ ‌در‌ هلاكت‌ انسان‌ يا ترك‌ عملي‌ ‌که‌ باعث‌ هلاك‌ آدمي‌ گردد مثلاً عملي‌ ‌که‌ مريض‌ انجام‌ دهد و باعث‌ زيادتي‌ مرض‌ يا موت‌ ‌او‌ گردد مانند پرهيز نكردن‌ و خوردن‌ خوراک‌هایی‌ ‌که‌ ‌براي‌ مرض‌ ‌او‌ مضر ‌است‌ و يا اينكه‌ معالجه‌ نكند و دارو استعمال‌ ننمايد و به این‌ سبب‌ موجب‌ هلاكت‌ ‌خود‌ گردد (طیب، 1378: 2 / 361) و یکی از مواردی که باعث هلاکت انسان می‌شود آلودگی محیط زیست است.

امّا می‌توان انواع آلودگی محیط زیست را به (هوا، خاک، آب، صوتی و...) تقسیم کرد که در اینجا به یک مورد از آن‌ها اشاره می‌شود.

آلودگی هوا

نَهَی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله و علیه وآله أَنْ یُلْقَی السَّمُّ فِی بِلَادِ الْمُشْرِکِینَ (کلینی، 1407: 5 / 28)؛ از امام صادق (علیه‌السلام) نقل شده که امام علی (علیه‌السلام) فرمودند: رسول خدا (صلی الله و علیه وآله) از ریختن سم حتی در سرزمین‌‌های مشرکین نهی فرموده است. وقتی ریختن سمّ که شامل سموم خاک و هوا و... می‌شود و از این کار در سرزمین مشرکین نهی شده است پس به طریق اولی در سرزمین مسلمین هم از آن منع شده و هم انجام آن حرام خواهد بود.

آلودگی صوتی

در قرآن کریم گاهی صوت باعث هلاکت بعضی از انسان‌ها معرّفی شده است: وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (هود، 67)؛ و آن گاه ستمکاران را (شب) صیحه عذاب آسمانی بگرفت و صبحگاه در دیارشان بی‌حس و حرکت و خاموش ابدی شدند. وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (لقمان، 19)؛ و در رفتارت میانه روی اختیار کن و سخن آرام گو (نه با فریاد بلند) که زشت‌ترین صداها صوت الاغ است.

بنابراین می‌توان گفت که از جمله آلودگی‌های محیط زیست آلودگی صوتی است که مضرات زیان‌باری «حساسیت عصبی، خستگی روحی و جسمی، استرس و اضطراب، سرگیجه، سردرد و میگرن، عصبانیت و...» را به دنبال دارد.

نتیجه‌گیری

مطالعه و بررسی آیات قرآن کریم و ورایت اهل بیت «علیهم‌السلام» نشانگر آن است که محیط زیست و طبیعت پیرامون ما مورد توجه ویژه خداوند متعال و کتاب الهی و معصومین «علیهم‌السلام» است؛ و همچنین از دین اسلام فهمیده می‌شود که نعمت‌های خداوند و محیط زیست برای استفاده صحیح انسان آفریده شده است؛ بنابراین رعایت نظم و اعتدال در استفاده از مواهب طبیعی، مراعات کردن حقوق محیط زیست، توجّه به اهمیت و ارزش آن و... همگانی بودن مسئولیت حفاظت از محیط زیست را به دنبال دارد، قرآن کریم در این رابطه به آیات متعدّدی اشاره دارد به‌طوری که در آیات بسیاری حقوق محیط زیست (منع فساد و تخریب زمین، منع قطع درختان، بهداشت، عدم آلوده کردن آن، احیای طبیعت و...) مورد بررسی قرار داده است. در این تحقیق علاوه بر موارد گفته شده به مواردی چون (مفهوم محیط زیست، اهمیت و اقسام آن، تعریف لغوی، تعریف اصطلاحی، محیط زیست و واژگان مرتبط با آن، واژگان مرتبط با محیط زیست در قرآن، اقسام محیط زیست، اهمیت محیط زیست و حقوق آن، حقوق، مفاهیم اساسی قرآنی محیط زیست، حقوق انسان بر محیط زیست و...) پرداخته شد؛ بنابراین توجّه به نقش بسیار مهم آموزش و فرهنگ قرآنی در بالا بردن سطح دانش و مسئولیت‌پذیری افراد در برابر جامعه و محیط زیست، از مهم‌ترین رهنمودهای قرآن کریم در خصوص جایگاه محیط زیست و اهمیت آن در زندگی بشر است.

منابع

قرآن کریم
نهج‌البلاغه

1. آذرتاش آذرنوش (1391)، فرهنگ معاصر عربی - فارسی بر اساس فرهنگ عربی - انگلیسی هانس‌ور (چاپ چهاردهم)، تهران: نشر نی‏.

2. اسماعيل صينى (1414)، محمود، المكنز العربى المعاصر (چاپ اوّل‏) بیروت: مكتبة لبنان ناشرون‏‏.

3. غفور مغربي، حميد (1388)، اصول اخلاقي محيط زيست از منظر اسلام، مجله اخلاق پزشکی دوره 3، شماره 8.

4. ابن بابویه، محمد بن علی (1362)، خصال (چاپ اول)، قم: جامعه مدرسین.

5. كسائیان، احمد (1382)، محیط زیست و انواع آن، نشریه نفت پارس، شماره 6.

6. برقي، احمدبن محمد (1374)، المحاسن (بی‌چا)‏، تحقيق مهدي الرجائي، قم: المجمع العالمي لاهل البيت «علیه السّلام».

7. حرّ عاملی، محمد (بی‌تا)، تفصيل وسائل الشيعة إلى تحصيل مسائل الشّريعة (بی‌چا)، بی‌جا: مؤسّسه آل بیت «علیهم‌السلام» لاحیاء التّراث.

8. دهخدا، علی اکبر (1377)، لغت نامه دهخدا (چاپ اول)، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

9. صینی، محمود اسماعیل (1414)، المکنز العربی المعاصر (چاپ اوّل)، بیروت: مکتبه لبنان ناشرون‏.

10. طیب، عبدالحسین (1378)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، (چاپ دوم)، تهران: انتشارات اسلام‌.

11. قرائتي، محسن (1374)، آيين تبليغ (دانستنی‌های تبليغ)، بصائر، سال ۲، ش ۱۳.

12. متقی، تقی (1378)، اخلاق زیست محیطی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله (چاپ اول)، تهران: دفتر عقل.

13. مجلسی، محمد باقر (1403)، بحار الانوار (چاپ دوم)، بیروت: انتشارات وفاء.

14. مصباح یزدی، محمّدتقی (1386)، معارف قرآن (2) کیهان‌شناسی (چاپ اول)، مؤسّسه آموزشي و پژوهشي امام خميني (ره).

15. كلینی، محمد بن یعقوب (1407)، كافی (چاپ چهارم)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.

16. مکارم شیرازی، (1374) تفسير نمونه (چاپ سی و دوم)، تهران: دارالکتب الإسلامیة.

17. (1386)، برگزیده تفسیر نمونه (چاپ اول)، تنظیم احمد علی بابایی، تهران: دارالکتب اسلامیه.

18. فتحعلی، محمود (1390)، نظرية اخلاق زيست محيطي اسلام با تأكيد بر آراي استاد مصباح يزدي، سال دوم، شماره سوم، صفحه 97 - 122

19. نوری طبرسی، حسین (بی‌تا)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل (بی‌چا)، قم: مؤسّسه آل بیت «علیهم‌السلام» لاحیاء التّراث.