عوامل و پیامدهای فردی، اجتماعی و روانشناختی سوءظن از منظر آموزه های دینی

محقق: سید حسین مدارایی

(طلبه سطح دو حوزه)

مجله مدرسه‌ای اندیشه پژوه - شماره دوم/آذر1404

چکیده

سوءظن یا بدگمانی، یک خطای شناختی است که منجر به درک تحریف‌شده واقعیت و تفسیر منفی از رفتار دیگران می‌شود. این پدیده به‌ویژه در روابط بین‌فردی نزدیک مانند روابط زوجین، آثار مخربی دارد؛ زیرا باعث می‌شود اعمالی که با نیت خیر انجام شده‌اند، در ذهن فرد بدگمان به بدترین شکل ممکن ترجمه شوند و بنیان اعتماد را سست کنند. ضرورت تحقیق حاضر، پیگیری این فرضیه است که با شناسایی دقیق ریشه‌های ابتلا به سوءظن و درمان آن‌ها، می‌توان این پیش‌فرض‌های ذهنی تاریک را اصلاح کرده و پیامدهای مخرب آن را از بین برد. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر آموزه‌های دینی، به این سوال اصلی پاسخ می‌دهد که عوامل کلیدی شکل‌دهنده سوءظن کدامند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که این پدیده از ریشه‌های متعددی همچون ضعف ایمان، آلودگی باطن، همنشینی با بدان، زندگی در محیط فاسد، رذایل اخلاقی (مانند حسد و کینه)، ضعف شخصیت و اختلالات شناختی نشأت می‌گیرد. شناخت این عوامل، گامی اساسی برای درمان سوءظن و بازسازی روابط سالم است.

 واژگان کلیدی:

سوءظن، بدگمانی، خطای‌شناختی، روابط بین‌فردی، عوامل سوءظن، اختلالات شخصیتی، پیامدهای سوءظن.

مقدمه

سوءظن یا بدگمانی، یکی از خطاهای شناختی بنیادین است که واقعیت را در ذهن فرد تحریف کرده و موجب تفسیر منفی از گفتار و رفتار دیگران می‌شود. سوءظن یا بدگمانی، به عنوان یکی از رذایل اخلاقی، عبارت است از داشتن گمان بد نسبت به خداوند، دیگران و یا حتی خود. این پدیده آثار و پیامدهای مخربی در زندگی فردی و اجتماعی انسان دارد و می‌تواند منجر به بروز مشکلات در روابط بین فردی، شکل‌گیری بیماری‌های روحی و روانی، از بین رفتن آرامش و اعتماد، تحلیل نادرست از وقایع، گوشه‌گیری و انزوا، تباهی عبادت و ایمان و گسترش دشمنی و نزاع در جامعه شود. اهمیت و آثار مخرب سوءظن، توجه به ریشه‌ها و عوامل ایجاد آن و تلاش برای درمان و پیشگیری از آن را ضروری می‌سازد.

در متون دینی، آیات و روایات متعددی در نکوهش سوءظن و آثار زیان‌بار آن بیان شده است. این آموزه‌های دینی، سوءظن را به عنوان یک بیماری روحی و روانی می‌شناسند که ریشه در ضعف ایمان و دوری از خداوند دارد. از این رو، درمان سوءظن را در تقویت ایمان و تقوا می‌دانند و راهکارهای عملی متعددی را برای پیشگیری و درمان این رذیله اخلاقی ارائه می‌دهند. تاکنون پژوهش‌های متعددی در حوزه روانشناسی به ابعاد شناختی و بالینی سوءظن، به‌ویژه در قالب اختلالاتی مانند پارانویا پرداخته‌اند. با این وجود، اکثر این تحقیقات به ریشه‌های عمیق‌تر این پدیده در آموزه‌های دینی توجه کافی نداشته‌اند. تفاوت اصلی پژوهش حاضر در این است که به صورت نظام‌مند، عوامل زمینه‌ساز سوءظن را از متون دینی استخراج و تحلیل می‌کند و نگاهی جامع میان ابعاد اخلاقی، روانی و اجتماعی آن برقرار می‌سازد.

این پژوهش به صورت متمرکز به بررسی ریشه‌ها و عوامل شکل‌گیری سوءظن نسبت به دیگران می‌پردازد و از ورود به سایر اقسام آن (سوءظن به خدا و به خود) پرهیز می‌کند. تمرکز اصلی بر شناسایی عوامل فردی، اجتماعی و روانشناختی از منظر آیات قرآن و روایات معصومین (ع) است. در همین راستا ابتدا به بررسی مفهوم سوءظن و اقسام آن پرداخته شده است. سپس، با مراجعه به آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع)، ریشه‌ها و عوامل مختلفی که می‌توانند موجب شکل‌گیری سوءظن در انسان شوند، شناسایی و تحلیل شده‌اند. عواملی همچون ضعف ایمان، آلودگی باطن، همنشینی با بدان، زندگی در محیط فاسد، حسد و کینه، تکبر و غرور، ضعف شخصیت و اختلالات شخصیتی از جمله عواملی هستند که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته‌اند.

یافته‌های این پژوهش می‌تواند به افزایش آگاهی افراد نسبت به این رذیله اخلاقی و عوامل زمینه‌ساز آن کمک کند و در نهایت، به کاهش آسیب‌های ناشی از سوءظن در زندگی فردی و اجتماعی منجر شود. از سوی دیگر، این پژوهش می‌تواند به عنوان یک منبع مفید برای مشاوران، روانشناسان و مربیان تربیتی مورد استفاده قرار گیرد و به آنها در ارائه راهکارهای مؤثر برای پیشگیری و درمان سوءظن کمک کند. همچنین، این پژوهش می‌تواند به عنوان یک منبع الهام‌بخش برای پژوهشگران دیگر در این زمینه باشد و زمینه را برای انجام تحقیقات بیشتر و عمیق‌تر در این حوزه فراهم کند.

روش تحقیق در این مقاله، توصیفی-تحلیلی است. در این راستا ابتدا با مراجعه به آیات قرآن و روایات، عوامل مرتبط با سوءظن شناسایی و توصیف شده، سپس هر یک از این عوامل مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. از جمله چالش‌های این پژوهش، پراکندگی موضوعی روایات مرتبط و نیاز به تحلیل و دسته‌بندی مفهومی آن‌ها برای استخراج عوامل مشخص بود. همچنین، برقراری ارتباط میان مفاهیم دینی و دستاوردهای روانشناسی نوین نیازمند دقت و بررسی تطبیقی ویژه‌ای بود.

مفهوم شناسی سوءظن

در این بخش مفاهیم مرتبط با سوءظن را بررسی می‌کنیم. بر اساس قاعده «تعرف الاشیاء باضدادها» (چیزها با ضدشان شناخته می‌شوند)، یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت یک مفهوم، شناخت نقطه مقابل آن است. سوءظن یا بدگمانی در آموزه‌های دینی ما در مقابل «حُسن ظن» یا خوش‌گمانی قرار دارد که از فضایل اخلاقی محسوب می‌شود. در لغت، «سوءظن» به معنای «گمان بد» و در مقابل «حسن ظن» به معنای «گمان خوب» است. در اصطلاح دینی، سوءظن حرام به خدا و مؤمن عبارت است از اینکه انسان درباره آن‌ها به خلاف آنچه هستند گمان کند و قضاوتی نادرست انجام دهد (فیض کاشانی، ۱۴۱۹ق: ۱/۳۴۵). راغب اصفهانی نیز «ظن» را نوعی توهم می‌داند که می‌تواند مبتنی بر دلیل باشد یا نباشد (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق: ذیل واژه ظن).

اقسام سوءظن

علامه طباطبایی ظن را به سه قسم تقسیم می‌کند: ظن خوب، ظن بد، و ظنی که نه خوب است و نه بد. از این میان، ظن مذموم و ناپسند، همان ظن بد به خداوند و مؤمنان است (طباطبایی، ۱۳۷۴: ۱۸/۳۳۵). در این پژوهش، تمرکز ما مشخصاً بر «سوءظن نسبت به دیگران» است، اما برای درک بهتر موضوع، به طور خلاصه اقسام دیگر را نیز معرفی می‌کنیم.

سوءظن به خدا

بدگمانی به خداوند به این معناست که انسان در هنگام بروز مشکلات، به وعده‌های الهی شک کند و گمان برد که خداوند او را رها کرده است. این نوع بدگمانی در قرآن کریم به شدت نکوهش شده و از ویژگی‌های منافقان و مشرکان دانسته شده است (فتح، ۶).

 سوءظن به دیگران

این نوع بدگمانی، رایج‌ترین شکل سوءظن و به معنای داشتن نگاه منفی به دیگران و تفسیر نادرست گفتار و رفتار آنان است. قرآن کریم مؤمنان را از این عمل برحذر داشته و می‌فرماید: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید، چرا که بعضی از گمان‌ها گناه است...» (حجرات، ۱۲). همچنین در روایتی از پیامبر اکرم (ص) آمده است که همان‌گونه که جان، مال و آبروی مسلمان حرام است، گمان بد بردن به او نیز حرام است (حر عاملی، بی‌تا: ۱۲/۲۸۷).

سوءظن به خود

بدگمانی به خود می‌تواند مذموم باشد، مانند زمانی که فرد به توانایی‌های خود برای انجام کار خیر بدگمان است. اما یک نوع خوش‌گمانی به خود نیز ناپسند است و آن زمانی است که فرد خود را از گناه مصون بداند و به نفس خود اطمینان کند. این حالت نوعی غرور است که در متون دینی از آن نهی شده است. در مقابل، حسن ظن به خداوند حتی در لحظه مرگ نیز توصیه شده است، چنان که رسول خدا (ص) می‌فرمایند بهای بهشت، داشتن گمان نیک به خداوند عزوجل است (کلینی، ۱۳۶۵: ۲/۷۲).

مراتب سوءظن

سوءظن از یک فکر گذرا در ذهن آغاز می‌شود و می‌تواند تا مرحله عمل و رفتار پیش برود. صرف خطور گمان بد به ذهن گناه نیست؛ گناه زمانی محقق می‌شود که این گمان به «عقد قلب» یا باوری قطعی تبدیل شود و فرد بر اساس آن قضاوت یا عمل کند. امام صادق (ع) در تفسیر آیه «اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِّنَ الظَّنِّ» می‌فرمایند که مؤمن به خاطر گمانش گناهکار نمی‌شود، بلکه به خاطر عمل کردن بر طبق آن گمان است که گناه می‌کند (کلینی، ۱۳۶۵: ۲/۳۶۲). از این رو، در روایات اسلامی بر جایگزینی سوءظن با حسن ظن تأکید شده است، چنان که رسول خدا (ص) می‌فرمایند: «هر کس به مردم گمان نیک برد، محبت آنان را به دست آورد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۴۵۳).

چرا به دیگران بدگمان می شویم؟

در این بخش به بررسی عواملی می پردازیم که موجب شکل گیری سوءظن در انسان می شوند. شناخت این عوامل، به ما کمک می کند تا با آگاهی بیشتری با این خطای شناختی مقابله کنیم و از آسیب های آن در امان بمانیم.

ضعف ایمان

ایمان به خدا، به معنای اعتقاد به علم، قدرت و حکمت بی انتهای اوست. کسی که به خداوند ایمان دارد، می‌داند که هیچ چیز از نگاه او پنهان نیست و در سختی‌ها به رحمت او امیدوار است. اما کسی که ایمان ضعیفی دارد، در هنگام بروز مشکلات، ممکن است به خداوند بدگمان شود و گمان کند که خداوند او را رها کرده است. این نوع بدگمانی در قرآن کریم به شدت نکوهش شده است (فتح، ۶). امام علی (ع) نیز می‌فرمایند: «کسی که گمانش نیکو نباشد از هر کسی می‌ترسد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۷). این آموزه‌ها نشان می‌دهد که بدگمانی به خداوند، از ویژگی‌های منافقان و مشرکان است که ریشه در عدم شناخت صحیح از پروردگار دارد.

آلودگی باطن

انسان‌ها ذاتاً به خوبی گرایش دارند، اما گاهی تحت تأثیر عوامل مختلف، این فطرت پاک آلوده می‌شود. یکی از این عوامل، آلودگی باطن است. کسی که خود اهل گناه و معصیت باشد، دیگران را نیز مانند خود می‌بیند و به آنها بدگمان می‌شود. به قول معروف، «کافر همه را به کیش خود پندارد». امام علی (ع) در این باره می‌فرماید: «مرد بد، به هیچ‌کس گمان نیک نمی‌برد؛ زیرا او دیگران را با اوصاف خود می‌بیند» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۲۱۷۵). در واقع، گناه مانند زنگاری است که بر آینه دل می‌نشیند و نگاه انسان به جهان و دیگران را تغییر می‌دهد. چنین فردی حتی محبت دیگران را حمل بر طمع و ریاکاری می‌کند. امام علی (ع) می‌فرمایند: «کسی که گناهانش زیاد شود، شبهات او نیز زیاد می‌شود» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۴۶۶). علامه طباطبایی نیز معتقد است کسی که در قلبش بیماری است، همه مردم را بیمار مثل خودش می‌بیند (طباطبایی، ۱۳۷۴: ۱۵/۱۴۵) و از نشانه‌های بیماری قلب، بدگمانی به مسلمانان است (ملکی تبریزی، ۱۴۱۷ق).

همنشینی با بدان

همنشینی با افراد بدبین و بدگمان، تأثیر زیادی بر اخلاق انسان دارد. همانطور که معاشرت با نیکان انسان را به سمت خوبی می‌کشاند، همنشینی با بدان نیز به تدریج صفات ناپسند آنان را به فرد منتقل می‌کند. امام علی (ع) می‌فرماید: «همنشینی با بدان، موجب بدگمانی به نیکان می‌شود» (مجلسی، ۱۴۰۳ق: ۷۴/۱۹۷). این حدیث هشداری است برای دقت در انتخاب دوستان. رسول خدا (ص) نیز تأکید می‌کنند: «انسان بر دین دوست خود است، پس هر یک از شما بنگرد که با چه کسی دوستی می‌کند» (مجلسی، ۱۴۰۳ق: ۷۴/۱۹۲).

بدبینی یک بیماری واگیردار است که از افراد بیمار به ما منتقل می‌شود و نگاه، گفتار و رفتار ما را تغییر می‌دهد. همنشین بد، انسان را به سوی بدی می‌کشاند و همنشین خوب، او را به سوی نیکی سوق می‌دهد (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴).

زندگی در محیط فاسد

محیط زندگی، تأثیر عمیقی بر شخصیت و اخلاق انسان دارد. اگر انسان در محیطی زندگی کند که دروغ، خیانت و حسادت در آن رواج داشته باشد، به تدریج این صفات در او نیز رسوخ کرده و نسبت به همه چیز بدبین می‌شود. امام کاظم (ع) می‌فرمایند در زمانی که جور و ستم غلبه دارد، نباید به کسی گمان خیر برد مگر آنکه خیرش بر شما آشکار شود (کلینی، ۱۳۶۵: ۵/۲۹۸). امام صادق (ع) نیز می‌فرمایند: «اگر روزگار، روزگار ستم باشد و مردمش اهل نیرنگ، اطمینان کردن به تمام افراد، درماندگی است» (کلینی، ۱۳۶۵: ۵/۲۹۸). در چنین محیط مسمومی، اعتماد از بین می‌رود و بی‌اعتمادی، زمینه‌ساز شکل‌گیری سوءظن می‌شود. وقتی انسان به دیگران اعتماد ندارد، به طور ناخودآگاه به دنبال یافتن نشانه‌های خیانت و فریب در رفتار آنها می‌گردد.

حسد و کینه

حسد و کینه، از رذایل اخلاقی هستند که روح انسان را تخریب می‌کنند. حسد، یعنی آرزوی زوال نعمت از دیگران، باعث می‌شود که انسان خوبی‌های دیگران را نبیند و دائماً در پی عیب‌جویی باشد. شخص حسود، حتی موفقیت‌های دیگران را به شانس یا تقلب نسبت می‌دهد. کینه نیز که به معنای دشمنی پنهانی است، موجب تنفر و بدگمانی می‌شود. فرد کینه‌توز همواره در پی انتقام است و به همین دلیل، رفتار دیگران را خصمانه تفسیر می‌کند؛ برای مثال، لبخندی کسی را که از او کینه دارد، نشانه‌ای از نیرنگ می‌داند. امام صادق (ع) می‌فرمایند: «همانا حسد و کینه، حسنات را می‌خورند، چنان که آتش هیزم را می‌خورد» (مجلسی، ۱۴۰۳ق: ۷۳/۲۶۸). این دو صفت زشت، مانع از آن می‌شوند که انسان بتواند به دیگران خوش‌گمان باشد (دستغیب، ۱۳۸۸: ۱۴۵-۱۴۷).

تکبر و غرور

افراد متکبر، خود را برتر از دیگران می‌دانند و به همین دلیل، به دیگران با دیده حقارت نگریسته و گمان بد می‌برند. این احساس برتری کاذب، باعث می‌شود به دیگران اعتماد نکنند و گمان کنند که دیگران قصد فریب آنها را دارند. غرور و خودپسندی نیز موجب می‌شود فرد به نصیحت دیگران گوش ندهد و در موردشان قضاوت‌های نادرست کند. در حدیثی از امام علی (ع) آمده است: «هرکس دچار خودپسندی شود، هلاک می‌گردد» (طبرسی، ۱۴۰۸ق: ۱۱/۱۴۰). این صفات مذموم، انسان را از واقع‌بینی دور کرده و در توهم برتری غرق می‌کنند، که نتیجه آن سوءظن دائمی به دیگران است (خمینی، ۱۳۶۸: ۲۵۸-۲۶۰). راه مقابله با آن، تواضع است، چنان که امام علی (ع) می‌فرمایند: «هر کس برای خدا تواضع کند، خداوند او را بالا می‌برد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۸۴).

ضعف شخصیت

افراد دارای شخصیت ضعیف، اغلب از اعتماد به نفس و عزت نفس پایینی برخوردارند و خود را دست‌کم می‌گیرند. این احساس بی‌ارزشی باعث می‌شود تصور کنند دیگران نیز آنها را ناتوان می‌دانند و در نتیجه، رفتار و گفتار دیگران را به بدترین شکل ممکن تفسیر کنند (شولتز، ۱۳۸۷). این افراد دائماً نگران قضاوت دیگران هستند و همه چیز را به خود می‌گیرند. برای مثال، اگر دیگران در حال خندیدن باشند، گمان می‌کنند که به او می‌خندند. این تفسیرهای نادرست، به تدریج به یک سوءظن عمیق تبدیل می‌شود و روابط فرد را تخریب می‌کند. امام علی (ع) می‌فرمایند: «هر کس معرفتش به پروردگارش کم باشد، گمان‌هایش به آفریدگانش زیاد می‌شود» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۶).

اختلالات شخصیتی

اختلالات شخصیتی، الگوهای پایدار و ناسازگار فکری، احساسی و رفتاری هستند که عملکرد فرد را در حوزه‌های شخصی و اجتماعی مختل می‌کنند. این اختلالات معمولاً در نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع شده و در طول زمان ادامه می‌یابند. دو نمونه از این اختلالات که ارتباط مستقیمی با سوءظن دارند در ادامه بررسی می‌شوند.

1) اختلال شخصیت پارانوئید

یکی از اختلالات شخصیتی که مستقیماً با سوءظن مرتبط است، اختلال شخصیت پارانوئید (PPD) است. افراد مبتلا به این اختلال، بی‌اعتمادی و سوءظن فراگیر نسبت به دیگران دارند و انگیزه‌های آن‌ها را خصمانه تفسیر می‌کنند. آن‌ها اغلب احساس می‌کنند که دیگران قصد آسیب رساندن، فریب دادن یا سوءاستفاده از آن‌ها را دارند، حتی اگر هیچ دلیل عینی برای این باورها وجود نداشته باشد (Gabbard, 2014: 1021). ویژگی‌های اصلی این اختلال شامل موارد زیر است:

• بی‌اعتمادی و سوءظن: این افراد به سختی به دیگران اعتماد کرده و دائماً به دنبال نشانه‌های خیانت هستند.

• کینه‌توزی: کینه‌های قدیمی را به دل گرفته و به سختی دیگران را می‌بخشند.

• خصومت و پرخاشگری: به سرعت عصبانی شده و واکنش‌های خصمانه نشان می‌دهند.

• انزوا و گوشه‌گیری: به دلیل بی‌اعتمادی شدید، از برقراری روابط اجتماعی اجتناب می‌کنند.

این افراد دنیا را مکانی خطرناک می‌بینند و حتی کوچک‌ترین رفتار دیگران را مدرکی دال بر خصومت آن‌ها تفسیر می‌کنند. برای مثال، ممکن است معتقد باشند همکارانشان در حال توطئه‌چینی علیه آن‌ها هستند یا همسرشان دائماً به آن‌ها خیانت می‌کند.

2) اختلال شخصیت مرزی

اختلال شخصیت مرزی (BPD) نیز می‌تواند منجر به سوءظن شود. افراد مبتلا به این اختلال اغلب دچار ناپایداری عاطفی، روابط بین‌فردی آشفته و تصویر ضعیفی از خود هستند. آن‌ها به دلیل ترس شدید از رها شدن و تجربیات منفی گذشته، در اعتماد به دیگران مشکل دارند و سوءظن را به عنوان یک مکانیسم دفاعی برای محافظت از خود در برابر آسیب‌های احتمالی به کار می‌گیرند (American Psychiatric Association, 2013: 663). اگر یکی از عزیزانشان به تماس آن‌ها پاسخ ندهد، ممکن است فوراً گمان کنند که ترک شده‌اند. این ترس از آسیب، منجر به سوءظن شدید و واکنش‌های افراطی در روابطشان می‌شود.

 ضعف تفکر

گاهی دلیل سوءظن، عدم رشد کافی قوه تفکر و تعقل است. چنین فردی توانایی تحلیل ابعاد مختلف یک مسئله را ندارد و اولین و بدترین احتمالی را که به ذهنش خطور می‌کند، حقیقت قطعی می‌پندارد. وقتی از او پرسیده می‌شود بر چه اساسی چنین قضاوتی کرده، دلایل غیرواقعی و ساختگی برای توجیه ذهنیت خود ارائه می‌دهد. پیامبر اکرم (ص) درباره ماهیت سوءظن می‌فرمایند: «از گمان بپرهیزید، زیرا گمان دروغ‌ترین دروغ‌هاست» (متقی هندی، ۱۴۰۹ق: ۱۰/۳۴۶۱۵). کسی که قدرت تفکر دارد، می‌داند که گمان بد تنها یک حدس بی‌اساس است، اما فردی با ضعف تفکر، دروغ ذهن خود را باور می‌کند. امام علی (ع) نیز می‌فرمایند: «کسی که گمان‌هایش بد باشد، به کسی که به او خیانت نمی‌کند نیز گمان خیانت می‌برد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۶).

مشکلات و ناراحتی‌های جسمی

از نظر نفس‌شناسی، سلامت روح و روان از سلامت جسم تأثیر می‌پذیرد. در طب سنتی ایرانی، چینی و هندی، ارتباط تنگاتنگی میان جسم و روان وجود دارد. برای مثال، در طب سنتی ایرانی، غلبه مزاج سودا با تفکر منفی، بدبینی و اضطراب همراه است که زمینه‌ساز سوءظن می‌شود (جرجانی، ۱۳۸۱: ۳/۵۹۰). ابن سینا نیز معتقد است که قدرت نفس، تابع قدرت بدن و ضعف آن، تابع ضعف بدن است (بوعلی سینا، ۱۳۶۷: ۱/۱۲۲). در طب جدید نیز بیماری‌های مزمن (Katon et al., 2013: 345)، کمبودهای تغذیه‌ای مانند کمبود ویتامین D (Anglin et al., 2013: 100)، اختلالات هورمونی (Miller & Chrousos, 2001) و آسیب‌های مغزی (Blazer, 2003: 723) می‌توانند با تغییر در شیمی مغز، فرد را مستعد ابتلا به اختلالات روان‌پزشکی از جمله سوءظن کنند.

اختلالات شناختی

اختلالات شناختی (Cognitive Distortions) الگوهای فکری نادرستی هستند که باعث می‌شوند افراد واقعیت را به شکلی تحریف‌شده و منفی ببینند. این الگوها نقش مهمی در شکل‌گیری و تشدید سوءظن دارند (بک، ۱۳۸۸: ۲۵). افراد مبتلا به این اختلالات، اطلاعات را به گونه‌ای تفسیر می‌کنند که با واقعیت همخوانی ندارد. برخی از این اختلالات عبارتند از:

• شخصی‌سازی: فرد هر اتفاق منفی را به خود نسبت می‌دهد. برای مثال، اگر در مهمانی کسی با او صحبت نکند، فکر می‌کند حتماً از او خوشش نمی‌آید.

• تفکر همه یا هیچ: فرد همه چیز را سیاه یا سفید می‌بیند و هیچ حد وسطی را قبول ندارد.

• فیلتر کردن منفی: فرد فقط به جنبه‌های منفی یک موقعیت توجه کرده و جنبه‌های مثبت را نادیده می‌گیرد.

• نتیجه‌گیری عجولانه: فرد بدون داشتن شواهد کافی، به نتیجه‌گیری‌های منفی می‌رسد.

این الگوهای فکری باعث می‌شوند فرد دائماً در انتظار خطر باشد و رفتار دیگران را خصمانه تفسیر کند، که این خود ریشه اصلی سوءظن است.

آثار و پیامدهای ابتلا به سوءظن

سوءظن یا بدگمانی، بیش از آنچه فرد مبتلا تصور می‌کند، به ضرر خودش تمام می‌شود. این بیماری روانی همچون موریانه‌ای به جان فرد می‌افتد و او را تا مرز فروپاشی و اختلال کامل در زندگی عادی پیش می‌برد. سوءظن، آفت دین و ایمان است و موجب از بین رفتن دوستی‌ها و ایجاد دشمنی‌ها می‌شود (محمدی ری‌شهری، ۱۳۷۸). این خطای شناختی، آثار ناگواری در زندگی فردی، اجتماعی و معنوی انسان به دنبال دارد که در ادامه به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود.

از بین رفتن آرامش و اضطراب دائمی

امام علی (ع) می‌فرمایند: «کسی که گمانش بد باشد، از هر کسی می‌ترسد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۷). انسان بدبین، دائماً در این فکر است که دیگران قصد آزار و فریب او را دارند و به همین دلیل، نمی‌تواند به کسی اعتماد کند. این بی‌اعتمادی، باعث می‌شود که او همواره در اضطراب و نگرانی به سر ببرد و آرامش روحی و روانی خود را از دست بدهد. این اضطراب دائمی، می‌تواند به مشکلات جسمی مانند سردرد، بی‌خوابی و مشکلات گوارشی نیز منجر شود.

تحلیل نادرست از وقایع و انحراف فکری

سوءظن، مانند عینکی تیره، دید انسان را نسبت به جهان و اطرافیانش تغییر می‌دهد. فرد بدبین، همه چیز را از دریچه بدبینی می‌بیند و حتی رفتارهای عادی دیگران را نیز به بدترین شکل ممکن تفسیر می‌کند. این تحلیل‌های نادرست، باعث می‌شود که او در تصمیم‌گیری‌های خود دچار اشتباه شود و روابطش با دیگران را خراب کند. برای مثال، اگر کسی به او لبخند بزند، ممکن است فکر کند که آن شخص قصد تمسخر او را دارد.

گوشه گیری و انزوا

انسان بدبین، به دلیل عدم اعتماد به دیگران، از برقراری ارتباط با آنها می‌پرهیزد و ترجیح می‌دهد که تنها باشد. او از حضور در جمع می‌ترسد و احساس می‌کند که دیگران او را قضاوت می‌کنند. این انزوا و گوشه‌گیری، می‌تواند به افسردگی و سایر مشکلات روانی منجر شود.

تباهی عبادت و ایمان

سوءظن، آفت ایمان و عبادت است. انسان بدبین، نمی‌تواند به خداوند اعتماد کند و به رحمت او امیدوار باشد. او دائماً در حال شک و تردید است و این امر مانع از آن می‌شود که بتواند با تمام وجود به عبادت بپردازد. امام علی (ع) می‌فرمایند: «کسی که بدگمان است، دین ندارد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۷).

گسترش دشمنی و نزاع در جامعه

سوءظن، بذر دشمنی و کینه را در دل‌ها می‌پاشد و موجب نزاع و درگیری می‌شود. در جامعه‌ای که سوءظن رواج داشته باشد، افراد به جای حل مشکلات، به دنبال انتقام گرفتن از یکدیگر هستند. این امر، جامعه را به سمت خشونت و ناامنی سوق می‌دهد. امام علی (ع) می‌فرمایند: «کسی که سوءظن بر او غلبه کند، بین خود و دوستش راهی برای آشتی باقی نمی‌گذارد» (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق: ۵۲۷). به همین دلیل است که رسول خدا (ص) توصیه می‌کنند: «هرگاه گمان [بد] بردید، آن را تحقیق و پیگیری نکنید» (متقی هندی، ۱۴۰۹ق: ۱۰/۳۴۶۱۵).

نتیجه‌گیری

سوءظن یا بدگمانی، پدیده‌ای پیچیده و چندوجهی است که ریشه در عوامل گوناگون فردی، اجتماعی، روانشناختی و حتی جسمی دارد. یافته‌های این پژوهش نشان داد که عواملی متعددی می‌توانند در شکل‌گیری این خطای شناختی نقش داشته باشند. ضعف ایمان و عدم شناخت صحیح از خداوند، آلودگی باطن و گرایش به گناه، همنشینی با افراد بدبین، زندگی در محیط فاسد، حسد و کینه، تکبر و غرور، ضعف شخصیت، اختلالات شخصیتی، اختلالات شناختی و مشکلات و ناراحتی‌های جسمی از جمله این عوامل هستند. با توجه به آثار مخرب سوءظن بر روابط بین‌فردی و سلامت روان، شناخت این عوامل و تلاش برای درمان آن از اهمیت بالایی برخوردار است. در این راستا، آموزه‌های دینی با ارائه راهکارهای عملی و اخلاقی، نقش مهمی در پیشگیری و درمان سوءظن دارند. تقویت ایمان، پاکسازی باطن، انتخاب همنشین نیک، کنترل رذایل اخلاقی، تقویت شخصیت و درمان مشکلات جسمی، از جمله راهکارهایی هستند که می‌توانند در این زمینه مؤثر باشند. امید است که این پژوهش بتواند زمینه‌ساز پژوهش‌های بیشتر در این زمینه گردد و به ارائه راهکارهای مؤثرتر برای پیشگیری و درمان این خطای شناختی کمک کند.

منابع

• قرآن کریم.

• نهج البلاغه.

1. آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتب الاسلامیه.

2. بک، آرون. (۱۳۸۸). درمان شناختی و اختلالات هیجانی (ترجمه مهدی گنجی). تهران: ساوالان.

3. بوعلی سینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۶۷). قانون در طب. تهران: سروش.

4. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد. (۱۴۱۰ق). شرح غرر الحکم و درر الکلم. قم: دار الکتب الاسلامیه.

5. جرجانی، اسماعیل بن حسن. (۱۳۸۱). ذخیره خوارزمشاهی. تهران: دانشگاه تهران.

6. حر عاملی، محمد بن حسن. (بی‌تا). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت.

7. خمینی، روح الله. (۱۳۶۸). چهل حدیث. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

8. دستغیب، سید عبدالحسین. (۱۳۸۸). گناهان کبیره. قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی بوستان کتاب.

9. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم.

10. شولتز، دوان. (۱۳۸۷). نظریه‌های شخصیت (ترجمه یحیی سیدمحمدی). تهران: ویرایش.

11. طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۷۴). تفسیر المیزان (ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.

12. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق). مکارم الاخلاق. قم: منشورات الشریف الرضی.

13. فیض کاشانی، محمد محسن. (۱۴۱۹ق). المحجة البیضاء فی تهذیب الأحیاء. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

14. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.

15. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

16. محمدی ری‌شهری، محمد. (۱۳۷۸). میزان الحکمة. قم: دار الحدیث.

17. متقی هندی، علی بن حسام‌الدین. (۱۴۰۹ق). کنز العمال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: مؤسسة الرسالة.

18. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.

19. ملکی تبریزی، میرزا جواد آقا. (۱۴۱۷ق). المراقبات. قم: دفتر انتشارات اسلامی.

20. ملکی تبریزی، میرزا جواد آقا. (۱۴۲۹ق). جهاد با نفس. قم: الهادی.

21. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: Author.

22. Anglin, R. E., et al. (2013). Vitamin D deficiency and depression in adults: systematic review and meta-analysis. The British Journal of Psychiatry, 202(2), pp. 100-107.

23. Blazer, D. G. (2003). Late-life depression, suicide, and other psychiatric problems. Clinics in Geriatric Medicine, 19(4), pp. 723-739.

24. Gabbard, Glen O. (2014). Gabbard's treatments of psychiatric disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Publishing.

25. Katon, W. J., et al. (2013). The association of depression and anxiety with medical illness burden. General hospital psychiatry, 35(4), pp. 345-351.

26. Kaplan, B. J., et al. (2007). Vitamins, minerals, and mood. Psychological bulletin, 133(5), pp. 747-760.

27. Li, C., et al. (2017). The association between chronic kidney disease and depression and anxiety. Journal of affective disorders, 215, pp. 116-127.

28. Miller, W. L., & Chrousos, G. P. (2001). The adrenal cortex. Endocrinology and metabolism clinics of North America, 30(3), pp. 685-705.

محقق: سید حسین مدارایی

(طلبه سطح دو حوزه)

مجله مدرسه‌ای اندیشه پژوه - شماره دوم/آذر1404