دلیل اهمیت خورشید و ماه برای ایرانیان باستان

اهمیت خورشید و ماه در ایران باستان و آیین زرتشت

_در فرهنگ و کیهان‌شناسی ایران باستان، به‌ویژه در آیین زرتشت، عناصر طبیعی جایگاه ویژه‌ای داشته و پرستش می‌شدند. در میان این عناصر، خورشید (آفتاب) و ماه از اهمیت بنیادین برخوردار بودند، زیرا نمادی از روشنایی، نظم کیهانی، و نیروهای اهورامزدا محسوب می‌شدند.

۱. اهمیت خورشید (هوره/مهر)

خورشید در جهان‌بینی زرتشتی بالاترین مرتبه را پس از اهورامزدا داراست و تجلی‌بخش روشنایی، راستی، و نظم (اَشا) است.

* نور و نماد اهورامزدا: خورشید نماد روشنی و گرما است که به زمین حیات می‌بخشد و نمادی عینی از قدرت مطلق اهورامزدا محسوب می‌شود. در اوستا از آن با نام‌هایی چون «خورشن»، «اوروشاهی» (دارنده نور درخشان) و مرتبط با یَزَتِ مهر (که ایزد پیمان و دوستی نیز هست) یاد شده است.

* مرکز پرستش: اهمیت خورشید به قدری زیاد بود که تمامی سازه‌های مهم مذهبی و پرستشگاه‌ها (آتشکده‌ها) طوری طراحی می‌شدند که پرتوهای خورشید به مرکز عبادت‌گاه بتابد. آتش نیز به عنوان نماد کوچکتر و زمینی نور خورشید تلقی می‌شد و مورد احترام بود.

۲. جایگاه ماه (مَه)

ماه در مقایسه با خورشید جایگاه دوم را داشت، اما همچنان نقشی حیاتی در تقویم و نمادشناسی ایفا می‌کرد.

* نظم و زمان‌بندی: ماه مسئول روشنایی شب و اندازه‌گیری زمان (ماه‌ها) بود. ماه اغلب نماد «فره و خرد» و همچنین نگهبان قلمرو شب محسوب می‌شد.

* ارتباط با باروری: با توجه به تأثیر ماه بر جزر و مد دریاها و چرخه‌های طبیعی، در برخی متون، ماه را با باروری و رویش مرتبط دانسته‌اند، هرچند اهمیت آن در مقام یک ایزد به پای مهر نمی‌رسید.

۳. نزدیکی معابد (آتشکده‌ها) به خورشید

معابد و مکان‌های مقدس زرتشتی (آتشکده‌ها) به طور هدفمند و دقیق در مکان‌هایی بنا می‌شدند که بیشترین بهره را از نور خورشید ببرند:

* معماری رو به شرق: بسیاری از آتشکده‌های مهم، مانند بناهای ساسانی، به گونه‌ای ساخته شده بودند که در طلوع خورشید (هنگام مقدس‌ترین زمان پرستش)، نور مستقیم خورشید به محراب یا مکانی که آتش مقدس در آن قرار داشت، می‌تابید. این امر ارتباط مستقیم بین یَزَتِ خورشید و عبادت‌کننده را برقرار می‌کرد.

* تأکید بر روشنایی: اصلی‌ترین اصل در مکان‌یابی معابد، تأمین روشنایی طبیعی بود؛ زیرا نور نماد پاکی و حقیقت است و تاریکی نماد دروغ و اهریمن. نزدیکی به منبع نور آسمانی، قدرت معنوی مکان را افزایش می‌داد.

_خورشید و ماه نه تنها در اساطیر، بلکه در ساختار فیزیکی و عملی آیین زرتشت نقشی محوری داشتند. خورشید به عنوان نماد برتر حقیقت و نظم، تعیین‌کننده جهت و موقعیت اصلی عبادتگاه‌ها بود و ماه نیز در نظم زمان و کیهان جایگاه تثبیت‌شده‌ای داشت***باشد.