تحلیل عملیات روانی دشمن و نقش سواد رسانه‌ای در مقابله با جریان تحریف

عنوان:

تحلیل عملیات روانی دشمن و نقش سواد رسانه‌ای در مقابله با جریان تحریف

چکیده

در عصر اطلاعات و ارتباطات، عملیات روانی به‌عنوان یکی از ابزارهای قدرت نرم دشمنان جمهوری اسلامی ایران در ایجاد بی‌ثباتی، تضعیف مشروعیت و تأثیرگذاری بر افکار عمومی، جایگاه ویژه‌ای یافته است. این مقاله با هدف تحلیل تکنیک‌ها و ابزارهای عملیات روانی دشمن، به بررسی نمونه‌های موردی نظیر حوادث آبان ۱۳۹۸ و پاییز ۱۴۰۱ می‌پردازد و با تکیه بر سواد رسانه‌ای، راهکارهایی برای مقابله با جریان تحریف ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد فقدان آموزش سواد رسانه‌ای، ضعف در روایت‌سازی و اقناع، و بهره‌برداری دشمن از تکنولوژی‌های نوین، از جمله عوامل موفقیت نسبی عملیات روانی هستند. در پایان، راهکارهایی در سه سطح کلان، نهادی و فردی ارائه شده است.

واژگان کلیدی: عملیات روانی، جنگ شناختی، سواد رسانه‌ای، جریان تحریف، جنگ نرم، رسانه‌های معاند

فصل اول: کلیات پژوهش

1-1. مقدمه

با توسعه فناوری‌های ارتباطی و سلطه رسانه‌ها بر افکار عمومی، دشمنان جمهوری اسلامی ایران با بهره‌گیری از عملیات روانی تلاش می‌کنند تا جامعه را دچار بحران هویتی، اجتماعی و امنیتی نمایند.

1-2. بیان مسئله

عملیات روانی دشمن با بهره‌گیری از تکنیک‌های شناختی و رسانه‌ای و با سوءاستفاده از ضعف سواد رسانه‌ای، می‌کوشد تا مشروعیت نظام را زیر سؤال برده و جامعه را دچار تشویش کند.

1-3. اهمیت و ضرورت تحقیق

با توجه به افزایش پیچیدگی جنگ شناختی، تحلیل دقیق عملیات روانی دشمن و یافتن راهکارهای مقابله با آن امری ضروری است، خصوصاً برای سیاست‌گذاران و نهادهای فرهنگی.

1-4. اهداف تحقیق

تحلیل تکنیک‌ها و ابزارهای عملیات روانی دشمن

بررسی نقش سواد رسانه‌ای در مقابله با تحریف

ارائه راهکارهای مؤثر برای افزایش تاب‌آوری اجتماعی

1-5. روش تحقیق

روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و تحلیل نمونه‌های موردی انجام شده است.

فصل دوم: تکنیک‌ها و ابزارهای عملیات روانی دشمن

2-1. مفهوم عملیات روانی

عملیات روانی مجموعه‌ای از اقدامات هدفمند رسانه‌ای، روانی و تبلیغی برای تأثیر بر ذهن، رفتار و تصمیم‌گیری مخاطبان است.

2-2. ابزارهای عملیات روانی

رسانه‌های جمعی، شبکه‌های اجتماعی، تصاویر، کلیپ‌ها، شایعات و اخبار جعلی ابزارهای اصلی این عملیات هستند.

2-3. تکنیک‌های اصلی عملیات روانی

تکرار پیام

دروغ بزرگ

تقطیع واقعیت

قطب‌بندی اجتماعی

انگ‌زنی و ساخت دشمن فرضی

2-4. جنگ شناختی

در این نوع جنگ، مغز انسان میدان نبرد است. تمرکز اصلی بر کنترل شناخت‌ها و تغییر ذهنیت افراد است.

2-5. مخاطب‌شناسی

گروه‌های هدف عمدتاً شامل جوانان، زنان، اقوام، طبقات آسیب‌پذیر و کاربران فعال فضای مجازی هستند .

فصل سوم: تحلیل موردی عملیات روانی علیه جمهوری اسلامی ایران

3-1. حوادث آبان 1398

رسانه‌های دشمن با سوءاستفاده از قطع اینترنت و نبود روایت رسمی، روایتی ساختگی از سرکوب گسترده ارائه کردند.

3-2. اغتشاشات 1401

در جریان فوت مهسا امینی، دشمن با استفاده از تکنیک «تکرار و احساسات‌گرایی»، توانست جو رسانه‌ای سنگینی علیه نظام بسازد.

3-3. نقش سلبریتی‌ها

برخی چهره‌ها بدون بررسی حقیقت، به بازنشر دروغ‌ها پرداخته و به تشدید بحران کمک کردند.

3-4. ضعف ساختارهای رسمی

عدم پاسخ‌گویی به موقع، روایت‌سازی ضعیف و بی‌اعتمادی عمومی باعث تشدید عملیات روانی شد.

3-5. درس‌آموخته‌ها

غفلت از آموزش عمومی سواد رسانه‌ای، نداشتن روایت‌سازی مؤثر، و عدم آمادگی نهادها از مهم‌ترین نقاط ضعف بودند.

فصل چهارم: راهکارها و پیشنهادها

4-1. راهبرد ملی سواد رسانه‌ای

تهیه سند جامع راهبردی برای آموزش و نهادینه‌سازی سواد رسانه‌ای در سطح ملی ضروری است.

4-2. آموزش در مدارس و دانشگاه‌ها

درج مفاهیم سواد رسانه‌ای در کتب درسی و آموزش رسمی، باید بخشی از برنامه آموزشی شود.

4-3. تقویت رسانه‌های داخلی

رسانه‌های داخلی باید از نظر محتوا، گرافیک و قدرت اقناع، بازطراحی شده و به‌روز شوند.

4-4. توانمندسازی خانواده‌ها

والدین، معلمان و مربیان باید در دوره‌های آموزشی سواد رسانه‌ای شرکت کرده و مهارت انتقال آن را کسب کنند.

4-5. سامانه رصد و هشدار

ایجاد پلتفرم‌های داده‌محور برای رصد دروغ‌های رسانه‌ای و واکنش سریع به آنها لازم است.

4-6. آموزش مسئولان

مدیران و مسئولان باید روایت‌ساز، رسانه‌بلد و پاسخ‌گو باشند.

4-7. چهره‌های مرجع

استفاده از روحانیون، معلمان، پزشکان، ورزشکاران و هنرمندان برای تبیین مسائل و مقابله با تحریف موثر است.

نتیجه‌گیری

عملیات روانی دشمن تهدیدی ترکیبی است که تنها با ترکیب آگاهی عمومی، سواد رسانه‌ای، توان اقناع و روایت‌سازی می‌توان در برابر آن ایستادگی کرد.

فصل پنجم: منابع

منابع فارسی:

1. معتمدنژاد، کاظم (1380). وسایل ارتباط جمعی

2. قندی، باقر (1396). مبانی ارتباطات جمعی

3. زارعی، محمدحسن (1398). عملیات روانی

4. موسوی، ناصر (1400). رسانه و افکار عمومی

5. محسنی، علی‌اکبر (1401). سواد رسانه‌ای

6. گزارش‌های مرکز ملی فضای مجازی

منابع بین‌المللی:

1. Jowett & O'Donnell (2018).

Propaganda & Persuasion

2. Herman & Chomsky (2002). Manufacturing Consent

3. Arquilla & Ronfeldt (1999). Noopolitik

4. Rid (2020). Active Measures

5. Paul & Matthews (2016). Firehose of Falsehood

6. Wardle & Derakhshan (2017). Information Disorder