کارشناسی ارشد مشاوره خانواده
از «دیوارهای گچی» تا «پیوندهای ایمن»: تحلیل استعارهای و بالینی انسداد در زوجدرمانی
در فضای اتاق درمان، ما اغلب با زوجهایی روبهرو میشویم که گویی در دو دنیای مجزا زندگی میکنند. تصویرِ مردی محصور در میان میلههای گچی و زنی که با تختهپاککن در تلاش برای گشودن این حصار است، استعارهای درخشان از پیچیدگیهای تعاملی در روابط آسیبدیده است. این مقاله به بررسی ابعاد تخصصی این تصویر از منظر رویکردهای مدرن زوجدرمانی میپردازد.
۱. برونسازی مشکل: تفکیک هویت از رفتار (Externalization)
یکی از نخستین گامها در مواجهه با بنبستهای عاطفی، جدا کردن «مشکل» از «فرد» است. در این تصویر، میلهها نه از جنس سنگ و ساروج، بلکه از جنس گچ (Chalk) بر روی یک تخته سیاه هستند.
Intention: کاهش ملامت (Blame) و شرم (Shame) در فضای درمان برای ایجاد اتحاد درمانی (Therapeutic Alliance).
تحلیل: طبق رویکرد روایتدرمانی (Narrative Therapy)، وقتی مشکل را برونسازی میکنیم، زوج متوجه میشوند که دشمن آنها «شریک زندگیشان» نیست، بلکه «الگوی میلهکشی» است.
مثال: بهجای اینکه بگوییم «مرد گوشهگیر است»، میگوییم «سکوت (Silence) مانند دیواری بین شما قرار گرفته است». این کار به هر دو اجازه میدهد تا علیه آن دیوار با هم همکاری کنند.
۲. سنگدری و بنبست فیزیولوژیک (Stonewalling & Physiological Flooding)
میلههای موجود در تصویر، نمایشی بصری از پدیدهی «سنگدری» (Stonewalling) هستند که جان گاتمن (John Gottman) آن را یکی از «چهار سوار سرنوشت» (The Four Horsemen) مینامد.Intention: شناسایی ریشههای زیستیِ کنارهگیری عاطفی و مدیریت برانگیختگی زوجین.
تحلیل: فردی که پشت میلهها قرار گرفته، لزوماً به دنبال تنبیه شریک خود نیست؛ بلکه اغلب دچار «سیلان هیجانی» (Flooding) شده است. در این حالت، ضربان قلب بالا رفته و سیستم عصبی سمپاتیک فعال میشود و فرد برای محافظت از خود، دیوار میکشد.
مثال: مراجعی را تصور کنید که در حین مشاجره به اتاق دیگر میرود و در را میبندد. او در واقع در حال ترسیم همان میلههای گچی است تا از فروپاشی روانی خود جلوگیری کند.
۳. پویایی دلبستگی و نقش تسهیلگر (Attachment Dynamics & Co-regulation)
تلاش زن برای پاک کردن میلهها نشاندهندهی تلاش برای «همتنظیمی» (Co-regulation) است، اما این عمل میتواند پیامدهای متفاوتی در چارچوب نظریه دلبستگی (Attachment Theory) داشته باشد.Intention: درک نیازهای دلبستگی زیربنایی (Underlying Attachment Needs) که در پشت رفتارهای بیرونی پنهان شدهاند.
تحلیل: در زوجدرمانی هیجانمدار (EFT)، فردِ «پاککننده» اغلب در نقش «تعقیبگر» (Pursuer) و فردِ «پشت میله» در نقش «کنارهگیر» (Withdrawer) عمل میکند. زن با پاک کردن خطوط، سعی در بازیابی امنیت (Safety) دارد.
مثال: وقتی همسرِ یک فرد اجتنابی (Avoidant) مدام سوال میپرسد («چرا حرف نمیزنی؟»، «به چی فکر میکنی؟»)، او در حال استفاده از تختهپاککن است، اما اگر این کار با فشار همراه باشد، ممکن است فرد مقابل میلههای ضخیمتری رسم کند.
۴. تعدیلگری همسر و مرزهای آن (Partner Buffering)
در ادبیات روانشناسی اجتماعی، «تعدیلگری همسر» (Partner Buffering) به فرآیندی گفته میشود که در آن یکی از زوجین تلاش میکند اثرات استرس یا ویژگیهای منفی شخصیتی طرف مقابل را کاهش دهد.Intention: ارزیابی کارآمدی حمایتهای بینفردی و جلوگیری از فرسودگی درمانگر یا شریک زندگی.
تحلیل: اگرچه پاک کردن میلهها توسط زن عملی حمایتی است، اما تحقیقات نشان میدهد که این رفتار (Buffer) محدودیتهایی دارد. اگر مرد خودش برای پاک کردن میلهها اقدام نکند، «تغییر درجه دوم» (Second-order Change) یا تغییر ساختاری رخ نخواهد داد.
مثال: زنی که همیشه به جای شوهرِ مضطربش در جمع صحبت میکند، در حال پاک کردن میلههای انزوای اوست؛ اما این کار مانع از رشد مهارتهای فردی مرد میشود.
نمونه بالینی کوتاه (Vignette)
مراجعین: سارا (۳۴ ساله) و آرش (۳۸ ساله).
وضعیت: سارا شکایت دارد که «آرش مثل یک قلعه نفوذناپذیر است.» آرش در جلسات ساکت است و دستبهسینه مینشیند (مشابه مردِ پشت میلهها).
در جلسه سوم، درمانگر با الهام از استعارهی تصویر، خطاب به آرش میگوید: «آرش، به نظر میرسد وقتی بحث بالا میگیرد، تو شروع به کشیدن خطوطی دور خودت میکنی تا از این رابطه و از خودت محافظت کنی. سارا هم با تمام توان سعی میکند این خطوط را پاک کند تا به تو برسد (تلاش برای نزدیکی). اما به نظر میرسد هرچه او سریعتر پاک میکند، تو با سرعت بیشتری میلههای جدید میکشی چون احساس ناامنی میکنی.»
آرش برای اولین بار سرش را بلند میکند و میگوید: «پاک کردنهای او حال من را بدتر میکند؛ حس میکنم به حریم من تجاوز میشود.»
درمانگر (Intention: بازسازی تعامل): «پس هدف ما در درمان این نیست که سارا میلهها را پاک کند، بلکه این است که با هم بفهمیم چطور فضا را امن کنیم تا تو خودت پاککن را به دست بگیری و اجازه بدهی سارا وارد شود.»
وینیت: https://vrgl.ir/mw23u
مطلبی دیگر از این انتشارات
رقص تعادل بر لبهی آشوب: استعارهای برای پویاییهای اتاق درمان
مطلبی دیگر از این انتشارات
روانسازه ناکامی: تحلیل بینرشتهای استعارههای مولانا در درمانگری مدرن
مطلبی دیگر از این انتشارات
پارادوکس اتصال: تحلیل شکاف میان دلبستگی عاطفی و واگرایی رفتاری در زوجدرمانی