«نقش بازی‌های خلاقانه در رشد هیجانی و شناختی کودکان»

دوران کودکی یکی از حساس‌ترین و مهم‌ترین مراحل زندگی انسان است. در این دوران، شخصیت کودک پایه‌گذاری می‌شود و بسیاری از مهارت‌های شناختی، اجتماعی و هیجانی او شکل می‌گیرند. یکی از اساسی‌ترین ابزارهایی که کودک برای یادگیری و تجربه‌ی جهان پیرامون در اختیار دارد، بازی است. بازی نه تنها وسیله‌ای برای سرگرمی و گذران وقت محسوب می‌شود، بلکه کارکردهای عمیق‌تری در رشد همه‌جانبه‌ی کودک دارد. به‌ویژه، بازی‌های خلاقانه به دلیل ماهیت آزاد، انعطاف‌پذیر و مبتنی بر تخیل، نقش مهمی در پرورش توانایی‌های ذهنی و هیجانی ایفا می‌کنند.

بازی‌های خلاقانه به فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که کودک در آن با استفاده از تخیل، ابداع و نوآوری، دنیایی تازه خلق می‌کند. این بازی‌ها می‌توانند شامل نقاشی، مجسمه‌سازی با خمیر، داستان‌سرایی، نمایش عروسکی، بازی‌های نمادین و حتی ساختن وسایل ساده با وسایل روزمره باشند. در این نوع بازی‌ها، نتیجه و محصول نهایی به اندازه‌ی فرآیند تجربه کردن و لذت بردن از خلق چیزهای جدید اهمیت ندارد.

متخصصان روانشناسی کودک همواره تأکید کرده‌اند که بازی، زبان کودک است. همان‌طور که بزرگسالان از طریق کلمات افکار و احساسات خود را بیان می‌کنند، کودکان نیز از طریق بازی به ابراز درونیات خود می‌پردازند. بازی فرصتی فراهم می‌آورد تا کودک بدون ترس از قضاوت، خود را بیان کند و با محیط پیرامون تعامل برقرار سازد. به همین دلیل است که بسیاری از روانشناسان و مربیان، بازی را بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند تربیت و آموزش کودکان می‌دانند.

بازی‌های خلاقانه در رشد هیجانی کودکان اهمیت بسیاری دارند. بسیاری از کودکان نمی‌توانند هیجان‌ها و احساسات خود را به زبان بیاورند. اما وقتی در یک بازی نمادین نقش دکتر، مادر یا معلم را ایفا می‌کنند، احساسات سرکوب‌شده یا نگرانی‌های خود را بروز می‌دهند. این موضوع به کودک کمک می‌کند تا فشارهای روانی خود را کاهش دهد. در بازی‌های گروهی، کودک یاد می‌گیرد که نوبت را رعایت کند، قوانین را بپذیرد و شکست یا ناکامی را تحمل نماید. همین تجارب کوچک، پایه‌ای برای یادگیری مهارت‌های بزرگ‌تر در زندگی آینده خواهد بود. همچنین زمانی که کودک در بازی موفق می‌شود ایده‌ای خلاقانه اجرا کند، مثلاً داستانی بسازد یا یک پازل پیچیده را کامل نماید، احساس ارزشمندی و اعتماد به نفس در او تقویت می‌شود. بازی‌های تخیلی به کودک امکان می‌دهند اضطراب‌های خود را در قالب داستان یا نقش‌آفرینی تخلیه کند. این امر نوعی درمان غیرمستقیم برای مشکلات هیجانی محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، بازی‌های خلاقانه در رشد شناختی کودک نیز نقش بسزایی دارند. وقتی کودک با بلوک‌های ساختمانی برج می‌سازد و برج فرو می‌ریزد، او به دنبال راه‌حل جدیدی می‌گردد. این فرآیند، مهارت حل مسئله و تفکر انتقادی را تقویت می‌کند. داستان‌سرایی، نقاشی و بازی‌های نمادین باعث می‌شوند کودک بتواند خارج از چهارچوب‌های رایج فکر کند. همین ویژگی، در آینده به او کمک می‌کند که فردی نوآور و خلاق در جامعه باشد. بازی‌های گروهی، به‌ویژه نمایش و داستان‌پردازی، دایره لغات کودک را افزایش داده و توانایی بیان و گفتگو را بهبود می‌بخشند. کودک در جریان بازی‌های خلاقانه با دیگران تعامل می‌کند، نقش‌های مختلف را تجربه می‌نماید و به تدریج با قوانین و هنجارهای اجتماعی آشنا می‌شود.

در این میان، نقش والدین و مربیان بسیار پررنگ است. آنان باید محیطی فراهم آورند که کودک بتواند آزادانه و بدون ترس از تنبیه یا قضاوت، بازی کند. فراهم آوردن ابزارهای متنوع مثل رنگ، خاک رس، لگو یا حتی وسایل ساده‌ی خانه می‌تواند قوه تخیل او را تحریک کند و فرصت‌های بیشتری برای خلاقیت فراهم سازد. زمانی که والدین همراه کودک وارد بازی می‌شوند، علاوه بر ایجاد پیوند عاطفی قوی‌تر، به کودک احساس اهمیت و امنیت منتقل می‌شود. این مشارکت، نه تنها کیفیت بازی را افزایش می‌دهد بلکه تجربه‌ای مشترک خلق می‌کند که هم برای کودک و هم برای والدین ارزشمند است.

در نهایت می‌توان گفت بازی‌های خلاقانه ابزاری قدرتمند برای پرورش کودکان سالم، شاد و توانمند هستند. این بازی‌ها به کودک اجازه می‌دهند تا خود را بهتر بشناسد، مهارت‌های شناختی و اجتماعی خود را گسترش دهد و برای آینده‌ای موفق‌تر آماده شود. سرمایه‌گذاری بر بازی در کودکی، در آینده منجر به افرادی خلاق‌تر، باهوش‌تر و با مهارت‌های اجتماعی بالاتر خواهد شد.

✍️زینب رکنی مشتقین