انرژی در ایران؛ تأثیر، پیشرفت یا پسرفت؟

بخش اول: مقدمه و مصرف انرژی در ایران؛ چرا باید نگران باشیم؟

ایران کشوری‌ست که ثروت عظیمی از منابع انرژی دارد. از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است، انرژی در آن به‌شدت ارزان است، و مصرف آن هم بسیار بالاست. اما تناقض بزرگی در دل این ماجرا نهفته است:

🔻 با وجود این همه انرژی، چرا هنوز با خاموشی برق، آلودگی هوا، و عقب‌ماندگی اقتصادی روبه‌رو هستیم؟
🔻 آیا انرژی زیاد همیشه به معنی پیشرفت بیشتر است؟
🔻 ایران در مقایسه با کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه، کجای این بازی ایستاده؟

در این مقاله، با نگاهی داده‌محور و علمی اما روان، تلاش می‌کنیم به این سؤال پاسخ دهیم که آیا مسیر انرژی در ایران، به سمت پیشرفت است یا پسرفت؟

بخش دوم: مصرف انرژی سرانه ایران؛ بالاتر از چین، آلمان و هند!

بر اساس داده‌های جهانی سال ۲۰۲۳، مصرف سرانه انرژی اولیه (Primary Energy Use per Capita) در ایران به عددی رسیده که حتی از چین، آلمان و هند هم بیشتر است.

همان‌طور که در جدول و نمودار بالا می‌بینید:

• مصرف انرژی هر ایرانی، از یک آلمانی یا چینی بیشتر است!

• اما تولید ناخالص داخلی سرانه (GDP per capita) ایران نه‌تنها کمتر از آن‌هاست، بلکه حتی پایین‌تر از میانگین جهانی‌ست.

پیدا کردن علت این موضوع می تواند خیلی از مشکلات را حل کند. به خاطر تحریم ها و سیاست های غلطی که در 4 ده گذشته وجود داشته ورود تجهیزات و خودرو های بروز با مشکل رو به رو بوده. به عنوان مثال اگر دولت با ورود خودرو های با کیفیت به کشور مخالفت نمی کرد، اول از همه رضایت مردم افزایش پیدا می کرد، دوم مصرف انرژی کاهش پیدا می کرد، سوم آمار آسیب های جدی از تصادف کاهش پیدا میکرد و در نهایت رانت در خودرو سازی کاهش پیدا می کرد و یک بازار رقابتی به وحود می آمد که کیفیت خودرو های داخلی را افزایش میداد.

چه مفهومی دارد؟

• ایران انرژی زیاد مصرف می‌کند، اما بازده اقتصادی‌اش پایین است.

• این یعنی انرژی در ایران به درستی و بهینه مصرف نمی‌شود و بیشتر آن هدر می‌رود یا در صنایع ناکارآمد به‌کار می‌رود.

• این الگو با کشورهای توسعه‌یافته‌ای مثل آلمان یا آمریکا که با مصرف کمتر انرژی به تولید بیشتر رسیده‌اند، کاملاً متفاوت است.

بخش سوم: آیا مصرف بیشتر انرژی در ایران باعث رشد اقتصادی شده است؟

در نگاه اول شاید تصور شود که مصرف بیشتر انرژی حتماً باید منجر به رشد اقتصادی شود. اما داده‌ها چیز دیگری می‌گویند.

در این نمودار:

• کشورهایی مثل 🇩🇪 آلمان و 🇺🇸 آمریکا با مصرف انرژی مشابه یا حتی کمتر از ایرانGDP سرانه‌ای چند برابر ایران دارند.

• کشورهای در حال توسعه مانند هند و اندونزی با مصرف کمتر انرژی نسبت به ایران، در مسیر رشد اقتصادی و بهینه‌سازی انرژی قرار گرفته‌اند.

• ایران اما در ناحیه‌ای ایستاده که نشان می‌دهد انرژی مصرف می‌شود، اما ارزش اقتصادی زیادی تولید نمی‌شود.

چرا این اتفاق افتاده؟

بر اساس مطالعات علمی و داده‌های رسمی، دلایل این وضعیت در ایران به موارد زیر برمی‌گردد:

1. وابستگی شدید بخش صنعت به انرژی فسیلی: طبق مقاله‌ای منتشر شده در PMC، مصرف انرژی در صنایع ایران، به شدت با تولید ناخالص داخلی مرتبط است (elasticity: 0.48)، یعنی برای رشد اندک اقتصادی، انرژی زیادی مصرف می‌شود.

2. عدم ارتباط بهینه بین مصرف انرژی در بخش مسکن و رشد اقتصادی: در ایران، افزایش درآمد مردم به مصرف بیشتر انرژی خانگی منجر شده، ولی این انرژی به شکل مؤثری در رشد اقتصادی دخیل نیست.

3. مشکلات زیرساختی، تلفات در شبکه و یارانه‌های انرژی: انرژی ارزان باعث شده بهره‌وری پایین بیاید، نوسازی انجام نشود و انگیزه‌ای برای صرفه‌جویی وجود نداشته باشد.

در حالی که بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته توانسته‌اند رابطه مصرف انرژی و رشد اقتصادی را از هم جدا کنند (پدیده decoupling)، ایران همچنان در مسیر پرمصرف، کم‌بازده و آلوده‌کننده پیش می‌رود.

هزینه‌های زیست‌محیطی؛ ایران در میان آلاینده‌ترین کشورهای جهان

یکی از تبعات مستقیم مصرف بالای انرژی‌های فسیلیبی بی کیفیت، افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای مانند CO₂ است. در ایران، این موضوع به‌طور نگران‌کننده‌ای در حال تشدید است.

ایران با مصرف بالای گاز طبیعی و نفت، حتی بیشتر از آلمان و چین CO₂ منتشر می‌کند — بدون اینکه دستاورد اقتصادی یا فناورانه مشابه آن‌ها را داشته باشد.

پیامدهای زیست‌محیطی مصرف انرژی در ایران:

مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوا:

• طبق داده‌های رسمی، مرگ‌ومیر ناشی از آلودگی هوای خانگی (به‌ویژه در مناطق فقیرتر) همچنان بالاست.

• کیفیت پایین سوخت باعث شده ترکیبات سمی و ریزگرد ها در کلان شهر ها هزینه درمان را بالا برده.

شهرهای آلوده:

• تهران، مشهد، اصفهان و اهواز جزو آلوده‌ترین شهرهای خاورمیانه هستند.

• کیفیت پایین سوخت، نبود فیلتر در نیروگاه‌ها و حمل‌ونقل فرسوده، سهم زیادی در این وضعیت دارند.

جایگاه ایران در جهان:

• ایران در میان ۱۰ کشور نخست تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای قرار دارد.

• با وجود این جایگاه خطرناک، سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در ایران کمتر از ۶٪ است.

• کشورهای توسعه‌یافته در حال حرکت به سمت حذف کامل سوخت‌های فسیلی هستند، ولی ایران هنوز در نقطه شروع مانده.

بخش پنجم: تجدیدپذیرها در ایران؛ فرصت طلایی از دست رفته

ایران با موقعیت جغرافیایی بی‌نظیر خود، یکی از بهترین پتانسیل‌ها برای تولید انرژی خورشیدی و بادی در منطقه را دارد:

• بیش از ۳۰۰ روز آفتابی در سال در اکثر نقاط کشور

• مناطق وسیع و بادخیز مانند زابل، منجیل و حاشیه خلیج فارس

• ظرفیت بالای تولید برق از منابع زیستی (Biomass) و زمین‌گرمایی (Geothermal)

چرا پیشرفت نکردیم؟

• تحریم‌ها و کمبود سرمایه‌گذاری خارجی

• یارانه‌های سنگین برای انرژی فسیلی که انگیزه‌ سرمایه‌گذاری در انرژی پاک را از بین می‌برند

• بی‌ثباتی در سیاست‌گذاری و مقررات

• اهمیت دادن حکومت به این حوزه

• پذیرش اجتماعی پایین نسبت به انرژی‌های نو در مقایسه با گاز و برق ارزان

جمع‌بندی پایانی

با نگاهی به داده‌ها، روشن است که ایران در حوزه انرژی نه در مسیر پیشرفت، بلکه در مسیر پسرفت قرار دارد:

راه نجات:

هدف‌گذاری برای "شدت انرژی" و تعریف شاخص‌های کارایی

شدت انرژی (Energy Intensity) یعنی مقدار انرژی مصرف‌شده برای تولید هر واحد GDP.
در ایران، این شاخص بالاست.
📌 باید هدف‌گذاری رسمی صورت گیرد (مثلاً کاهش ۳۰٪ در ۱۰ سال آینده).

چطور؟

• تدوین استانداردهای ملی بهره‌وری انرژی برای هر بخش: صنعت، ساختمان، حمل‌ونقل

• راه‌اندازی «پایگاه ملی شدت انرژی» برای نظارت ماهانه

مدرن‌سازی شبکه برق و کاهش تلفات توزیع

در ایران تلفات شبکه انتقال و توزیع برق بیش از ۱۰٪ است (در کشورهای پیشرفته زیر ۶٪).

چطور؟

• نصب تجهیزات Smart Grid برای پایش مصرف لحظه‌ای

• به‌روزرسانی کابل‌ها، ترانس‌ها و طراحی شبکه بر اساس بار واقعی

• احداث نیروگاه‌های کوچک محلی (Distributed Generation) با راندمان بالا برای کاهش اتلاف انتقال

اصلاح ساختار قیمت‌گذاری انرژی با ابزارهای هوشمند

یارانه‌های کور باعث مصرف بی‌رویه شده‌اند.

🧰 چطور؟

• قیمت‌گذاری پله‌ای واقعی (Tiered Tariffs) برای برق و گاز با نرخ‌های متغیر در زمان اوج مصرف

• استفاده از کنتورهای هوشمند برای اعمال نرخ برحسب زمان (Time-of-Use Pricing)

• حفظ یارانه هدفمند فقط برای دهک‌های پایین درآمدی

• سعی در افزایش درآمد مردم مخصوصا دهک های 6 و پایین تر در راستای هذف یا کاهش یارانه انرژی و پرداخت آن به طور مستقیم به نرخ دلاری

توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در استان‌های کم‌برخوردار

مناطق مرکزی و شرقی ایران از پرتویی‌ترین مناطق دنیا هستند.

چطور؟

• مدل‌های سرمایه‌گذاری مشارکتی (PPP) بین دولت و بخش خصوصی

• اعطای وام‌های بدون بهره به خانوارهای روستایی برای نصب پنل خورشیدی

• خرید تضمینی برق تولیدی خانوارها و اتصال به شبکه (Feed-in Tariff)

برنامه‌ریزی منطقه‌ای انرژی با در نظر گرفتن بحران آب

بسیاری از نیروگاه‌ها به آب وابسته‌اند، ولی ایران با تنش آبی روبه‌روست.

چطور؟

• جانمایی نیروگاه‌های جدید با تحلیل Energy-Water Nexus

• جایگزینی نیروگاه‌های بخاری با نیروگاه‌های گازی با سیکل ترکیبی خشک (Dry Cooling)

• استفاده از انرژی خورشیدی و بادی در مناطق خشک و کویری

• استفاده از نیروگاه های زمین گرمایی

ایجاد نهاد مستقل سیاست‌گذاری انرژی با مشارکت دانشگاه‌ها

هم‌اکنون سیاست‌گذاری انرژی پراکنده و متأثر از منافع کوتاه‌مدت است.

چطور؟

• تأسیس مرکز ملی آینده‌نگری انرژی وابسته به معاونت علمی ریاست‌جمهوری اما با مدیریت غیر دولتی

• همکاری مستمر با دانشگاه‌ها و پژوهشکده انرژی

• تدوین سناریوهای بلندمدت تا افق ۱۴۲۰ با مدل‌سازی علمی

اگر ایران بخواهد از مسیر پرمصرف و آلاینده فعلی خارج شود، باید با نگاهی علمی، مرحله‌به‌مرحله، و منطقه‌محور پیش برود.
صرفاً «کمتر مصرف کردن» کافی نیست؛ باید هوشمندانه‌تر، دقیق‌تر و پاک‌تر مصرف کنیم و تولید را افزایش دهیم.

ممنون میشم نظرتون یا تجربه ای اگر داشتین یا شنیدین برام بنویسین.

مدتی هست دارم به این فکر می کنم که چه کاری میشه کرد؟ برای خودم، دیگران، کشورم و انسانیت. تصمیم گرفتم آموزش هایی رو شروع کنم به ضبط کردن و نوشتن که سطح آگاهی عموم مردم رو ببرم بالا. قطعا وقتی دانش عموم مردم بره بالا کشور بهتری خواهیم داشت، زندگی بهتری هم خواهیم داشت. فرقی نمی کنه در چه حکومت یا کشوری زندگی کنیم. مهم اینه که خوب زندگی کنیم. یک اکانت در یوتیوب دیدم یک آقایی شروع کرده بود آموزش های خیلی پیش پا افتاده گذاشته بود برای افرادی که تنها هستند یا پدر و مادرشون فوت شده. فوق العاده بود این که وقت بذاری برای افرادی خیلی به کمک نیاز دارند. آموزش هایی مثل درست کردن شیر دستشویی که قطعا برای دختری که تنها باشه و یا پدر نداشته باشه کار سختیه. آموزش هایی که می ذارم که در یوتیوب چه در اینستاگرام و چه در ویرگولم، برای افرادی با دانش صفر درباره موضوعات روز دنیا و برای افرادی که کمی یا حتی خیلی می دونند درباره موضوعات روز دنیا. اگر بخوام مثال بزنم، استاد دانشگاهی که بلد نباشه با ChatGPT یا Deepseek کارکنه خیلی بعید هستش که بره از یکی از دانشجو هاش بپرسه. علاوه بر اون متاسفانه اکثر اساتید دانشگاه های خوب کشور که خودم در دوتاش تحصیل کردم (علم و صنعت - دانشگاه تهران) خیلی توانایی آموزش دیدن در حوزه های بروز رو ندارند باید کوتاه و خلاصه آموزش ببینند. از نظر خودم کشوری آباد نمیشه مگر نیروی انسانی توانمند و آموزش دیده داشته باشه.