آزمایشگاه کالیبراسیون چیست؟

در این مقاله قصد داریم شما را با مفهوم کالیبراسیون، اهداف و البته برخی از جزئیات آن آشنا کنیم. در ابتدای مطلب، بهتر است تا با مفهوم کالیبراسیون بیشتر آشنا شویم.

کالیبراسیون به زبان ساده، یعنی اندازه گیری و صحت کارایی تجهیزات اندازه گیری، در مطابقت با یک مرجع تایید شده. با توجه به اینکه دستیابی به کیفیت برتر، از طریق انجام آزمون‌ها و اندازه‌گیری‌های مطمئن و دقیق صورت می گیرد، لذا انجام فرآیند کالیبراسیون در تجهیزات آزمایشگاهی اهمیت ویژه‌ای پیدا می کند.

موضوع مهم کالیبراسیون جایی اهمیت خود را نشان می‌دهد که در صنایع آزمایشگاهی، کالیبره کردن دستگاه‌هایی از جمله انکوباتور و اتاقک های تست پایداری، جهت بالا بردن میزان دقت آنهاست و سنجش این موضوع، با انجام یک کالیبراسیون خوب، استاندارد و البته دقیق محقق می‌شود.

گرچه به گمان برخی افراد، فرآیند کالیبراسیون منجر به صرف هزینه و زمان می‌گردد اما باید توجه داشت که عدم قطعیت اندازه‌گیری، سبب تشخیص نادرست و در نتیجه اقدام‌های نادرست در زمینه‌های مختلف می‌شود و حتی در برخی از موارد حساس مانند دستگاه‌های صنعتی یا پزشکی، می‌تواند خسارت‌های جبران ناپذیری را به بار بیاورد.

خوب پس از اینکه کمی بیشتر با موضوع بسیار مهم کالیبراسیون آشنا شدیم، شاید برای شما این سوال ایجاد شده باشد که اصولا کالیبراسیون با چه اهدافی انجام می‌شود؟

در اینجا باید بگوییم که انجام فرآیندهای کالیبراسیون، معمولا با 2 هدف اصلی زیر انجام می‌شود:

1- برای ایجاد قابلیت ردیابی دستگاه با استانداردهای مرجع

2-اطمینان از درستی مقادیر خوانده شده از دستگاه اندازه‌گیر

زمان مناسب برای انجام کالیبراسیون، چه زمانی است؟

برخی از عوامل مهم در تخمین حداقل زمان فواصل آزمایش کالیبراسیون عبارت‌اند از:

  1. نوع وسیله
  2. پیشنهاد و توصیه کارخانه سازنده
  3. روند داده‌های به دست آمده از روی سوابق کالیبراسیون قبلی
  4. سوابق تعمیر و نگهداری دستگاه
  5. طول زمان استفاده و تعداد دفعات استفاده
  6. مدت زمان عمر دستگاه
  7. تغییر شرایط محیطی(مانند دما، رطوبت، ارتعاشات و ...)


آشنایی با 3 روش اصلی و مرسوم انجام آزمایش کالیبراسیون

انجام آزمایش کالیبراسیون به طور کلی، به سه روش مرسوم قابل اجرا است.

1-  به دست آوردن خطا و ثبت نتایج حاصله از آزمایش است.

2-  علاوه بر روش اول تنظیم، تعمیر یا حذف خطای ایجاد شده را نیز در بر می‌گیرد.

3- علاوه بر پوشش روش اول و دوم، نتایج حاصله با استاندارد و دستورالعمل مربوطه مقایسه و وضعیت دستگاه نیز از جهت قبول یا رد آن مشخص می شود.

بهتر است کالیبراسیون در چه مکانی انجام شود؟

مکان مناسب برای انجام آزمایش کالیبراسیون، می تواند هم در محل آزمایشگاه شرکت باشد و یا در محل استفاده از دستگاه مورد نظر. اگر بخواهیم از بین این دو گزینه، یکی را انتخاب کنیم، بهتر است دستگاه در محل استفاده کالیبره گردد تا مواردی مانند تغییر شرایط محیطی یا آسیب دستگاه در حمل و نقل، در صحت کالیبراسیون نقشی نداشته باشند و آزمایش و تست مورد نظر در بهترین و دقیق ترین شرایط انجام شود.

برچسب گذاری: دستگاه کالیبره شده باید از دستگاه کالیبره نشده مشخص باشد تا اشتباه سهوی دقت آزمایش را زیر سوال نبرد. به این منظور معمولا روی دستگاه کالیبره شده یک برچسب نصب می‌گردد که روی آن نام و کد شناسایی دستگاه، تاریخ کالیبراسیون، تاریخ انجام کالیبراسیون بعدی، محدودیت های کاربرد و استفاده از دستگاه درج می‌شود.

همچنین همزمان با این مرحله برگه سوابق کالیبراسیون نیز صادر می‌گردد که در آن مواردی مانند: اطلاعات شناسایی دقیق ابزار(نام، کد، سریال)، نام مسئول و محل نگهداری، تاریخ، حدود خطای قابل قبول، نتيجه کاليبراسيون در قالب مقادير خوانده شده پيش از تنظيم و پس از تنظيم براي هريک از پارامترهاي مورد کاليبراسيون، شماره سريال استانداردهايي که براي کاليبره کردن ابزار به کار رفته اند، شرايط محيطي در حين کاليبراسيون، نام شخصي که عمل کاليبراسيون را انجام داده است، جزئيات هر گونه محدوديت استفاده، جزئيات تمامي تنظيمات، خدمات، تعميرات و تغييراتي که انجام شده است درج می‌گردد.

هرم کالیبراسیون

هرم کالیبراسیون ساختار فنی و اجرایی کالیبراسیون را به صورت سلسله مراتبی نشان می‌دهد. با توجه به این هرم سیستم یکای SI در راس کالیبراسیون قرار دارد زیرا که شالوده هر اندازه گیری، یکا و استاندارد آن است و بدون یکای استاندارد این امر ممکن نیست.

یکاهای  SI:

این سیستم بین المللی بر اساس واحدهای کیلوگرم، متر، ثانیه، آمپر، کلوین، کندلا تنظیم شده و به ۲۲زیر مجموعه تقسیم می‌شود.

استانداردهای جهانی:

استانداردهای اندازه‌گیری که به تایید سازمان NIST آمریکا رسیده است.

استانداردهای اولیه:

استانداردهای اولیه که در استاندارد ISO17025 ذکر شده است.

استانداردهای کاری:

کالیبراسیون‌های روزانه که توسط تکنسین‌های آزمایشگاه انجام می‌شود.

دستورالعمل‌ها:

دستورالعمل‌های فرآیندی و تجهیزات اندازه‌گیری که در صنعت و تجارت به کار می‌روند..


کالیبراسیون وسایل آزمایشگاهی

از آنجا که در تجهیزات آزمایشگاهی، سنسورهای متفاوتی برای سنجش اِلمان‌های مختلف بکار می‌رود بدیهی است که کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی تاثیر بسیار مهمی در کیفیت نتایج ارائه شده دارد. یک نکته مهم که در این بخش باید به آن اشاره کرد این است که باید به یاد داشته باشید که فرآیند کالیبراسون، باید هم در زمان خرید یک دستگاه جدید انجام شود، تا اگر ایرادی دارد مشخص گردد و هم به صورت دوره‌ای این آزمایش روی دستگاه صورت گیرد. البته معمولا زمان مناسب برای کالیبراسیون دوره‌ای، توسط شرکت های سازنده اعلام می‌گردد.

اگر به چند خط بالاتر مراجعه کنید، می‌بینید که ما برای انجام کالیبراسیون، 3 روش را پیشنهاد کردیم. در بخش کالیبراسیون وسایل و تجهیزات آزمایشگاهی، نیز دقیقا همین روش‌ها را می‌توان استفاده کرد و در این بخش بین وسایل و تجهیزات آزمایشگاهی با دیگر وسایل تفاوتی وجود ندارد.

عدم قطعیت در گواهی کالیبراسیون

کلمه عدم قطعیت در گواهی کالیبراسیون، چندان قابل پذیرش نیست و از طرفی هم به معنی تردید در خصوص اعتبار نادرست در نتیجه ایجاد شده است. عدم قطعیت اندازه‌گیري به ما اطلاعاتی درباره کیفیت اندازه‌گیري ارائه می‌دهد.

هنگامیکه نتیجه اندازه‌گیري، به صورت یک کمیت فیزیکی گزارش می‌شود، الزامی است که عدم قطعیت در مورد کیفیت نتیجه ارائه شود تا کسی که آن را استفاده می‌کند بتواند قابلیت اطمینان آن را ارزیابی کند. در نظر داشته باشید که بدون ارائه این اطلاعات، نتایج اندازه گیري را نمی‌توان به صورت استاندارد و قابل قبول با یکدیگر مقایسه کرد.

کالیبراسیون سنسورها

سنسورهای دما در آزمایشگاه‌ها کاربرد زیادی دارند. بطور کلی، تمام دستگاه‌های برودتی و حرارتی و کلیه چمبرها از سنسورهای دمایی برای اندازه گیری دما استفاده می‌کنند. بدیهی است که سنسورهای دما نیز باید مانند هر ابزار دیگری که استفاده می‌کنید ، به طور مرتب برای صحت و دقت کالیبره شوند. برای ابزارهایی که دارای چند سنسور دمایی هستند، هر سنسور باید به صورت جداگانه کالیبره شود.

اگر هیچ سابقه ای وجود ندارد یا بیش از یک سال از آخرین آزمایش گذشته است، قبل از استفاده دقت سنسور را بررسی کنید.

در بخش کالیبره سنسورهای تجهیزات آزمایشگاهی نکته مهم و البته قابل توجه این است که این سنسورها باید حتما در شرایط کاری و داخل چمبری که استفاده می‌شوند کالیبره شوند و نمی توان سنسور را جداگانه کالیبره کرد و سپس داخل دستگاه قرار داد یا سنسوری که روی یک دستگاه کالیبره شده را نمی‌توان داخل دستگاه دیگری قرار داد.

انتخاب شرکت کالیبراسیون

در حال حاضر شرکت@هایی که از اداره استاندارد مجوزهای لازم را دارند قابلیت صدور گواهی نامه کالیبراسیون مورد تایید اداره استاندارد را دارند. توجه نمایید که در صورتیکه گواهی کالیبراسیون توسط شرکت‌های دیگری که مجوز از اداره استاندارد را ندارند صادر شده باشد، این گواهی هیچ ارزشی برای اداره استاندارد ندارد. لذا در صورتیکه جهت طی مراحل قانونی نیاز به تایید اداره استاندارد دارید حتما آزمایشگاه کالیبراسیون مورد تایید اداره استاندارد گواهی دریافت نمایید.

یکی از مواردی که هنگام انتخاب شرکت می‌تواند مهم باشد داشتن استاندارد ISO 17025  می‌باشد. استفاده از یک آزمایشگاه دارای این استاندارد اجباری نیست، اما معمولا توصیه می‌شود از آزمایشگاه‌های دارای این استاندارد استفاده نمایید. این بدین معنی است که آزمایشگاه کالیبراسیون الزامات ISO رابرآورده کرده است و شرایط فنی و الزامات سیستم مدیریتی را که برای ارائه نتایج تست و کالیبراسیون معتبر از نظر فنی ضروری است را دارا می‌باشد.

منبع: آزمایشگاه کالیبراسیون