ابوالفضل رنجبران از خط ناخونی، شیوه‌ای تفننی می‌گوید:

در خدمت جناب آقای ابوالفضل رنجبران طراح گرافیست و پژوهشگر تاریخ هنر هستیم، و قرار است توسط ایشان

در این مبحث به خط ناخونی، شیوه‌ای تفننی بپردازیم.

جناب آقای رنجبران لطفا مختصری از خط ناخونی، شیوه‌ای تفننی همراه با ارائه منبع بفرمایید؟

خط ناخونی، شیوه‌ای تفننی
شیوه‌ای تفننی است که از ناخن برای کتابت استفاده شده‌است. در کتابت و خوشنویسی از ابزارهای متنوعی برای کتابت استفاده شده و یکی از این ابزارها که برای تفنن به کار رفته ناخن(انگشت سبابه یا میانه به همراه انگشت شست) است که سبب ایجاد فرورفتگی و برجستگی روی کاغذ شده‌است.

خط ناخنی از انواع خوشنویسی‌های تفننی در دوره صفوی محسوب می‌شود. در این نوع خط که با استفاده از ناخن دو انگشت نوشته می‌شود، نوشتار به صورت برجسته بر کاغذ نقش می‌بندد و در زوایای خاصی از تابش نور قابل روئیت است.

این برجسته نگاری که به کمک فشار مابین انگشت شصت و انگشتر به وجود می‌آید اغلب دارای ابعادی کوچک است.خط ناخنی از هنر های تفننی خوشنویسان قدیم بوده که قدمت آثار به جا مانده به قبل از دوره ی صفویه می رسد،مرحوم زنده یاد کیمیا قلم احیا گر این هنر فاخر در دوره ی معاصر بوده که جواهر پور از جمله شاگردان برجسته ی ایشان و در روزگار ما احیا گر این هنر فراموش شده می باشد.

خوشبختانه علیرغم تعداد اندک متولیان این هنر آثار جدید و فاخری بر دیوار نگار خانه ها نقش میبندد که موجب امید واری به بسط و گسترش این هنر می شود.از جمله هنر مندانی که به خلق آثار در این زمینه پرداخته اند می توان به جعفر کیمیا قلم چهره ماندگار و فرزند کیمیاقلم، جواهرپور، علی علی، علیرضا آستانه، مهدی مهدی بیگ و رضا روحی که متولد 1355 در تهران،برگزاری 3 نمایشگاه انفرادی خط ناخنی و نمایشگاه خوشنویسی،مدرس فرهنگ سرا های تهران اشاره نمود.

در خط ناخنی بیشترین آثاری که موجود است از خطوط نستعلیق است و در این هنر کمتر از خطوط شکسته، نسخ و ثلث استفاده شده است، چون خطاطان زبده که گرایشی در کار خط ناخنی داشتند در آن زمان به این وسیله یک سطر از شعر یا آیات قرآن مجید را روی کاغذی که خاصیت و انعطاف برجسته نمایی در آن وجود داشت تنها به وسیله ناخن‌های ۲ انگشت دست خلق می‌کردند.

در آثار خط ناخنی شما یک صفحه پس از آرامش مثل یک شکوفه گل یاس را می‌بینید که نستعلیق در آن متجلی شده است.

هنرمندان این رشته بیشتر از خطوط بزرگان خطاطی برای خلق یک اثر خط ناخنی استفاده می‌‌کردند. او بهترین نمونه‌ها را در این زمینه ارجاع می‌دهد به آثاری که از سوی هنرمندان این رشته از روی آثار میرعماد و میرزا غلامرضا خلق کرده‌اند.

این خط از ابداعات ایرانیان است که در ۳۰۰ سال گذشته شکل گرفته است. او که از خط ناخنی به عنوان یک هنر صنعت یاد می‌کند در ادامه می‌افزاید:
این هنر شگفت‌انگیز نشانه‌ای است از مهارت و ابداع هنرمندان قدیمی که پیوسته در کار بسط دادن و یافتن زمینه‌های نو و ابداع‌های تازه در هنر دقیق و ساختارمند زمانه‌شان بودند و در عین پیوسته و وابسته بودن به سنت‌های رایج زمانه خویش، به جستجوهای جدید نیز می‌پرداختند.

او می‌افزاید: خط ناخنی تنها در خوره خطوط خوشنویسی نیست، بلکه هنرمندان برجسته تاریخ این هنر آثار به صورت گل‌ها و پرنده‌ها و عشاق بناها و منظره‌ها نیز پدید می‌آورند.

آغداشلو این نکته بارز را بیان می‌کند که مخاطب این آثار در وهله اول اثر را به درستی نمی‌بینند و تا نور از زاویه خاصی به آن تابیده نشود نمی‌توان آثار خلق شده را بخوبی دید.

او دراین نسبت به یکصد سال گذشته فراموش شده است و اکنون تنها تعداد انگشت‌شماری از هنرمندان معاصر دوباره به آن توجه کرده‌اند و جانی تازه به کالبدش دمیده‌اند.

حرف‌های این پژوهشگر هنر در مورد ان هنر ایرانی چندان بیراهه نیست، زیرا همان طور که گفته شد معلوم نیست پس از ۳ نفر از هنرمندانی که به طور صحیح به خلق آثاری در حوزه خط ناخنی می‌پردازند آیا می‌توان آینده‌ای نیز برای این شاخه از خوشنویسی ایرانی متصور بود یا باید از هم‌اکنون نام آن را در دایره‌المعارف‌های هنری به عنوان هنری که زمانی به وجود آمد و زمانی از بین رفت، سراغ گرفت.

خط ناخنی یکی از شاخه‌های هنر خوشنویسی است که حروف به وسیله برجسته کردن یک کاغذ توسط ناخن شکل می‌گیرند.

در این خط کاغذ مابین ۲ ناخن انگشت شست و انگشت ماقبل انگشت کوچک که بنصر (Benser) معروف است، قرار می‌گیرد و با حرکت کاغذ از میان ناخن‌ها حروف یا اشکال شکل می‌گیرند.
گاهی ناخن انگشت شست که روی کاغذ قرار دارد در داخل ناخن انگشت بنصر قرار می‌گیرد و گاهی بنصر درشت و در واقع خط یا گل مرغ یا هر شکل دیگری را بر صفحه کاغذ طراحی می‌کنند.
 کل اشکال را از قدیم خط ناخنی می‌نامیدند.

خطاطان معتقدند کاغذ خط ناخنی نباید ضخیم و پهن باشد، زیرا کاغذهای خیلی ضخیم، هم به ناخن آسیب می‌رسانند و هم امکان مانور و کارایی را از وی می‌گیرند.
یکی از قدیمی‌ترین آثار برجای مانده از خط ناخنی متعلق به مرحوم محمدحسین شیرازی است که در جلد دوم مرقع رنگین به چاپ رسیده و دارای تاریخ ۱۲۷۹ هجری قمری است.

تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که چقدر زیباست وقتی یک اثر هنری بدون رنگ خلق شود! یک تابلوی نو در حوزه هنر خوشنویسی.خط ناخنی و آثاری که در این حوزه خلق می‌شوند تعبیر همان یک جمله بالاست.

به یقین بسیاری از کسانی که اکنون این متن را می‌خوانند یا هرگز نام این هنر ایرانی را نشنیده‌اند یا اگر هم شنیده‌اند دانسته‌هایشان تنها به همین ۲ کلمه خلاصه می‌شود: خط ناخنی.

این‌که چنین هنر ایرانی‌ای از کجا و چگونه آغاز شده یک نکته است و این‌که چرا اکنون روزهای پایانی عمرش را سپری می‌کند، بحثی دیگر است. در این مطلب استادان خوشنویسی و هنر کشورمان به بررسی چگونگی پیدایش این هنر و روند افول آن پرداخته‌اند.


در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم و متعهد و متدین و مجاهد خود در تعلیم و تربیت و انتقال معلومات و تجربیات ارزشمند فرهنگی و هنری، برای کسب علم و هنر و دانش خوشنویسی، گرافیکی و روانشناسی رنگ و نقش، بر خود وظیفه میدانم در کسوت شاگردی از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی تقدیر و تشکر نمایم.

شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران


© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.