چرا اپلیکیشن های مخرب محبوب هستند؟ ( اینستاگرام و...)

چرا ما ساعت های زیادی را بدون اینکه متوجه شویم در اپلیکیشن هایی مثل اینستاگرام و تیک تاک و ... غرق میشویم؟ اما نمی‌توانیم حتی برای چند روز متوالی به استفاده از اپلیکیشن‌های مفید مانند مدیتیشن یا یادگیری زبان پایبند بمانیم؟

من یک طراح اپلیکیشن با بیش از 10 سال سابقه ی کاری روی اپلیکیشن های مفید هستم و به خوبی رفتار کاربران را تحلیل کرده ام و متوجه ام که کاربر در مقابل چه رفتاری بیشتر به اپلیکیشن ها سر میزند.

اعتیاد به اپلیکیشن های مخرب مثل اینستاگرام و ... بخاطر نداشتن اراده نیست بلکه بخاطر طراحی اپلیکیشن هست اپلیکیشن‌هایی که به ما آسیب می‌زنند، از نظر ساختاری قدرتمندتر از اپلیکیشن‌هایی هستند که می‌خواهند به ما کمک کنند. این یک تصادف نیست؛ بلکه به این دلیل است که قدرتمندترین تکنیک‌های افزایش درگیری کاربر (Engagement)، ذاتاً مضر هستند و با اهداف اصلی اپلیکیشن‌های مفید در تضادند. اگر این رفتار را اپلیکیشن مفید داشته باشد تفاوتی با اپلیکیشن های مضر نخواهند داشت.

در ادامه به جزییات بیشتری برای علت اعتیاد به اینستاگرام و امثالهم میپردازیم

نکته اصلی ۱: اضطراب، رضایت را شکست می‌دهد (Anxiety Beats Fulfillment)

اپلیکیشن‌های اعتیادآور (تیک‌تاک، اینستاگرام، بازی‌ها) مکانیسم‌هایی دارند که اضطراب ایجاد می‌کنند، در حالی که اپلیکیشن‌های مفید (مدیتیشن، ورزش) به دنبال ایجاد رضایت هستند. حقیقت ناخوشایند این است که اضطراب، نیروی محرک بسیار قوی‌تری برای رفتار انسان است.

• اپلیکیشن‌های مضر و FOMO (ترس از دست دادن): این اپلیکیشن‌ها با ایجاد حس "شاید در حال از دست دادن چیزی مهم هستی"، یک اضطراب خفیف و مداوم در شما ایجاد می‌کنند. تنها راه تسکین این اضطراب، چک کردن اپلیکیشن است. اما این تسکین موقتی است، زیرا سیستم بی‌پایان طراحی شده و همیشه محتوای جدیدی برای ایجاد دوباره اضطراب وجود دارد.

• اپلیکیشن‌های مفید و نقطه پایان: وقتی یک جلسه مدیتیشن را تمام می‌کنید، احساس آرامش و رضایت می‌کنید. اپلیکیشن به هدف خود رسیده و شما دلیلی برای باز کردن فوری آن ندارید. رضایت، نقطه پایان است. اپلیکیشن‌های اعتیادآور هرگز به شما نقطه پایان نمی‌دهند، زیرا اضطراب، شما را درگیر نگه می‌دارد.

بخش آموزشی: مکانیک‌هایی که شما را استثمار می‌کنند

در این قسمت، نویسنده به طور دقیق تکنیک‌هایی را که اپلیکیشن‌های مضر قدرتمند می‌کند، توضیح می‌دهد و می‌گوید چرا اپلیکیشن‌های مفید از آن‌ها استفاده نمی‌کنند (یا نباید استفاده کنند):

1. پاداش‌های متغیر (Variable Rewards):

   • چگونه کار می‌کند؟ مانند دستگاه‌های اسلات، شما هرگز نمی‌دانید با کشیدن صفحه به پایین (رفرش) چه چیزی دریافت خواهید کرد. گاهی یک محتوای عالی، گاهی چیزی معمولی و گاهی هیچ چیز. این عدم قطعیت شما را وادار به چک کردن مداوم می‌کند.

   • چرا اپلیکیشن مفید از آن استفاده نمی‌کند؟ یک اپلیکیشن ردیاب عادت (Habit Tracker) همیشه یک ستاره طلایی به شما می‌دهد. این قابل پیش‌بینی است و انگیزه کمتری دارد. اگر پاداش‌ها را تصادفی می‌کردیم، اپلیکیشن از یک ابزار کمکی به یک ابزار استثمارگر تبدیل می‌شد.

2. مقایسه اجتماعی (Social Comparison):

   • چگونه کار می‌کند؟ هیچ چیز مانند مقایسه خود با دیگران، درگیری کاربر را افزایش نمی‌دهد. لایک‌ها، فالوورها و بازدیدها همگی ابزارهای مقایسه‌ای هستند که اضطراب دائمی نسبت به جایگاه اجتماعی شما ایجاد می‌کنند.

   • چرا اپلیکیشن مفید از آن استفاده نمی‌کند؟ در اپلیکیشن‌های سلامت، به خصوص برای افراد با مشکلات روحی یا جسمی، مقایسه اجتماعی ایجاد حس شرم و اضطراب می‌کند که هدف اصلی سلامتی را از بین می‌برد.

3. کمیابی مصنوعی (Artificial Scarcity):

   • چگونه کار می‌کند؟ محدود کردن تعداد سوایپ‌ها در اپلیکیشن‌های دوست‌یابی، محدود کردن انرژی در بازی‌ها، یا ایجاد تایمر شمارش معکوس برای فروش‌ها، حس فوریت و اضطراب "اگر الان اقدام نکنم، از دست می‌دهم" را ایجاد می‌کند.

   • چرا اپلیکیشن مفید از آن استفاده نمی‌کند؟ اپلیکیشن آموزشی می‌توانست دروس روزانه را محدود کند تا شما را مشتاق‌تر کند، اما این کار با هدف اصلی آن که ایجاد یک عادت پایدار است (نه ایجاد فوریت کاذب)، در تضاد است.

4. محتوای بی‌پایان (Infinite Content):

   • چگونه کار می‌کند؟ اعتیادآورترین اپلیکیشن‌ها پایانی ندارند. شما هرگز نمی‌توانید تیک‌تاک را تمام کنید. همیشه محتوای بیشتری وجود دارد، یعنی هیچ نقطه توقف طبیعی وجود ندارد. شما باید به طور آگاهانه تصمیم به توقف بگیرید که این به اراده نیاز دارد.

   • چرا اپلیکیشن مفید از آن استفاده نمی‌کند؟ اپلیکیشن‌های مفید معمولاً نقاط پایانی مشخصی دارند: تمرین ورزشی تمام شد، درس به پایان رسید. این نقاط پایانی رضایت‌بخش هستند و اپلیکیشن شما را رها می‌کنند.

5. اطلاعات ناقص (Incomplete Information):

   • چگونه کار می‌کند؟ نوتیفیکیشن‌ها و نشانگرهای قرمز (Badges) به شما می‌گویند چیزی نیاز به توجه شما دارد، اما نمی‌گویند چه چیزی. این یک "حلقه اضطراب کوچک" ایجاد می‌کند: عدم قطعیت، سپس تسکین (هنگام چک کردن)، و سپس عدم قطعیت جدید (از چیزی که دیده‌اید).

   • چرا اپلیکیشن مفید از آن استفاده نمی‌کند؟ اپلیکیشن‌های بهره‌وری می‌توانستند از نوتیفیکیشن‌های تهاجمی‌تر برای ایجاد این اضطراب استفاده کنند، اما این کار زندگی افراد را استرس‌انگیزتر می‌کرد و هدف اصلی که کاهش استرس است، را نقض می‌کرد.

نکات اصلی و راهکارها: این موضوع چه معنایی برای شما دارد؟

1. تقصیر شما نیست: وقتی نمی‌توانید به عادت مفید خود پایبند بمانید اما نمی‌توانید چک کردن شبکه‌های اجتماعی را متوقف کنید، شما در حال شکست خوردن نیستید. شما دقیقاً طبق طراحی دو سیستم کاملاً متفاوت واکنش نشان می‌دهید. یکی برای کمک به شما طراحی شده و دیگری برای به دام انداختن توجه شما.

2. موفقیت اپلیکیشن مفید به معنای بی‌نیاز شدن شماست: بهترین نتیجه برای یک اپلیکیشن ورزشی این است که شما تناسب اندام خود را به دست آورید و دیگر به آن نیازی نداشته باشید. این شکست اپلیکیشن نیست، بلکه موفقیت آن در انجام وظیفه‌اش است. در مقابل، اپلیکیشن‌های اعتیادآور زمانی موفق می‌شوند که شما بیشتر به آن‌ها وابسته شوید.

3. ساختار خارجی برای خود ایجاد کنید: از آنجایی که اپلیکیشن‌های مفید فوریت کاذب ایجاد نمی‌کنند، شما باید خودتان آن را بسازید. زمان‌بندی در تقویم، پیدا کردن یک شریک پاسخگو (Accountability Partner)، و طراحی محیط اطراف خود. شما به حمایت خارجی بیشتری نیاز دارید، زیرا خود اپلیکیشن شما را برای ثبات قدمManipulate نمی‌کند.

4. اپلیکیشن‌های اعتیادآور را حذف کنید: اگر اپلیکیشنی از مکانیسم‌های ایجاد اضطراب استفاده می‌کند و شما علی‌رغم احساس بدی که بعد از استفاده از آن دارید، به طور وسواسی آن را چک می‌کنید، آن را حذف کنید. این عدم تقارن قدرت به این معناست که شما باید در حذف اپلیکیشن‌های مضر، پرخاشگرتر از اضافه کردن اپلیکیشن‌های مفید عمل کنید.

5. طراحی اخلاقی را قدر بدانید: وقتی یک اپلیکیشن از نوتیفیکیشن‌های تهاجمی، FOMO مصنوعی یا اضطراب مقایسه استفاده نمی‌کند، این "طراحی ضعیف" نیست، بلکه "طراحی محترمانه" است. آن اپلیکیشن با شما به چشم یک انسان مستقل رفتار می‌کند، نه یک "معیار engagment یا بازدید گرفتن".

نتیجه‌گیری نهایی: اپلیکیشن‌های طراحی شده برای کمک به شما، هرگز به اندازه اپلیکیشن‌های طراحی شده برای استثمار شما، جذاب نخواهند بود. قدرتمندترین تکنیک‌های درگیری کاربر ذاتاً مضر هستند. طراحی اخلاقی یعنی انتخاب تکنیک‌های کم‌قدرت‌تر که به رفاه کاربر احترام می‌گذارند، به جای به حداکثر رساندن درگیری.

پس دیگر خودتان را سرزنش نکنید که چرا بیشتر درگیر تیک‌تاک هستید تا اپلیکیشن ردیاب عادتتان. یکی از تمام ترفندهای روانشناختی ممکن برای فریب دادن شما استفاده می‌کند و دیگری واقعاً تلاش می‌کند به شما کمک کند. این دو قابل مقایسه نیستند. و این هم عمدی است.

نویسنده : سام نیک زاد - کارشناس ارشد هوش مصنوعی و مدرس برنامه نویسی در پلتفرم آموزشی آواسام