https://virgool.io/farhang-andishe/feed یادداشت و تحلیل‌های علوم انسانی، معرفی کتاب، رمان، فیلم، سریال، پادکست، دوره آموزشی و هر آن چیزی که به فرهنگ و اندیشه مربوط باشد. برای تفکر، تعمق و نگاهی تازه و معنادار به پیرامون‌مان. انتشاراتی کاملا آزاد به لحاظ موضوع و اشخاص. fa 2026-04-14 10:54:33 https://files.virgool.io/upload/publication/vkcgcoaeoo0n/g9pjyh.jpg https://virgool.io/farhang-andishe https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%85%D8%BA%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%AC%D8%B2%DB%8C%D9%87-%D8%B7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-a2qkhcypre69 مجری تلویزیون اینترنشنال یکی دو کشور غربی را مثال می‌زند که بخشی از آن به خواست ساکنان جدا شده و نتیجه می‌گیرد که می‌توان همین روش و فرمول را درباره‌ی ایران به کار برد. در این باره توجه به چند نکته ضروری‌ست و مانع فریب یک) تلویزیون اینترنشنال یک منبع علمی و تاریخی نیست. بنابراین آنچه مجری آن درباره‌ی تاریخ جدایی‌خواهی در برخی کشورهای غربی می‌گوید، ارزش و اعتبار علمی ندارد. دو) اصولاً شرح تاریخ یک کشور و نتیجه‌گیری بر پایه‌ی آن برای کشور دیگر، از ریشه نادرست است. چرا که تاریخ و جغرافیا و ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع بشری با یکدیگر تفاوت‌ها و اختلافات فراوان دارد. سه) محققان گفته‌اند برای شناخت هر جامعه ابتدا باید جامعه‌شناسی تاریخی آن کشور را مطالعه کرد. وقتی از جامعه‌شناسی تاریخی سخن می‌گوییم، منظور این است که برای نمونه، ایران، کشوری‌ست با موقعیت جغرافیایی ویژه‌ی خود و سرگذشتی هزاران ساله و فرهنگ و ویژگی‌های قومی و زبانی و اعتقادی که با دیگر جوامع فرق دارد.بنابراین نمی‌توان و نباید بدون توجه به جامعه‌شناسی تاریخی کشورها یک نسخه‌ی واحد برای همه پیچید. چهار) تاریخ هزاران ساله‌ی ایران، روشن و آشکار به ما می‌گوید که اقوام ایرانی در پی جدایی و تجزیه نبوده‌اند و نخستین مورد از تجزیه‌طلبی قومی، پس از حکومت رضاشاه و در واکنش به سیاست‌های غلط قومی و زبانی و فرهنگی آن دوره اتفاق افتاد و البته همان هم با استقبال اکثریت مردم روبرو نشد و به محض قطع پشتیبانی خارجی، تجزیه‌طلبان در تبریز و مهاباد شکست خوردند. پنج) تلویزیون اینترنشنال عملاً در مسیر تجزیه‌ی ایران، که یکی از خطوط اصلی سیاست اسرائیل است، گام برمی‌دارد و از یک‌سو به تبلیغ تجزیه‌طلبانی مانند کومله می‌پردازد و از سوی دیگر به ترویج رضا پهلوی و سلطنت‌طلبان. در این حالت یا این تلویزیون دچار تناقض است و منطق و اصول حرفه‌ایِ کار رسانه‌ای را قربانی صورت‌حساب‌های پرمایه‌ی پشت صحنه کرده و یا پهلوی و سلطنت‌طلبان هم به تجزیه‌ی ایران رضایت داده‌اند. و شاید هم هر دو ! « از همه محروم‌تر خفاش بودکه عدو آفتاب فاش بود »(مولوی) فرهنگ و اندیشه کورش هادیان Fri, 27 Feb 2026 17:48:35 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DB%B2%DB%B2-%D8%A8%D9%87%D9%85%D9%86-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D9%86%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86%D8%AF-pvqg53nnts2a در روزهای پس از حوادث تلخ دی‌ماه ۱۴۰۴، همزمان با سوگوارى خانواده‌هاى داغدیده، یک پرسش در گوشه‌وکنار فضاى مجازى پیچید: «اگر قتل‌عام دی‌ماه کار تروریست‌هاى آمریکا و اسرائیل بود، چرا به راهپیمایی عظیم ۲۲ بهمن حمله نکردند؟» پرسشى که در نگاه اول ساده به نظر مى‌رسد اما در لایه‌هاى زیرین خود نیازمند تأملی عمیق درباره ماهیت تروریسم، اهداف آن و منطق پنهان در پشت هر عملیات تروریستى است.بر خلاف تصور رایج، تروریسم یک پدیده روان‌پریشانه و کور نیست. آنها خشونت را براى انتقام‌جویی و عقده‌گشایی انجام نمى‌دهند، بلکه از خشونت به عنوان «ابزارى براى دستیابى به اهداف سیاسى» استفاده مى‌کنند. تروریسم همیشه به دنبال «بیشینه‌سازی خشونت» نیست، بلکه به دنبال «بهینه‌سازی خشونت» است.بنا بر قرائن فراوان، کارفرمایان تروریسم (آمریکا و رژیم صهیونی) به دنبال اهداف زیر بودند:۱- مشروعیت‌زدایى از جمهورى اسلامى در داخل: هدف تروریسم خیابانی دی‌ماه این بود که نظام جمهوری اسلامی را سفاک و خون‌ریز معرفی کند. تصویری که تروریست‌ها به دنبال ساختنش بودند، این بود که مردمی معترض با دست‌های خالی به خیابان آمدند اما نیروهای جمهوری اسلامی آنها را سرکوب کردند. این تصویر با قربانی کردن معترضان و مردم عادی توسط تروریست‌ها در دی‌ماه ساخته می‌شد اما با حمله به راهپیمایی عظیم ۲۲ بهمن چنین تصویری ساخته نمی‌شد.۲- قربانى‌سازى براى جلب دخالت نظامی خارجى: هدف دوم کارفرمایان تروریست‌های دی‌ماه، مشروعیت‌بخشی به دخالت خارجی بود. هدف این بود که مردم ایران را اسیر جمهورى اسلامى نشان دهند و مدعی شوند بنابراین حمله نظامی به ایران یک مداخله بشردوستانه است. این تصویر، مقدمه‌اى براى مداخله‌هاى بعد (تحریم‌هاى شدیدتر، فشار بین‌المللى و حتى توجیه حمله نظامى) بود. حمله به راهپیمایی ۲۲ بهمن آیا می‌توانست چنین هدفی را برآورده کند؟ ۳- ایجاد جنگ داخلى و شعله‌ور کردن آتش کینه: یکی از مهم‌ترین اهداف طراحان، به هم زدن انسجام ملى و کلید زدن یک «جنگ خیابانى» بود. براى این کار اتفاقا باید قربانیان از میان هر ۲ گروه مردم (موافقان و مخالفان نظام) انتخاب می‌شدند. به این وسیله جرقه‌ای ‌زده می‌شد که در داخل، مردم در مقابل هم صف‌آرایی کنند. برای تحقق چنین سناریوی پلیدی، بهترین راه، کشتن همزمان نیروهاى امنیتى و بسیجیان از یک سو و معترضان عادى از سوى دیگر بود. چنین طرحی این قابلیت را داشت که فضا را چنان ملتهب کند که ۲ طرف یکدیگر را متهم کنند و خیابان‌ها به میدان نبرد تبدیل شود. ۲۲ بهمن، چنین هدفى قابل تحقق نبود، زیرا آنجا همه مردم در یک صف بودند و وضعیت تقابل برقرار نبود.علاوه بر اهداف راهبردی تروریست‌ها لازم است به یک عامل زمینه‌ای نیز اشاره کرد. تروریست‌ها براى اجراى یک حمله موفق، به شرایط خاصى نیاز دارند که ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه این زمینه فراهم بود و در راهپیمایی ۲۲ بهمن فراهم نبود.۱. تاریکى شب: فراخوان‌هاى دی‌ماه، براى ساعاتى پس از تاریکى هوا (۳ ساعت از شب گذشته) تنظیم شده بود. تاریکى، هم به تروریست‌ها امکان جابه‌جایى مى‌دهد، هم شناسایى آنها را دشوار مى‌کند، هم ایجاد وحشت را تشدید مى‌کند. ۲۲ بهمن اما مردم در روشنایى روز به خیابان مى‌آیند.۲. پراکندگى جمعیت: معترضان در نقاط مختلف شهر پراکنده بودند و کنترل آنها ناممکن بود. این پراکندگى به تروریست‌ها اجازه مى‌داد بى‌آنکه شناسایى شوند، ضربه خود را بزنند و در جمعیت گم شوند. در راهپیمایی ۲۲ بهمن، جمعیت در مسیرى مشخص حرکت مى‌کند و تحت نظر هزاران چشم و دوربین است.۳. التهاب و خشم: اقدامات رسانه‌ای باعث شده بود حاضران در فراخوان دی‌ماه بشدت خشمگین باشند و اشخاص برای خشونت و تخریب آمادگی داشته باشند. این فضای داغ و ملتهب بهترین فضا را برای فعالیت تروریست‌ها فراهم می‌کرد. در حالی ‌که در راهپیمایی ۲۲ بهمن فضای آرام و همدلی جاری بود و اصولا جایی برای اقدامات تخریب‌گرانه باقی نماند. در این وضعیت، امکان شکل‌گیری اقدامات رادیکال و بعد تروریستی به حداقل می‌رسد.براى فهم عملیات تروریستی دی‌ماه، مقایسه آن با اعتراضات سال‌هاى ۸۸، ۹۸ و ۱۴۰۱ مفید است. در آن دوره‌ها نیز اعتراضات گاه به اغتشاش کشیده مى‌شد اما هرگز شاهد «قتل‌عام خیابانى» نبودیم. دی‌ ۱۴۰۴ تعداد جان‌باختگان (اعم از نیروهاى امنیتى و مردم عادى) به طرز وحشتناکى بالا بود. این تفاوت کمّى، نشان‌دهنده یک تفاوت کیفى است. اگر جمهورى اسلامى مى‌خواست صرفاً اعتراضات را کنترل کند، روش‌هاى تجربه‌شده سال‌هاى ۸۸ و ۹۸ و ۱۴۰۱ را تکرار مى‌کرد. با همان روش‌ها امکان مهار معترضان و حتی اغتشاشگران وجود داشت اما در دی‌ماه، با صحنه‌ای مواجه بودیم که هیچ شباهتی به کنترل اغتشاش توسط پلیس نداشت. فرهنگ و اندیشه محسن ردادی Sun, 22 Feb 2026 19:24:34 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%88%D8%A7%DB%8C%DA%A9%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D9%84-tc4ot8dbj8vo تصویر طراحی شده از یک وایکینگمعرفی وایکینگ هاوایکینگ ها (Vikings) دریانوردانی اهل اسکاندیناوی بودند که در بین اواخر قرن ۸ تا اواخر قرن ۱۱ از سرزمین هایشان در شمال اروپا به شمال، مرکز و غرب اروپا حمله می کردند. آن ها به مدت ۳۰۰ سال با کشتی های بزرگ و مخصوص خود اروپا را مملوء از ترس و وحشت کرده بودند و در جستجوی برده و زمین از راه دریا به سمت کشورهای دیگر می رفتند.وایکینگ‌ها به زبان نورس باستان صحبت می‌کردند.بسیاری از مورخین اصطلاح وایکینگ را به عبارت اسکاندیناویایی ویکینر مرتبط میدانند، و نیز واژه ی دزد دریایی. بهرحال این اصطلاح وضع شده برای نیروهای اعزامی آن طرف دریا و نیز به عنوان فعل در بین مردم اسکاندیناویایی برای زمانی که فردی زمانی از تابستان خود را برای رفتن به وایکینگ (ظاهرا به معنی تفریح و گردش) اختصاص میدهد، بکار میرود.وایکینگ ها از اسکاندیناوی در جستجوی نقره، برده و زمین راهی سفری دریایی شدند.حمله ی وایکینگ ها به راهبان لیندیسفارن، جزیره ای کوچک و دور افتاده در شمالی ترین سواحل انگلستان، به عنوان نقطه ی شروع مهاجرت آنها از اسکاندیناوی در سال 793 ضبط گردید. این منطقه یک صومعه ی معروف آموزش، به خاطر دانش راهبی و وجود کتابخانه ی بزرگش در آن اقلیم بود. در زمان این تهاجم، راهبان یا کشته شدند، یا به دریا انداخته شدند، و یا به عنوان برده گرفتار شدند و گنجینه های زیادی از کلیسا به تاراج رفت و نیز کتابخانه با خاک یکسان گردید. این واقعه به تنهایی بنیانی شد تا چگونه وایکینگ ها در اذهان مردم در دوره ی خود جا بگیرند: وحشی و جنگاور که نه به دین احترام میگذاشتند و نه به دانش ارج می نهادند.وایکینگ‌ها یکی از آخرین ملت‌های ساکن اروپا بودند که همچنان بر مذهب چندخدایی بودند. ساختار اجتماعی در میان قبایل نورس مانند دیگر جاها بر پایه بسامانی خانوادگی، همکاری بازرگانی و باورهای آیینی استوار بود.محل های مرتبط با وایکینگ هامناطق تحت تأثیر وایکینگ هامناطق اسکان وایکینگ هابریتانیاوایکینگ‌ها در قرن ۸ و ۹ میلادی به بریتانیا حمله کردند و شهرهایی مانند یورک (York) و لندن را به تصرف درآوردند. این مناطق تحت تأثیر و تسلط وایکینگ‌ها قرار گرفتند و در این دوره مستعمرات و مستعمره‌نشینی‌های وایکینگ‌ها شکل گرفت. ایرلندوایکینگ‌ها در ایرلند نیز به تأسیس مستعمرات و مستعمره‌نشینی پرداختند. شهرهایی مانند دوبلین (Dublin) و لیمریک (Limerick) تحت تأثیر و تسلط وایکینگ‌ها بودند. فرانسهوایکینگ‌ها در قرن ۹ و ۱۰ میلادی به فرانسه حمله کردند و مناطق مختلفی از جمله نرماندی (Normandy) را تصرف کردند. نرماندی به ویژه به دلیل توافقنامه‌ای که با شاه فرانسه بسته شد، به ناحیه‌ای تحت سلطه وایکینگ‌ها تبدیل شد. مناطق تحت تأثیر وایکینگ هاایسلندوایکینگ‌ها در قرن ۹ میلادی به ایسلند سفر کردند و آن را مستعمره خود ساختند. ایسلند به عنوان یکی از آخرین مناطق کشف شده توسط وایکینگ‌ها، تأثیرات فرهنگی و سیاسی زیادی از آن‌ها دریافت کرد. آنها در ایسلند سیستم‌های قانونی و اجتماعی خاصی را ایجاد کردند که شامل آلثینگ، یکی از اولین نمونه‌های دموکراسی در تاریخ، بود.گرینلندوایکینگ‌ها در قرن ۱۰ میلادی به گرینلند سفر کردند و مستعمراتی در این جزیره تأسیس کردند. مستعمرات وایکینگ‌ها در گرینلند به مدت چندین قرن دوام آوردند. آمریکای شمالی (وینلند)وایکینگ‌ها به رهبری لفی اریکسون در قرن ۱۱ میلادی به سواحل آمریکای شمالی رسیدند و نواحی اطراف نیوفاندلند (Newfoundland) را که به نام وینلند شناخته می‌شود، مستعمره کردند. کشف وینلند نشان‌دهنده پیشرفت‌های دریایی و اکتشافی وایکینگ‌ها است، اما تأثیرات و ارتباطات آن‌ها با بومیان و دیگر نقاط جهان به دلیل منابع محدود تاریخی کمتر مستند شده است.عکسی از آمیز میولنیرمذهب نورس، دین وایکینگ هاوایکینگ‌ها به مذهب چند خدایی اعتقاد داشتند که شامل خدایانی مانند اودین، تور، فریا و لوکی می‌شد. این باورها در اساطیر و داستان‌های وایکینگ‌ها به صورت گسترده‌ای ثبت شده است.مراسم و جشن‌های مذهبی شامل قربانی کردن، برگزاری جشن‌های فصلی و احترام به اجداد بود. معابد و نهادهای مذهبی در جوامع وایکینگ‌ها نقشی کلیدی ایفا می‌کردند. با گذشت زمان و در دوران اواخر وایکینگ‌ها، بسیاری از وایکینگ‌ها به مسیحیت گرویدند. این تغییرات به تغییرات فرهنگی و اجتماعی بزرگ در جوامع وایکینگ‌ها منجر شد.کتیبه ای با خط نورس روی چرم گاوادبیات و متونادبیات وایکینگ‌ها، شامل آثار ادبیاتی مانند «سگال‌ها» و «سگالنامه‌ها» (Sagas) که به زبان نورس نوشته شده، اطلاعات زیادی درباره تاریخ، فرهنگ و افسانه‌های وایکینگ‌ها ارائه می‌دهد. متون تاریخی و نوشته‌های معاصر از جمله نوشته‌های جغرافیدانان و مورخان معاصر وایکینگ‌ها، مانند آیدا اسا (Íslendingabók) و آثار آدس داس (Heimskringla)، به بررسی و تحلیل تاریخ و فرهنگ وایکینگ‌ها کمک کرده است.عکسی طراحی شده از چند وایکینگزبان های مورد استفاده ی وایکینگ هازبان انگلیسیوایکینگ‌ها با زبان نورس باستان (Old Norse) خود بر زبان انگلیسی تأثیر گذاشتند. بسیاری از واژگان و اصطلاحات وایکینگ‌ها در زبان انگلیسی مدرن باقی مانده‌اند. نام‌های بسیاری از مکان‌ها در بریتانیا به دلیل تأثیر وایکینگ‌ها به زبان نورس برگردانده شده‌اند. نام‌های مکان‌هایی مانند یورک (York) و دربی (Derby) به تأثیرات وایکینگ‌ها اشاره دارند.زبان‌های اسکاندیناویزبان‌های مدرن اسکاندیناوی، به ویژه زبان‌های دانمارکی، نروژی و سوئدی، از زبان نورس باستان تأثیر پذیرفته‌اند. ساختارهای گرامری و واژگان در این زبان‌ها ریشه در زبان نورس دارند. بسیاری از نام‌های خانوادگی در کشورهای اسکاندیناوی به نام‌های وایکینگ‌ها و عناوین مربوط به آن‌ها برمی‌گردد. نام‌هایی مانند «Andersen» (فرزند آندرس) و «Hansen» (فرزند هانس) به سیستم نام‌گذاری وایکینگ‌ها مرتبط است.کشتی اوزبرگ موزه ی وایکینگ، اسلوکشتی های وایکینگ هاکشتی‌های جنگی (Langskip): این کشتی‌ها بلند، باریک و سبک بودند و برای سرعت و مانورپذیری طراحی شده بودند. آن‌ها دارای تعداد زیادی پاروزن بودند و می‌توانستند به سرعت بالایی دست یابند. در جلوی این کشتی‌ها، سر اژدها یا مار قرار داشت که نمادی از قدرت و وحشت بود.کشتی‌های باری (Knarr): این کشتی‌ها پهن‌تر و سنگین‌تر از کشتی‌های جنگی بودند و برای حمل بار طراحی شده بودند. آن‌ها فضای بیشتری برای ذخیره کالاها و آذوقه داشتند و می‌توانستند مسافت‌های طولانی را طی کنند.کشتی‌های کوچک (Karve): این کشتی‌ها کوچک‌تر از Langskip و Knarr بودند و برای سفرهای کوتاه و ماهیگیری استفاده می‌شدند. آن‌ها معمولاً دارای تعداد کمتری پاروزن بودند و می‌توانستند در آب‌های کم‌عمق حرکت کنند.جنگ های مهم وایکینگ هانبرد یورک (۸۶۷ میلادی)وایکینگ‌ها به رهبری راگنار لودبروک و پسرانش، شهر یورک در شمال انگلستان را تصرف کردند. این نبرد یکی از مهم‌ترین فتوحات وایکینگ‌ها در بریتانیا بود. تصرف یورک به وایکینگ‌ها اجازه داد تا کنترل بخش‌های وسیعی از شمال انگلستان را در دست بگیرند و بر تأسیس دولتی به نام «پادشاهی دانمارکی» در این منطقه کمک کرد.نبرد استمفورد بریج (۱۰۶۶ میلادی)این نبرد در شمال انگلستان بین نیروهای وایکینگ به رهبری هارالد هاردرادا و نیروهای انگلیسی به رهبری شاه هارولد گادوینسون برگزار شد. این نبرد یکی از آخرین نبردهای وایکینگ‌ها بود. شکست هارالد هاردرادا در این نبرد به پایان دوران فعالیت‌های نظامی وایکینگ‌ها در بریتانیا کمک کرد و نقش مهمی در تحولات سیاسی بعدی انگلستان داشت.عکسی طراحی شده از سربازان وایکینگانقراض حکومت وایکینگ هافرایند انقراض وایکینگ‌ها به تدریج و به دلایل متنوعی انجام شد که شامل فشارهای نظامی، تغییرات سیاسی و فرهنگی، و تغییرات اجتماعی می‌شود. در ادامه، به بررسی علل و مراحل انقراض وایکینگ‌ها می‌پردازیم:۱. فشارهای نظامی و سیاسینبرد استمفورد بریج (۱۰۶۶ میلادی) یکی از آخرین نبردهای بزرگ وایکینگ‌ها بود که در آن هارالد هاردرادا، پادشاه نروژ، در برابر نیروهای انگلیسی تحت رهبری شاه هارولد گادوینسون شکست خورد. این شکست نشان‌دهنده کاهش قدرت نظامی وایکینگ‌ها در بریتانیا بود. نبرد هیسن (۱۰۶۶ میلادی) چند هفته پس از نبرد استمفورد بریج، نبرد هیسن رخ داد که در آن شاه هارولد گادوینسون در برابر ویلیام فاتح شکست خورد. این نبرد به تسلط ویلیام فاتح بر انگلستان و پایان تأثیر وایکینگ‌ها بر بریتانیا منجر شد. با پایان دوران فتوحات و مقاومت شدید از سوی کشورهای مختلف مانند فرانسه، انگلستان، و نروژ، وایکینگ‌ها تحت فشار قرار گرفتند و توانایی‌های نظامی و استعماری آن‌ها کاهش یافت.۲. تغییرات سیاسی و فرهنگیبا گذشت زمان، وایکینگ‌ها به تدریج در فرهنگ‌های محلی مناطق تحت تسلط خود ادغام شدند و بسیاری از عادات و رسوم وایکینگ‌ها به تدریج در فرهنگ‌های جدید جایگزین شد. تبدیل به مسیحیت و پذیرش مذهب جدید باعث تغییرات عمده‌ای در ساختار اجتماعی و فرهنگی وایکینگ‌ها شد. ۳.تغییرات اجتماعی و اقتصادیتغییرات در اقتصاد و تجارب جدید در تجارت، به ویژه با تغییر در مسیرهای تجاری و منابع جدید، به کاهش وابستگی و تأثیر وایکینگ‌ها کمک کرد. کاهش فعالیت‌های دریایی: با کاهش نیاز به حملات دریایی و اکتشافات، وایکینگ‌ها به تدریج کمتر به فعالیت‌های دریایی مشغول شدند و تمرکز بیشتری بر روی فعالیت‌های اقتصادی داخلی داشتند. با رشد شهرها و توسعه ساختارهای اجتماعی و اقتصادی جدید، زندگی و فعالیت‌های وایکینگ‌ها تحت تأثیر تغییرات اجتماعی و اقتصادی قرار گرفت و به تدریج کاهش یافت. با پذیرش فرهنگ‌های جدید و ادغام در جوامع محلی، هویت و سبک زندگی وایکینگ‌ها به تدریج ناپدید شد. فرهنگ و اندیشه Masetr Raven Sun, 22 Feb 2026 18:44:30 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%86%D8%B4%D8%A6%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D8%B2%DB%8C-tegikzzbv8i9 «نشئه‌های مجازی»بعید می‌دانم دوستانی به سن و سال من خاطره‌‌ای از برنامه‌ی «درس‌هایی از قرآن» آقای قرائتی نداشته باشند، جدای از محتوای برنامه که با بیان ساده و دلنشین آقای قرائتی در قالب داستان‌هایی کوتاه روایت می‌شد، صدای آن گچی که با خط خوش او بر تخته‌ی سبز برای نوشتن نکاتی کشیده می‌شد، در جلب توجه من که به هیچ عنوان معیارهای یک بچه مذهبی را نداشتم، بی‌تاثیر نبود.از صحبت‌های آن سال‌های آقای قرائتی نکته‌ای در ذهن من به یادگار مانده که با گذر زمان نه تنها کمرنگ نشده، بلکه با کسب تجربه و آزمون و خطا در مسیر زندگی به خط قرمزی برای حفظ سلامت روانی و عاطفی من تبدیل شده است. در یکی از آن جلسات آقای قرائتی خاطره‌ای تعریف می‌کرد که از ایشان نقل به مضمون می‌کنم: «در مجلس ختم عزیزی شرکت کرده بودم و با حال بد ناشی از شدت تالم و تاثر قصد ترک مجلس را داشتم در آستانه‌ی در مسجد دوستی را پس از سال‌ها دیدم لبخندی زدم و با او مشغول گفت و گو شدم، گویا در همان حال خبرنگاری عکسی از ما گرفته بود، بعدها هر کسی آن عکس را دید، گفت قرائتی چقدر خوشحال بوده آن بنده خدا فوت کرده است.»فحوای کلام آقای قرائتی این بود که عکس، مدرک و دلیل محکمی برای محکوم یا تبرئه کردن کسی نیست چرا که از زمان قبل و بعدی که ما به آن واقف نیستیم، جدا شده و در واقع تکه‌ای است از یک کل، لذا سندیت آنچنانی نمی‌تواند داشته باشد. این مهم موجب شد که بعد از آن به هر مطلبی بدون منبع معتبر و قابل استناد توجه نکنم و بدون تحقیق کامل هیچ کلامی را نپذیرم.با رشد و توسعه‌ی فضاهای مجازی و گذر از وبلاگ‌نویسی و رسیدن به کپشن‌نویسی و توییت‌پراکنی، این خط قرمز که باید کم‌کم در من زیر هجوم انبوه اطلاعات رنگ می‌باخت و‌ محو می‌شد، بالعکس با شدت و قدرت بیشتر نقشی بازدارنده‌ ایفا می‌کند تا تحت تاثیر هر موجی هیجانی نشوم، ساده‌دلانه به هر کمپین و پویشی نپیوندم و بی‌دلیل پای هر نوشته‌ای تکبیر نگویم یا فغان و ناله سرندهم و پست و استوری به آن فضای مه‌آلود اضافه نکنم. چرا که نمی‌خواهم اتاق‌های فکر و الگوریتم‌های رسانه‌ای از من رباتی بدون قدرت تعقل و تامل بسازند.اجازه بدهید با مثالی ادامه بدهم که حتم دارم شما هم در اینستاگرام دیده باشید، ریلزهایی از سخنرانی چه‌گورا که با عنوان کوتاه‌ترین سخنرانی در سازمان ملل به کرات به اشتراک گذاشته شده است، در این کلیپ چند ثانیه‌ای صحنه‌ای را می‌بینید که چه‌گوارا در حال جمع کردن دفاتر و مدارکی از روی میز، محکم و قاطعانه می‌گوید: «یا وطن یا مرگ» این ریلز را بارها و بارها حتی درصفحات برخی از سلبریتی‌ها تحت همین عنوان «کوتاه‌ترین سخنرانی» دیده‌ام و پیام‌های افرادی که به شدت تحت تاثیر این دو کلمه قرار گرفته‌اند را بسیارخوانده‌ام.از این که سخنرانی چه‌‌گوارا نسبتا طولانی و جامع و مفصل بود، می‌گذرم اما در همین یک مورد برای من چند نکته بسیار حایز اهمیت است، اول اینکه چرا مخاطب به راحتی می‌پذیرد که چه‌گورا در سازمان ملل فقط همین دو کلمه را گفته است؟ و چرا لحظه‌ای درنگ نمی‌کند که اگر چه‌گوارا تنها می‌خواست بگوید «یا وطن یا مرگ» به چه علت آن همه یادداشت و کاغذ با خودش به صحن سازمان ملل برده بود؟ و نکته‌ی بعدی اینکه چرا و چگونه یک رسانه و شبکه‌ی اجتماعی می‌تواند تا این حد آسان، قدرت زیر سوال بردن را، از مخاطب بگیرد و او را به برده‌ای باورپذیر تبدیل کند؟ برده‌ای ساده‌اندیش که با یک سری برداشت‌های سطحی از هر مهمی خود را در آن عرصه صاحب فکر و اندیشه هم بداند.برخی شبکه‌های اجتماعی مانند اینستاگرام و تیک‌تاک با سیاست محدودسازی زمان ریلز و کلمات در کپشن و با داشتن هزاران ربات و اکانت جعلی فعال، که موجب لایک‌ها و فالورهای غیرواقعی در آن فضاها می‌شوند، از مخاطبان خود چنان مشتریان کم‌حوصله و زودباوری می‌سازند که دیگر نه تنها صبر و رنج پیشه‌شان نیست بلکه کم‌کم آداب گفتمان را هم در زیر پوشش هویت‌های غیرواقعی خود فراموش می‌کنند و کوچک‌ترین ندای مخالفی را نه تنها تاب نمی‌آورند بلکه دردم واکنشی بسیار تند نشان می‌دهند که در بسیاری از مواقع آغازگر مکالمه‌ای دور از نزاکت است.فردی که فقط قصد دارد دقایقی را برای سرگرمی و از سر تفنن در این فضاها پرسه بزند آنچنان مشغول و از خود بی‌خود می‌شود که ساعت‌ها وقت گران‌بهای خود را همانگونه که یک معتاد در پای بساط منقل تریاک می‌گذراند، پای محتواهای پوچ و بی‌ارزش این شبکه‌ها هدر می‌دهد و مغزش آنچنان در بستر این رسانه‌ها تحت افیون زرد دنیای بلاگرها و چرندیات دیگر قرار می‌گیرد که ساعت‌ها حتی پلک بر هم نمی‌زند، بعد هم که بالاجبار با تمام شدن شارژ تلفن همراهش برای ساعاتی از آن فضای دروغین جدا می‌شود مانند افراد نشئه که حرف‌های پامنقلی می‌زنند، حرف‌های مجازی را طوطی‌وار تکرار می‌کند. نویسنده: طوبا وطن‌خواه فرهنگ و اندیشه طوبا وطنخواه Sun, 22 Feb 2026 17:06:31 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%F0%9F%9A%A9-%D9%81%D9%86%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%86%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%87%D8%A7%D9%86-%DA%AF%D8%B1%DA%AF-%D9%81%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%B3%D9%85-%D8%A8%DB%8C%D8%B1%D9%88%D9%86-%DA%A9%D8%B4%DB%8C%D8%AF%D9%87-%D8%B4%D8%AF-sj6l6fkepr6z ✔️ در دهه ۱۹۳۰، وقتی فاشیسم مثل خوره به جان اروپا افتاده بود، فنلاند هم تا یک قدمی سقوط پیش رفت. جریانی به نام «جنبش لاپوا» (Lapua Movement) برخاست که به دنبال آن بود که مانند سایر کشورهای اروپایی که به دام فاشیسم و ناسیونالیسم افتادند، فنلاند را یک کشور فاشیستی کنند.❗️ داستان از کجا شروع شد؟ همه چیز از یک درگیری کوچک با کمونیست‌ها در شهر لاپوا شروع شد. ناسیونالیست‌های تندرو که از نفوذ شوروی می‌ترسیدند، به سیم آخر زدند. آن‌ها روش عجیبی برای حذف رقیب داشتند: «آدم‌ربایی سیاسی». رقبایشان را می‌دزدیدند، سوار ماشین می‌کردند و در مرز شوروی پیاده می‌کردند! با این پیام که: «کمونیسم را دوست داری؟ برو همان‌جا!»⚠️ اشتباهی که نزدیک بود فنلاند را نابود کند: سیاستمداران میانه‌رو و سنتی فنلاند فکر می‌کردند می‌توانند از این «غول بیابانی» برای سرکوب چپ‌گرایان استفاده کنند و بعد خودشان مهارش کنند. اما لاپوا تشنه‌ی قدرت مطلق بود و به زودی علیه خودِ دولت اسلحه کشید. فنلاند که اخیرا از یک جنگ داخلی خلاص شده بود، نمی‌خواست یکبار دیگر وارد یک جنگ داخلی ویرانگر دیگر شود. بعلاوه که شاهد اوج گیری کمونیسم و نازیسم در اروپا بود و خصوصا مارش به سمت رم که به تازگی توسط موسیلینی در ایتالیا رخ داده بود، سیاستمداران میانه‌رو را ترسانده بود.🔈 لحظه سرنوشت‌ساز: سخنرانی رادیویی در سال ۱۹۳۲، شورشیان مسلح شهر «منتسله» را اشغال کردند و خواستار استعفای دولت شدند. آن‌ها منتظر بودند ارتش و رئیس‌جمهور (سوین‌هوفوود) که خودش یک محافظه‌کار تند و تیز بود، از آن‌ها حمایت کنند.✔️اما سوین‌هوفوود کار عجیبی کرد. او پشت رادیو رفت و با لحنی مقتدرانه گفت:«من مدافع قانون هستم. هر کس اسلحه به دست گرفته، همین حالا به خانه‌اش برگردد. من اجازه نمی‌دهم دموکراسی با زور اسلحه از بین برود.»📌 چرا فنلاند مثل آلمان و ایتالیا نشد؟ اولین دلیل آن ایستادگی نخبگان سیاسی در فنلاند بود. آنها به سرعت متوجه شدند که فاشیسمی که لاپوا در حال ترویج آن است، خطرناک‌تر از دشمنان آنها یعنی کمونیست‌ها هستند. دومین عامل اقدام زودهنگام دولت بود. اگر فاشیست‌ها نیروهای نظامی و پلیس را تسخیر می‌کردند، خارج کردن آنها از سیاست عملا غیرممکن بود. و در نهایت قانونگرایی بود. ریشه عمیق دموکراسی در فرهنگ فنلاند باعث شد که مردم و نخبگان تن به یک حکومت خودکامه ندهند.✏️ پس از سخنرانی معروف رئیس جمهور فنلاند، یک شبه جنبش لاپوا از هم پاشید. این مساله نشان می‌دهد که تعهد اخلاقی رهبران به آزادی و دموکراسی چطور می‌تواند آزادی‌های شهروندی را حفظ کند. نکته جالب توجه این بود که فنلاندی‌ها با تکیه بر همین همبستگی و تاریخچه قوی از استقلال در جریان جنگ جهانی دوم، نه تنها مانند بسیاری از کشورهای اروپایی اشغال نشدند بلکه تقریبا از اثرات جنگ در امان ماندند. در جریان جنگ جهانی دوم، شوروی ابتدا به فنلاند حمله کرد اما با ایستادگی مردم و جنگ چریکی تنها ۱۰ درصد از خاک خود را از دست داد. چند سال بعد، در طی عملیات بارباروسا که آلمان به شوروی حمله کرد، فنلاند توانست زمین‌های از دست رفته را پس بگیرد. همچنین پس از آنکه ورق برگشت و آلمان تضعیف شد، فنلاندی‌ها با کمک شوروی نازی‌ها را نیز از خاک خود بیرون کردند. بدین ترتیب کشوری که از هر دو طرف تحت فشار بود در نهایت با کمترین آسیب جنگ را به پایان رساند.کانال تلگرام فینسوف عضو شوhttps://t.me/fin_soph فرهنگ و اندیشه احمد سبحانی Wed, 18 Feb 2026 19:10:28 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%DA%AF%D8%B1%DB%8C-xmbdarkvmxqa یکی از بارزترین خصوصیات ادبیات سیاسی رایج در ایران و میان ایرانیان، نگاه ایدئولوژیک و جزم گرایی دیکتاتور مآبانه ناشی از آن است. و این نگاه ایدئولوژیک و بی تفاوت نسبت به واقعیات عینی را در طیف لیبرال و سکولار و روشنفکر با همان قوت و شدت و حدت مشاهده می کنیم که در طیف مذهبی و سنتی هم دیده می شود.ساده ترین و دقیق ترین آزمون و نشانه که این رویکرد ایدئولوژیک و جزم گرایانه و بی توجه به واقعیت های عینی را بر ملا می سازد، استفاده از کلمه «باید» است.هر کجا دیدیم کسی نسخه می پیچد که مثلا برای حل مشکلات «باید» حاکمیت قانون برقرار شود، یا «باید» رژیم عوض شود، یا «باید» فلان نهادها منحل شوند، یا «باید» فلان اتفاق رقم زده شود، همین استفاده از کلمه «باید» نگاه ایدئولوژیک و جزم گرایانه گوینده را آشکار می سازد. ولو اینکه گوینده ادعای عملگرایی و واقع بینی داشته باشد، ولی به محضی که نسخه های «باید» دار می پیچد ذهنیت ایدئولوژی زده او فاش می گردد.کسی که از «باید» استفاده می کند «باید» قدرت به کرسی نشاندن جمله خود را داشته باشد. و اگر چنین قدرتی نداشت، آن «باید» او دو چیز را نشان می دهد:1- اینکه قادر به فهم واقعیت عینی نیست و این «باید» فی الواقع نوعی اعتراف به تعارض میان تصویر ذهنی وی با تصویر عینی موجود است.2- اینکه برای فرافکنی و سلب مسئولیت از خود از «باید» استفاده می کند تا عدم تحقق تصویر ذهنی خود را به عدم تبعیت دیگران از آن فرمان «باید» حواله دهد.مثلا وقتی کسی ادعا می کند برای حفظ کشور «باید» نهادهای انقلابی مانند سپاه و بسیج و غیره برچیده شوند و در نهادهای رسمی مانند ارتش و پلیس ادغام گردند و حکومت قانون در کشور برقرار گردد، دو حالت وجود دارد:1- یا کسی که چنین ادعایی میکند واقعا قدرت اعمال چنین تغییرات و اصلاحاتی را دارد و استفاده از کلمه «باید» نشان دهنده اراده او برای عملی کردن این سیاست است. 2- یا در غیر اینصورت اگر فرد مدعی چنین قدرتی ندارد، در واقع اعتراف می کند که از فکر کردن و اندیشیدن در ماهیت و پیچیدگی های واقعیت عینی خسته شده و عدم تطابق تصویر عینی با تصویر مطلوب ذهنی خود را به رسمیت شناخته، ولی به جای اندیشیدن در راستای اصلاح و تغییر تصویر ذهنی خود، ترجیح می دهد مسئولیت تغییر را به دنیای بیرون حواله داده و از خود سلب مسئولیت نماید.به همین ترتیب وقتی عده ای با حرارت از شاهزاده رضا پهلوی حمایت می کنند و ادعا می کنند تنها راه حل مشکلات ملت بزرگ ایران این است که رژیم جمهوری اسلامی (با حمایت نظامی آمریکا) سقوط کند و رضا پهلوی به قدرت و تاج و تخت برسد، اینها هم از فکر کردن و تلاش برای شناخت پیچیدگی های دنیای واقعی و عینی خسته شده اند، و این خستگی و استیصال و ناتوانی خود از فهم پیچیدگی های عینی را با پناه بردن به یک تصویر ذهنی و گزاره های جزم گرایانه و بیان آرزوهای شاذ و بلندپروازانه تسکین می دهند.و همینطور وقتی عده ای تمام مشکلات کشور، از گرانی و تورم گرفته تا خشکسالی و کم آبی را به بی حجابی و شل حجابی ربط می دهند و ادعا می کنند برای حل همه مشکلات «باید» وضعیت حجاب زنان اصلاح شود، اینها هم فی الواقع اعتراف می کنند که حوصله و ظرفیت فکر کردن و فهمیدن اینهمه پیچیدگی را ندارند و لذا ساده ترین توضیح را صرفا برای حواله دادن گناه ناتوانی ذهنی خود به عوامل بیرونی می پذیرند.به همین ترتیب وقتی عده ای ادعا می کنند مملکت تنها در حالتی درست می شود که همه گوش به فرمان ولایت فقیه باشند و از ولایت پشتیبانی کنند تا آسیبی به مملکتشان نرسد، این هم نوعی دیگر از حواله دادن مسئولیت به دیگران و گریز از پیچیدگی های دنیای واقعی است.نقطه شروع «انقلابی گری» دقیقا همین نگاه ایدئولوژیک ذهنیت صلب و غیر منطبق بر عینیت است.و بخش جالب و طنز ماجرا دقیقا آنجاست که این نگاه جزم گرایانه و ایدئولوژیک و اصرار بر باورهای ذهنی به جای دیدن واقعیت های عینی، خود به عاملی قدرتمند برای تثبیت وضع موجود و پیشگیری از تحقق همان باورهای ذهنی و ایدئولوژیک و جزم گرایانه تبدیل می شود.مثلا افرادی که اصرار دارند رژیم جمهوری اسلامی باید برچیده شود و سلطنت پهلوی احیا گردد، با اقدامات شاذ و کثیف و اظهارات احمقانه و سخیف خود عملا نظام جمهوری اسلامی را برای صد سال آینده بیمه می کنند!نتیجه آن خستگی و ناتوانی از مشاهده دقیق تر و فهم ماهیت واقعی جمهوری اسلامی، این می شود که پرچم اسرائیل را می دهند دست کسانی که تصور می کردند برای احیای غرور ملی ایران قیام کرده اند، و به همین سادگی جزم گرایانی که قصد داشتند تصویری ضد ملی از جمهوری اسلامی ارائه داده و مشروعیت آن را زیر سوال ببرند، خود ماهیت ضد ملی پیدا کرده و موجب مشروعیت بخشی به جمهوری اسلامی می گردند.یا مثلا افرادی که ادعا می کردند همه باید پیرو ولایت فقیه باشند، در واقع با شعارهای خود زمینه اقتدارزدایی از ولایت فقیه را فراهم می کردند.یا کسانی که ادعا می کنند تنها با حاکمیت قانون امکان مشارکت در توسعه ایران فراهم می شود، عملا خود را از فرایند توسعه کشور حذف کرده و عرصه را بکلی به همان هایی واگذار می کنند که هیچ تقیدی نسبت به حاکمیت قانون ندارند و از ساز و کارهای دیگری که برای مدعیان «حاکمیت قانون» مجهول و ناشناخته است بهره می برند.انقلابی گری در معنای اصیل آن به معنی میل به در هم شکستن چارچوب های موجود و در انداختن طرحی نو است. این معنای انقلابی گری را حافظ به زیبایی توصیف کرده:بیا تا گل بر افشانیم و می در ساغر اندازیمفلک را سقف بشکافیم و طرحی نو در اندازیماین حس انقلابی گری بسیار زیبا و دلنشین و با فطرت انسان کاملا سازگار است. انسان مترقی همیشه در کنار مشاهده دنیای عینی موجود، یک دنیای ذهنی در تخیل خود می سازد و سپس برای تحقق دنیای ذهنی خود دست به کار و عمل و اصلاح دنیای عینی می زند.اما معنای رایج «انقلابی گری» به معنای خاص در ادبیات سیاسی ایرانیان امروز بیشتر معادل همان جزم گرایی ایدئولوژیک است که در بالا توصیف گردید.یعنی امروز وقتی صحبت از «انقلابی گری» می شود، منظور رفتار افرادی است که بدون توجه به واقعیت های عینی در دنیای ذهنی خود سیر می کنند و حوصله دیدن و فکر کردن را ندارند. یعنی دچار تحجر ذهنی شده اند. و به همین دلیل دست از کار و تحرک هم کشیده اند و دچار لختی و بی تحرکی شده اند، یا اگر کار و تحرکی انجام می دهند دقیقا در جهت معکوس آن آرمان ها و ارزش ها و مطالبات آنان اثر می کند!در یک معنای اخص، «انقلابی گری» را صفت هواداران انقلاب اسلامی بهمن 1357 می دانند. و جالب اینجاست که این معنای اخص که خود برگرفته از یک روایت مجعول و غیر واقعی از شورش 57 و وقایع پس از آن است، مخالفان این «انقلابی گری» در این معنای اخص را به ورطه «انقلابی گری» در معنای خاص جزم گرایی ایدئولوژیک انداخته و آنها را از مشاهده و فهم و درک پیچیدگی های تاریخی و فعلی معاف می سازد!و به این ترتیب، «انقلابی گری» (خاص) در معنای ضدیت با «انقلابی گری» (اخص) به مقوم و تثبیت کننده و تداوم بخش آن تبدیل می شود. و هر دو سر طیف هم اقدامات جزم گرایانه طرف مقابل را اثبات حقانیت جزم گرایی خود می داند.یکی از عقل می‌لافد یکی طامات می‌بافدبیا کاین داوری‌ها را به پیشِ داور اندازیملیکن تردیدی نیست که انقلابی گری در همان معنای اصیل آن نه ربطی به «انقلابی گری» در معنای خاص فوق الذکر دارد و نه «انقلابی گری» در معنای اخص. بر خلاف «انقلابیون» خاص و اخص که دست بر قضا هر دو در جرگه عوام هستند و نه خواص، انقلابی گری در معنای اصیل آن همیشه موتور محرکه اصلی تاریخ بوده و هست و خواهد بود.بهشت عَدْن اگر خواهی بیا با ما به میخانهکه از پای خُمَت روزی به حوضِ کوثر اندازیمسخندانی و خوشخوانی نمی‌ورزند در شیرازبیا حافظ که تا خود را به مُلکی دیگر اندازیم فرهنگ و اندیشه سپهر سمیعی Sun, 15 Feb 2026 09:59:30 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%81%DB%8C%D9%84%D9%85-hangmen-also-die-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-%D9%87%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D9%81%D8%B3-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D8%AF-cejkczrzcv4r خوانشی دوباره از Hangmen Also Die! اثر فریتس لانگ، در بستر جنگ، فرم، و فیلمنامه‌ای بی‌نقص!معرفی کوتاهHangmen Also Die! محصول میانهٔ جنگ جهانی دوم است؛ فیلمی که در اوج التهاب تاریخی ساخته می‌شود، زمانی که جنگ هنوز پایان نیافته و زخم‌ها نه‌تنها ترمیم نشده‌اند، بلکه هر روز عمیق‌تر می‌شوند. آن هم توسط یک کارگردان آلمانی! ساخته‌شدن چنین اثری در این بزنگاه تاریخی، خود به‌تنهایی پیش‌فرض‌های نقد را تغییر می‌دهد. ما با فیلمی مواجه‌ایم که نه از فاصلهٔ امن دهه‌ها بعد، بلکه از دلِ اکنونِ جنگ به واقعیت نگاه می‌کند؛ واقعیتی که هنوز «داغ» است و تثبیت تاریخی نیافته.طرح کلی داستانداستان در پراگِ اشغال‌شده می‌گذرد؛ شهری که نظمِ تحمیلی نازی‌ها بر آن سایه انداخته است. با وقوع ترور یکی از مقامات بلندپایهٔ نازی، این نظم به‌هم می‌ریزد و ماشین سرکوب با شدتی مضاعف به حرکت درمی‌آید. فیلم مسیر تعقیب، بازجویی، پنهان‌کاری و مقاومت را دنبال می‌کند و از خلال شبکه‌ای پیچیده از شخصیت‌ها و موقعیت‌ها، تنش را تا پایان حفظ می‌کند.اتهام پروگاندا: یک سوءتفاهمقبل از ورود به فیلم اشاره به نکته ای حائز اهمیت است. برخلاف خوانش بسیاری از منتقدان متأخر که از فاصله‌ای امن و در جوامع آزاد، فیلم را به «پروپاگاندا» تقلیل داده‌اند، Hangmen Also Die! بیش از آنکه تبلیغاتی باشد، ناظر بر واقعیت زمانهٔ خود است! وقتی فیلم در بحبوحهٔ جنگ ساخته می‌شود، طبیعی است که موضع داشته باشد! اما این موضع الزاماً به معنای جعل یا اغراق نیست. حتی می‌توان گفت آنچه فیلم از خشونت و جنایت نازی‌ها نشان می‌دهد، در قیاس با واقعیت تاریخی، ملایم‌تر و کم‌عمق‌تر است! از این منظر، فیلم نه فریاد تبلیغاتی، بلکه سندی سینمایی از ادراک معاصرِ یک فاجعه است.فیلمنامه: هارمونی در دل پیچیدگیشاخص‌ترین عنصر فیلم، بی‌تردید فیلمنامهٔ آن است؛ فیلمنامه‌ای به‌شدت دقیق و چکش‌کاری‌شده. در این متن، نه سیاهچاله‌ای دیده می‌شود و نه باگی روایی. هر شخصیت، هر مکان و هر رویداد کارکرد مشخص دارد و هیچ عنصر اضافه‌ای در روایت حضور ندارد. این دقت زمانی ارزشمندتر می‌شود که به پیچیدگی ساختار، تعدد شخصیت‌ها و گسترهٔ زمانی فیلم توجه کنیم.ریتم روایت خستگی‌ناپذیر است. واقعه پشت واقعه رخ می‌دهد، تنش به‌درستی بالا و پایین می‌شود و گره‌ها به‌تدریج افکنده و سپس گشوده می‌شوند، بی‌آنکه فیلم به گزافه‌گویی یا کش‌دادن صحنه‌ها متوسل شود. بازی فیلمنامه در «دادن و ندادن اطلاعات» به مخاطب، هوشمندانه است؛ اطلاعات آن‌قدر داده می‌شود که تعلیق شکل بگیرد و نه آن‌قدر که رازها لو بروند. بازجویی‌های متعدد، که بالقوه می‌توانستند یکنواخت و فرسایشی باشند، به‌واسطهٔ تدوین و پخش حساب‌شدهٔ اطلاعات، همچنان زنده و پرتنش باقی می‌مانند.بازی و بازیگرانبازی بازیگرانِ اصلی فراتر از حد «کافی» عمل می‌کند و در هماهنگی کامل با مسیر فیلمنامه تغییر می‌یابد. نمونهٔ درخشان آن، Anna Lee است. بازی او در ابتدا، شخصیتی معصوم و انسان‌دوست را ترسیم می‌کند؛ زنی که کمک‌کردنش از سر شفقت است. اما هرچه فیلم پیش می‌رود، لحن بازی، بدن‌مندی و نگاه او تغییر می‌کند و در پایان با شخصیتی صفت‌وسخت و هدفمند روبه‌رو می‌شویم؛ شخصیتی که «determination» روشنی دارد و دیگر شباهتی به دختر معصوم ابتدای فیلم ندارد.در مقابل، همهٔ بازی‌ها چنین مسیری را طی نمی‌کنند. برای مثال شخصیت پروفسور نووُتی با بازی Walter Brennan، نمونهٔ بارز این ناهماهنگی است. او چه در خانه، چه در مسیر اعدام، چه پس از نجات موقت و چه در آستانهٔ مرگ دوباره، تقریباً یکسان باقی می‌ماند؛ گویی هیچ‌یک از این وقایع بر او اثری نگذاشته‌اند. این ایستایی، در تضاد با فشار دراماتیک موقعیت قرار می‌گیرد.ژانر: حرکتی بین مرزهافیلم از نظر بصری به نوآر نزدیک می‌شود (کنتراست بالا، سایه‌های سنگین، فضاهای بسته)، اما در سایر مؤلفه‌ها با این ژانر فاصله دارد. نه با بزهکاران کلاسیک نوآر طرفیم، نه زن اغواگری وجود دارد که مرد اصلی را به سقوط بکشاند و نه روایت بر فلش‌بک استوار است. با این حال، در سطح ساختار کلان، شباهتی جالب دیده می‌شود: نظم شهری که با یک واقعهٔ محوری به‌هم می‌ریزد و در پایان، با بسته‌شدن پرونده، دوباره برقرار می‌شود. از این منظر، فیلم حرکتی بین‌ژانری دارد و از نظر نگارنده به‌سادگی در طبقه‌بندی‌های کلاسیک دههٔ ۴۰ جا نمی‌گیرد.دکوپاژ، میزانسن و نامرئی‌بودن فرمدکوپاژ فیلم و کات‌های نامرئی، آن را از «فیلمی با فیلمنامهٔ دقیق» به «فیلمی عالی» ارتقا می‌دهد. هندسهٔ چینش نماها چنان است که مخاطب عملاً برش‌ها را حس نمی‌کند. لانگ‌ها با قدرت، دوربین را نامرئی می‌سازند. با وجود میزانسن‌های اغراق‌شده و فیلم‌برداری پرکنتراست و سایه‌محور، تماشاگر به‌جای فاصله‌گذاری برشتی، در فضای فیلم غرق می‌شود.irony ماجرا آنجاست که برتولت برشت در نگارش فیلمنامه با فریتس لانگ همکاری داشته، اما نتیجهٔ نهایی نه فاصله‌گذار، بلکه عمیقاً غوطه‌ورکننده از کار درآمده است؛ گویی فرم، بر خلاف انتظار تئوریک، به نفع تجربهٔ حسی مخاطب عمل می‌کند. عجیب نیست که برشت از محصول نهایی فیلم ناراضی بوده.جمع‌بندیHangmen Also Die! بیش از آنکه یک بیانیهٔ سیاسی باشد، نمونه‌ای درخشان از هم‌نشینی فیلمنامهٔ دقیق، ریتم سنجیده و فرمی نامرئی است؛ فیلمی که در دلِ جنگ ساخته شد و هنوز، به‌عنوان سندی سینمایی از منطق و تنش آن دوران، پابرجا مانده است. فرهنگ و اندیشه سعید پورمحرم Sat, 14 Feb 2026 05:14:53 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%DB%8C-vevjxbfdcc7q دو پسر، تنها وارثان پیرمردی کشاورز بودند.پدر که مُرد، زمین را به تساوی تقسیم کرد و پولی را که سال‌ها با بوی عرق و خاک جمع کرده بود، میانشان نصف کرد.پسر اول که حدیثِ «نه جزءِ عبادت در طلبِ روزیِ حلال است» آویزه‌ی گوشش بود، سهمش را بذر خرید و کود. خم شد روی خاک، دست در دل زمین برد و یک سال تمام با آفتاب سوخت و با باد خوابید. اما آسمان دهان بست. خشکسالی آمد و خوشه‌ها پیش از آن‌که طلایی شوند، خاکستر شدند.پسر دوم که کتاب‌های موفقیت را چون کتاب مقدس می‌خواند و ایمان داشت باید اندیشید تا ثروتمند شد، دست به زمین نزد. پولش را طلا کرد و در گاوصندوق گذاشت. نه عرقی ریخت و نه کمر خم کرد. فقط صبر کرد. سال که گذشت، طلاها سنگین‌تر شده بودند؛ با سودشان بنگاه دلالی خودرو زد.پسر اول، سال دوم را با قرض و وام آغاز کرد. باز بذر خرید، باز امید کاشت. اما این‌بار برف ناهنگام، چون دستی سرد، بر گلوی مزرعه نشست. سرمازدگی آمد و آنچه سبز شده بود، سفید شد و مُرد.پسر دوم، همان روزها که برف بر خوشه‌ها می‌نشست، از گرانی چندبرابری خودرو سودی چندبرابر برد. سرمایه‌اش قد کشید، وارد ساخت‌وساز شد؛ خانه ساخت، طبقه روی طبقه.پسر اول، زیر بار قسط و نداری، کنار همان زمینی که دیگر مال بانک بود، دست بر سینه گذاشت و افتاد. زمین او را گرفت و پس نداد.پسر دوم و اهل و عیالش سال‌ها بعد، در خانه‌های بلندشان، به خیر و خوشی زندگی کردند.و مردمی بودند که همچنان می‌گفتند: نان دهد، هر آنکس که دندان دهد.حُسن ختام: به‌زودی هدیه‌ی دولت به مردم برای حضور گسترده در ۲۲ بهمن! فرهنگ و اندیشه Dast Andaz Fri, 13 Feb 2026 15:01:26 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%86%D9%82%D8%AF-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D9%8F%D9%88%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%BA%D8%B1%D8%BA%D8%B1%D9%88%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B4-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-dvnxa6o5viee کتاب مردی به نام اُوه ( A man called ove) کتابی است درام و کمی کمدی و رمانتیک که از روی آن یک فیلم به همین نام و فیلمی دیگر با نام *مردی به نام اتو* نیز ساخته شده. این کتاب در سایت‌های مختلف معرفی کتاب نمره بالایی را کسب کرده و یکی از شناخته‌شده‌ترین و بهترین رمان‌های معاصر به شمار می‌رود. مردی به نام اُوه اولین کتاب نویسنده سوئدی، فردریک بکمن است که با استقبال بالایی رو به رو شد و به مشهورترین اثر این نویسنده تبدیل شد.مردی به نام اُوه داستان یه پیرمرد ۵۹ ساله و بدخلق است که با خیلی دنیای بیرون ارتباط ندارد و اوقات تلخی را سپری می‌کند. اُوه همسرش، سونیا را به علت سرطان از دست داده است‌. او آنقدر سونیا را دوست می‌داشته که بعد از مرگ او، امیدش به زندگی را از دست داده و قصد خودکشی دارد. اما در طول داستان، هر بار که می‌خواهد خودکشی کند، فردی یا اتفاقی به طور ناخواسته مانع خودکشی او می‌شود و جالب این است که تا پایان رمان، هیچ کس متوجه نمی‌شود که اُوه می‌خواسته خودکشی کند.برای مثال در اوایل داستان، اُوه می‌خواهد با طنابی که تازه از فروشگاه خریده است خودش را دار بزند اما طناب به دلیل وزن زیاد او پاره می‌شود و او بر زمین می‌افتد. اُوه بعد از این اتفاق با طنابِ پاره شده به فروشگاه برمی‌گردد و شروع به دعوا با فروشنده می‌کند که: *مگر نگفتی این طناب بسیار خوب و محکم است؟ پس باید بتواند وزن یک مرد بالغ را تحمل کند.*فردریک بکمن در شروع رمان، اُوه را در موقعیتی (خرید کامپیوتر از فروشگاه) قرار می‌دهد و اتفاقات پیرامون او و ارتباطش با فروشنده و دیگران را شرح می‌دهد و سعی می‌کند تا با فضاسازی و نشان دادن اعمال و رفتار اُوه، شخصیت او را به ما بشناسد.در قسمتی از آغاز کتاب می‌خوانیم: "نه اینی را که گفتی نمی‌خوام. کامپیوتر می‌خوام!” فروشنده سرش را با زیرکی به نشان تأکید تکان می‌دهد. "لپ تاپ همون کامپیوتره.” اُوه فروشنده را با دلخوری چپ چپ نگاه می‌کند و انگشت اشاره‌اش را معترضانه روی پیشخان فشار می‌دهد. ” خودم می دونم!” … سپس زیر لب می‌گوید: ”اون وقت صفحه کلید از کجاش در می‌آد؟”در همین صفحات اول، خواننده با اُوه‌ای مواجه می‌شود که هنگام خریدن یک وسیله ساده و به دلیل اصرارش بر قوانین و درست انجام شدن کارها با فروشنده دیگران درگیر می‌شود. این شروع خیلی زود شخصیت اُوه را به مخاطب نشان می‌دهد: کسی که از بی‌مسئولیتی و بی‌نظمی بیزار است و با دنیای اطرافش سرناسازگاری دارد.درحقیقت اُوه با این تاکید و اصرار بر رعایت قوانین حتی قوانین کوچک (مثل پارک کردن خودرو در مکان‌های مشخصِ محله)، می‌خواهد دنیایی را که همسرش، سونیا را از او گرفته کنترل کند و این سخت‌گیری‌ها نوعی مکانیسم دفاعی در برابر آشوب و ناآرامی درون او هستند.روند داستانی کتاب خطی اما همراه با فلش‌بک‌هایی از گذشته اُوه است. محتوای داستان اجتماعی، عاشقانه و کمی روانشناختی پنهان است. داستان خیلی آرام و بدون هیجان خاصی پیش می‌رود ولی لحن جذاب و صمیمی‌ کتاب به همراه طنز ظریفی که دارد، باعث می‌شود مخاطب با اتفاقات روزمره و روند داستان همراه شود.تقریباً نیمی از کتاب از فلش‌بک‌هایی از زندگی گذشته اُوه تشکیل شده: از دوران کودکی‌اش تا روزی که رئیسش او را مجبور به استعفا کرد. این نوع روایت به خوانندگان اجازه می‌دهد تا اُوه را از طریق خاطراتش بشناسند و متوجه شوند که او بی‌دلیل به فردی بداخلاق تبدیل نشده و بی‌دلیل پرخاشگری نمی‌کند؛ بلکه این بدخلقی‌ها و بدرفتاری‌های او، مکانیسمی دفاعی در برابر مشکلات و غم و اندوه و خاطرات اندوهگین او است. این غرق در خاطرات گذشته بودن، موجب شده است که اُوه احساس بیزاری و بیگانگی نسبت به محیط و افراد اطراف خود داشته باشد و گوشه‌گیری و انزوا را برگزیند. درواقع سونیا نه تنها همسر، بلکه قطب‌نمای اخلاقی و اجتماعی اُوه بوده است که بعد از فقدان او، اُوه جهت زندگی خود را گم کرده است.در قسمتی از کتاب آمده: اگر کسی ازش می پرسید زندگی اش قبلاً چگونه بوده، پاسخ می داد تا قبل از این که زنش پا به زندگی‌اش بگذارد اصلاً زندگی نمی‌کرده و از وقتی تنهایش گذاشت دیگر زندگی نمی‌کند.نویسنده در اینجا نشان می‌دهد که اُوه زمانی توانست واقعاً زندگی کند که با سونیا آشنا شد. سونیا با اینکه تفاوت‌های زیادی با اُوه دارد و عاشق آزاد و رها زندگی کردن است، برای علاقه اُوه به نظم و قوانین احترام زیادی قائل است. سونیا عاشق رقصیدن است اما اُوه آن را دیوانه‌وار می‌ماند. سونیا شیفته علوم انسانی است درحالی که اُوه از آن بیزار است چون پاسخ‌های قطعی و مشخصی برای آن وجود ندارد. درواقع سونیا به اُوه آموخت که اگرچه زندگی کردن در نظم و چهارچوب به انسان آرامش می‌دهد اما آزادانه زندگی کردن هم لذت‌های مخصوص به خودش را دارد.در بخشی از کتاب می‌خوانیم: معلوم است که سفر با اتوبوس ایده زنش بود. اُوه اصلا نمی‌فهمید این کار چه فایده‌ای دارد. اگر مجبور بودند به جایی سفر کنند، می‌توانستند حداقل با ساب (ماشین اُوه) بروند، ولی سونیا اصرارش بر این بود که سفر با اتوبوس «رومانتیک» است و اُوه در این میان به این موضوع پی برده بود که این «رومانتیک» ظاهراً خیلی مهم است.یکی دیگر از شخصیت‌های مهم داستان پروانه است؛ زنی ایرانی که به همسایگی اُوه نقل مکان می‌کند. پروانه، زنی خوش‌ قلب و دوست‌داشتنی است که مسیر زندگی اُوه را عوض می‌کند و به همراه خانواده‌اش باعث می‌شوند اُوه انزوا را کنار گذاشته و بتواند دوباره حس تعلق داشتن به خانواده‌ای را تجربه کند. فردریک بکمن به دلیل زندگی با همسری ایرانی‌ به خوبی توانسته فرهنگ ایرانی را به نمایش بگذارد. در قسمتی از کتاب، پروانه برای آشنایی بیشتر با همسایه خودش، یعنی اُوه، برای او غذای ایرانی درست می‌کند و می‌برد و اُوه آنقدر با این فرهنگ ناآشنا است که از پروانه می‌پرسد غذایی که آورده فروشی است؟در داستان بارها نشان داده و حتی گفته می‌شود که اُوه مردی متعلق به زمانه‌ای دور است و اگرچه در قرن بیست و یکم زندگی می‌کند، اما از نظر ذهنی متعلق به دنیایی است که سال‌ها پیش در آن زندگی می‌کرده؛ دنیایی که یک مرد فقط زمانی مرد بود که بیرون از خانه کار می‌کرد، دنیایی که در آن انسان‌ها کارهایشان را خودشان انجام می‌دادند و خبری از تکنولوژی و سیستم‌های خودکار نبود. درواقع اُوه در این داستان نماینده ارزش‌های همان زمانه دور مثل مسئولیت‌پذیری و سخت کار کردن است و شخصیت‌های جوان‌تر نماینده ویژگی‌های نسل جدید مثل سهولت، زندگی مجازی و انعطاف‌پذیری هستند و این تقابلِ نسل قدیم و جدید که با درگیری و بحث‌های بین اُوه و شخصیت‌های دیگر با طنزی ظریف نشان داده می‌شود، از جذابیت‌های کتاب است.مردی به نام اوه با زاویه دید سوم شخص محدود نوشته شده است. یعنی داستان از دید یک شخصیت مشخص (در اینجا اُوه) روایت می‌شود و خواننده فقط به دانسته‌ها، افکار و احساسات همان شخصیت دسترسی دارد؛ نه به ذهن و درونِ همهٔ شخصیت‌ها. فردریک بکمن، با استفاده‌ی هوشمندانه از شیوه‌ی روایت سوم شخص محدود، کشش اثر را بیشتر و آن را جذاب‌تر کرده است.در بخشی از کتاب می‌خوانیم: جلوی پیشخوان مغازه‌ای ایستاده که صاحبان اتومبیل‌های ژاپنی می‌آیند تا کابل‌های سفیدرنگ بخرند. اُوه مدتی کمک‌فروشنده را نگاه می‌کند. سپس جعبه نه‌چندان بزرگ و سفید را جلوی صورتش تکان می‌دهد. می‌پرسد: «خب! ببینم، این یکی از همون اوپَدهاس؟» فروشنده که مرد جوان ریقو‌نه‌ای است با تردید نگاهش می‌کند. معلوم است دارد سعی می‌کند جلوی خودش را بگیرد تا جعبه را بلافاصله از دست او نقاپد. «بله، درسته، آی‌پد. ولی خیلی خوب می‌شه اگه این‌جوری تکونش ندین...» اُوه طوری جعبه را نگاه می‌کند که انگار نمی‌شود بهش اطمینان کرد. انگار جعبه یک وسپا سوار با شلوار ورزشی باشد که همین حالا به او گفته «آهای رفیق!» و سعی دارد یک ساعت مچی بهش قالب کند. «آها! پس کامپیوتره؟» فروشنده با سر تأیید می‌کند. سپس راجع به عکس‌العملش فکر می‌کند و سرش را به علامت منفی تکان می‌دهد. «آره... یا، بله، خب، آی‌پد. بعضی‌ها بهش می‌گن تبلت، بعضی‌ها هم بهش می‌گن رایانه لوحی. آدم می‌تونه با دیدگاه‌های مختلف بهش نگاه کنه...» او جوری فروشنده را نگاه می‌کند که انگار مردک دارد پرت‌وپلا می‌گوید. «که این‌طور!»به طور خلاصه: مردی به نام اُوه نه تنها یک رمان سرگرم‌کننده، بلکه یک داستان روان‌شناسانه و عمیق است که شما را به راحتی با خود همراه می‌کند. می‌توان گفت که این کتاب مورد پسند اکثر سلایق بوده و حتی گزینه خوبی برای علاقه‌مند کردن افراد به کتاب‌خوانی است. اما اگر به داستان‌های درام و واقع‌گرایانه علاقه‌ دارید، قطعاً از آن لذت خواهید برد. فرهنگ و اندیشه جریان روایت Wed, 11 Feb 2026 11:00:38 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%AA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%DA%98-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-t4ilowtpiwq0 وقتی تصمیم می‌گیرید کتابی را منتشر کنید، یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین پرسش‌ها این است که «در چه تیراژی چاپ کنم و چه نوع چاپی برایم مناسب‌تر است؟» این تصمیم فقط یک انتخاب فنی نیست، بلکه مستقیماً روی هزینه تولید، قیمت پشت جلد، سرعت فروش، ریسک مالی و حتی اعتبار حرفه‌ای شما تأثیر می‌گذارد. بسیاری از نویسندگان تازه‌کار تصور می‌کنند هرچه تعداد بیشتری چاپ کنند بهتر است، چون هزینه هر جلد پایین‌تر می‌آید؛ اما در عمل اگر کتاب فروش نرود، انبار پر از کتاب‌های فروش‌نرفته می‌تواند سرمایه شما را ماه‌ها یا حتی سال‌ها بلوکه کند. بنابراین انتخاب تیراژ باید بر اساس شناخت بازار، مخاطب، بودجه و نوع چاپ انجام شود.در سال‌های اخیر، صنعت نشر ایران و جهان دچار تغییراتی شده است. تیراژهای چند هزار نسخه‌ای که در گذشته رایج بود، امروز کمتر دیده می‌شود. بسیاری از ناشران به جای چاپ‌های سنگین، به سراغ چاپ‌های کم‌تیراژ و تجدید چاپ‌های متعدد می‌روند. دلیل این تغییر، کاهش ریسک مالی و انعطاف‌پذیری بیشتر است. به همین خاطر آشنایی با روش‌های چاپ و تفاوت‌های آن‌ها اهمیت زیادی دارد.به طور کلی دو روش اصلی برای چاپ کتاب وجود دارد: چاپ دیجیتال و چاپ افست. هرکدام از این روش‌ها مزایا، معایب و کاربردهای خاص خود را دارند و انتخاب بین آن‌ها به تیراژ مورد نظر و هدف شما بستگی دارد.چاپ دیجیتال روشی است که در آن فایل کتاب مستقیماً از کامپیوتر به دستگاه چاپ منتقل می‌شود و نیازی به تهیه زینک نیست. همین موضوع باعث می‌شود آماده‌سازی بسیار سریع انجام شود. شما می‌توانید حتی 20 یا 50 نسخه هم چاپ کنید و ظرف چند روز کتاب را تحویل بگیرید. این ویژگی برای نویسندگان تازه‌کار یا کسانی که می‌خواهند بازار را آزمایش کنند یا فقط برای رزومه کتاب لازم دارند بسیار مناسب است. در چاپ دیجیتال امکان اصلاح سریع متن یا طرح جلد هم وجود دارد؛ یعنی اگر بعد از چاپ متوجه اشتباه شوید، می‌توانید فوراً فایل را ویرایش کرده و سری بعد نسخه اصلاح‌شده چاپ کنید.در این روش، قیمت تولید هر جلد نسبت به چاپ افست بالاتر است. مثلاً اگر در چاپ افست تولید یک جلد کتاب هفتاد هزار تومان باشد در چاپخ دیجیتال حدود صد و بیست هزار تومان استدر مقابل، چاپ افست قرار دارد. این روش صنعتی‌تر است و برای شروع چاپ باید زینک تهیه شود. آماده‌سازی زمان‌برتر و هزینه اولیه بالاتر است، اما وقتی تیراژ زیاد می‌شود، هزینه هر جلد به شکل چشمگیری کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل برای چاپ‌های 500 یا 1000 نسخه به بالا معمولاً افست اقتصادی‌تر است. کیفیت چاپ افست نیز در بسیاری از موارد بهتر و یکنواخت‌تر است، مخصوصاً در کتاب‌های تصویری، هنری یا رنگی. با این حال، چون باید از ابتدا تعداد زیادی چاپ کنید، اگر فروش پیش‌بینی‌شده محقق نشود، با ریسک انبار شدن کتاب‌ها مواجه می‌شوید. همچنین اصلاح اشتباهات بعد از تهیه زینک دشوار و پرهزینه است.ا اگر مطمئن نیستید چند نسخه می‌فروشید، دیجیتال انتخاب امن‌تری است؛ ولی اگر بازار مشخص و تقاضای بالا دارید، افست سود بیشتری ایجاد می‌کند.بودجه‌ای که میخواهید هزینه کنید نیز تعیین‌کننده است. بعضی نویسندگان ترجیح می‌دهند ریسک نکنند و سرمایه کمی خرج کنند. برای این افراد چاپ دیجیتال ۱۰۰ تا ۲۰۰نسخه منطقی است. هر زمان آینه تعداد مصرف شدن مجدداً میتوانید چاپخ کنید ،در مقابل، اگر سرمایه کافی دارید و به فروش مطمئن هستید، چاپ افست می‌تواند سود بیشتری نصیبتان کند. همچنین فضای انبار و نگهداری کتاب‌ها را هم باید در نظر بگیرید، چون نگهداری هزار نسخه کتاب به فضا نیاز دارد.امروزه بسیاری از ناشران حرفه‌ای نیز از چاپ دیجیتال استفاده می‌کنند و فقط اگر از فروش تعداد زیاد کتاب در مدت کم اطمینان داشته باشند، افست چاپ می‌کنند فرهنگ و اندیشه منصور سجاد Wed, 11 Feb 2026 10:47:33 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%90-%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-gx42b7vwluu4 دعوا سر بمب نیست.اگر مساله بمب بود، با چند امضا جمع می‌شد.دعوا سر موشک هم نیست؛ موشک ابزار است، نه تهدید وجودی.مسئلهٔ واقعی این است:آیا در این منطقه، کشوری می‌تواند از «حاشیه» خارج شود و به مرکز تصمیم‌سازی تبدیل شود یا نه؟ایران اگر فقط یک دولت مزاحم بود، سال‌ها پیش مهار شده بود. آنچه خطرناک است، نه ایرانِ تنها، بلکه ایران به‌عنوان هستهٔ بالقوهٔ یک نظم بدیل است. نظمی که قرار نیست ذیل آمریکا تعریف شود، نه با جنگ، نه با لبخند، نه با مذاکره.تحریم‌ها فقط علیه کشورِ تنها جواب می‌دهندتحریم اسلحهٔ هوشمند نیست؛اسلحهٔ تنهایی است.کشوری که: انرژی‌اش را خودش دارد،بازارش را خودش می‌چرخاند،مسیرهای ترانزیتش را خودش کنترل می‌کند،و امنیت پیرامونی‌اش را درون منطقه می‌سازد،تحریم‌پذیر نیست؛ فقط کند می‌شود.اگر ایران، عربستان و ترکیه در یک نقطهٔ تاریخی تصمیم می‌گرفتند به‌جای بازی در زمین رقابت‌های مهندسی‌شده، یک بلوک واقعی بسازند، تحریم‌ها به شوخی ژئوپولیتیک تبدیل می‌شدند. نه به این معنا که درد نداشتند، بلکه به این معنا که دیگر تعیین‌کننده نبودند.کابوس واقعی آمریکا: فروپاشی روایت «بدون ما نمی‌شود»قدرت آمریکا فقط ناو هواپیمابر نیست؛قدرتش روایت است.روایت اینکه: بدون دلار نمی‌شود، بدون سیستم مالی ما نمی‌شود، بدون نظم ما جهان فرو می‌ریزد.اتحاد واقعی در غرب آسیا این روایت را ترک می‌داد. نه با شعار، با عمل. انرژی غیر دلاری، تجارت درون‌محوری، امنیت منطقه‌ای بدون قیم خارجی. این یعنی خطر. نه برای یک دولت، برای یک منطق سلطه.برای همین است که آمریکا بیشتر از جنگیدن، روی جلوگیری از هم‌گرایی سرمایه‌گذاری کرده است.چرا این اتفاق نیفتاد؟ چون بلد نبودیم «مرکز» بسازیمبیاییم صادق باشیم.همه‌چیز تقصیر دشمن بیرونی نیست.ما بیشتر بلد بودیم مقاومت کنیم تا معماری کنیم. بیشتر بلد بودیم واکنش نشان بدهیم تا ساختار بسازیم. اختلاف‌های ایدئولوژیک، مذهبی و تاریخی را یا انکار کردیم یا به سلاح تبدیل کردیم، نه به مسئله‌ای قابل مدیریت.درک نکردیم که وحدت منطقه‌ای با فریاد ساخته نمی‌شود، با رسانه، اعتمادسازی، و عقلانیت سرد سیاسی ساخته می‌شود. درک نکردیم که قدرت فقط موشک نیست؛ روایت است، تصویر است، معناست.محور مقاومت «محور» ماند، اما «مرکز» نشد.اصلاح داخلی آری؛ واگذاری اختیار هرگزبله، حکومت ما ایراد دارد.سابقهٔ اجبار دینی دارد.در فهم قدرت رسانه عقب بوده.در ساختن وحدت اجتماعی خطا کرده.اما هیچ‌کدام از این‌ها مجوز نمی‌دهد که یک قدرت خارجی، چه با تهدید نظامی و چه با مذاکرهٔ قیم‌مآبانه، کنترل مسیر کشور را به دست بگیرد. اصلاح از درون یک ضرورت است؛ واگذاری اختیار، خیانت به امکانِ اصلاح است.کشوری که اختیارش را بدهد، حتی اگر رفاه بیاورد، دیگر «خودش» نیست.جمع‌بندی بی‌تعارف اینکه:ایرانِ تنها را می‌شود مهار کرد.ایرانِ خسته را می‌شود امتیازگیر کرد.ایرانِ ترسیده را می‌شود پای میز کشاند.اما ایرانِ مرکزی؟ایرانِ سازندهٔ نظم؟ایرانِ متصل‌کنندهٔ منطقه؟نه.دعوا دقیقاً همین‌جاست.و تا وقتی این را نفهمیم، یا زیادی خوش‌خیال مذاکره می‌شویم، یا زیادی ساده‌دل در جنگ.مسئله این است:آیا جرأت داریم روزی بازی را از نو تعریف کنیم،یا تا ابد باید در زمینی بازی کنیم که دیگران خط‌کشی کرده‌اند؟ فرهنگ و اندیشه سجاد مهدیون Mon, 09 Feb 2026 09:48:47 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-wuggafsrreor ✔️ بعد از فروپاشی شوروی، بسیاری از کشورهای مستقل شده از این اتحادیه، خواستار انتخابات دموکراتیک برای تعیین دولت پس از شوروی شدن. البته پیش از فروپاشی شوروی هم این کشورها دولت محلی خودشون رو داشتن اما انتظار می‌رفت بعد از اینکه اتحادیه از بین رفته، کشورها به سمت نامزدهای غربگرا متمایل بشن.✔️ اما اتفاق عجیبی رخ داد. توی فروپاشی اقتصاد جهانی دهه ۱۹۹۰، منجر به این شد که این کشورها نه تنها به دموکراسی غربی متمایل نشن بلکه خود مردم آزادانه به همون نامزد کمونیست رای بدن. مثلا لوکاشنکو توی بلاروس سه سال بعد از فروپاشی شوروی با رای مردم رئیس جمهور شد و هنوز هم هست.✔️علی اف، سال ۱۹۹۳، دو سال بعد از فروپاشی به عنوان رئیس جمهور انتخاب شد.✔️توی اوکراین شرایط خیلی جالبه. سال ۲۰۰۴، با انقلاب مخملی، انتخابات اوکراین لغو شد و برنده انتخابات یانوکوویچ رو خلع کردن. اما سال ۲۰۱۰، همین یانوکوویچ با انتخاباتی که خود همون غربگراها برگزار کرده بودن، پیروز شد :)✔️اگرچه سال ۲۰۱۴ وقتی یانووکویچ از عضویت توی اتحادیه اروپا سرباز زد، دوباره علیهش انقلاب شد. اما نشون میده که این پروپاگاندای رسانه‌ای علیه شوروی چقدر بی‌معناست.✔️ مورد گرجستان هم خیلی معروف و جالبه. توی گرجستان هم بعد از شوروی، شوادنادزه میاد سرکار. سال ۲۰۰۳، با یک انقلاب مخملی میره کنار (انقلاب گل رز) و ساکشویلی میاد سر کار. سال ۲۰۱۳ یعنی ۱۰ سال بعد با انتخاباتی که خود ساکشویلی برگزار کرد، حزبش شکست خورد و از کشور فرار کرد و به آمریکا رفت. (البته الان توی زندان گرجستانه)✔️عکس مراسم ختم سیف الاسلام قذافی هست که چند روز پیش (احتمالا توسط فرانسه) ترور شد و جمعیتی که برای مراسم خاکسپاریش حاضر شدن. خاکسپاری کسی که غرب ادعا می‌کرد توسط «مردم» از قدرت برکنار و کشته شده. (https://castbox.fm/va/6164284)📷INSTAGRAM (http://instagram.com/fin_soph)🐣X (https://twitter.com/ahmadsobhani19)🌐WEBSITE (https://finsoph.ir/) (https://castbox.fm/va/6164284)☁️CASTBOX (https://castbox.fm/va/6164284)📹YOUTUBE (https://www.youtube.com/@FINSOPH) فرهنگ و اندیشه احمد سبحانی Sun, 08 Feb 2026 16:08:17 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%85%D8%AD%D8%AA%D9%88%DB%8C%D8%A7%D8%AA%D9%90-%F0%9F%A9%B2%D9%90-%D8%A8%DA%86%D9%87-%DB%8C-%D9%86%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D9%84%D8%A7%DA%A9%DA%86%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%DA%A9%D8%B1%DB%8C%D8%B3-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D8%A7-%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%84%D8%B9%D8%AF-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%90-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%86%DA%AF%D8%B1%D8%AF-mgitaomclknr گوشه‌ای از این کره‌ی خاکی،یکی از مشهورترین و شاخص‌ترین چهره‌های دنیا؛کسی که شهرتش از توضیح جلوتر است،نشسته پای کیک تولدش.کسی که نامش راحتی آن‌هایی که فوتبال نمی‌بینند هم شنیده‌اند.با صدها میلیون دنبال‌کننده در سراسر جهان(۶۷۰ میلیون!)،با ثروتی که عددش برای خیلی‌ها قابل‌ِ تصور و تخمین نیست(نزدیک به ۱.۵ میلیارد دلار، به‌عنوان ثروتمندترین ورزشکارِ تمامی ادوار!)با کارنامه‌ای که سالیانِ سال درباره‌اش به گفتگو خواهند نشست،چهل و یک سالگی‌اش راساده فوت می‌کند.یک شمع؛از همان‌هایی که در خرازی‌های معمولی هم پیدا می‌شود.روی یک کیک ساده‌،که زمانِ صرف‌شده برای تمامی مراحل تزئینشبه‌سختی از یک‌ساعت گذر می‌کند.بی‌نور،بی دود،بی‌نمایش.همه‌چیز آن‌قدر معمولی‌ستکه اگر اسم صاحب تولد را ندانی،هیچ‌چیزِ این تصویرداد نمی‌زند با چه کسی طرفی!تولدهای ۳۲، ۳۳، ۳۷ و ۳۹سالگی درکنار خانواده و کیک‌های خانگیِ جورجیناپَز :)گوشه‌ای دیگر از همان کره‌ی خاکی اما،عده‌ای بی‌نام و نشان،حرفم را پس می‌گیرم...!عده‌ای با نام و نشان،امابی‌اصل و نسب،تعیین جنسیتِ دستاوردِ زیستیِ نه‌چندان خلاقانه‌شان رادر مجلل‌ترین تالارِ شمال شهربه سور می‌نشینند.این‌بار اما،نور هست،دود هست،و گل‌آرایی‌ای که بیشتر شبیه مراسم تاج‌گذاری لوییِ چهاردهم است!هیجانِ کاذب،برای خبری که نهایتاًچند ثانیه بعدبا صدای ترکیدنِ یک بادکنکلو می‌رود.مهم نیست چیست؛آبی یا صورتی!مهم این است کههمه ببینند...فیلم‌بردار هست،نورپرداز هست،سناریو هست،تمرینِ جیغ هست.و جنینی که هنوزهیچ ایده‌ای نداردچرا این‌همه آدمبرای محتویاتِ خصوصی‌ِ کامل شکل‌نگرفته‌اش،سراپا ذوق و هیجان ایستاده‌اند!۱۰۰۰ ایده‌ی جذاب برای جشن تعیین جنسیت :)روزگار غریبی‌ست نازنین...اسطوره‌ای شمعش را فوت می‌کند؛بی‌هیاهو.تازه‌به‌دوران‌رسیده‌ایبرای خبری سراسر کم‌اهمیت،نورافکن می‌آورد،آتش به‌پا می‌کند،و زرق و برقِ مراسمشچشمان آسمان را می‌آزارد!یکی آن‌قدر ریشه داردکه فارغ از آیین و مذهب،جدا از ملیت و جبر جغرافیا،ساده‌بودنبه اعتبارش اضافه می‌کند؛و یکی آن‌قدر به قاب وابسته استکه با خاموشیِ نور،خودش هم خاموش می‌شود!یکی اگر بی‌سروصدا بنشیند،باز هم جهان می‌فهمد کجاست؛دیگری اگر روی سِن نایستد،انگار هیچ‌وقت نبوده است!این‌جا ماجرا نه پول است،نه شهرت،نه اعداد و ارقامی که جلوی اسم‌ها ردیف می‌شوند؛مسئله، تفاوتِ ریشه‌هاست؛تفاوت آن‌چه زیرِ خاک جان گرفته،با رویه‌ای از روییدنی‌های سطحیکه فقط مقابلِ نورقد کشیدن بلدند.ریشه‌ها امادیده نمی‌شوند؛کارِ خودشان را می‌کنند،اندک‌نوریبرای این‌که در تاریکیِ خاکبروند و بروند و بروند،کافی‌ست.نیازی به اثبات ندارند!این‌همه نور و جَلا اما،سهمِ چیزهایی‌ستکه حتی به بودنِ خودشان هممطمئن نیستند.ریشه‌ها را نمی‌شود دید؛دوام، تنها مدرکِ وجودشان است!پسدر زمانه‌ای کهدوام، بی‌سر و صداستو نمایش پرنور،دنبالِ ریشه‌ها نگرد... :)پست قبلی:https://vrgl.ir/ch7vc فرهنگ و اندیشه Jooje_tighi Sat, 07 Feb 2026 13:07:06 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8%DB%8C-ldr4nnoohydz پنجاه سال پیش، در همین روزها‌، حوالی همین ساعتی که این مطلب منتشر می‌شود؛ مصطفی شعاعیان با گزیدن یک سیانور که از پیش در دهان داشت، به زندگی‌اش خاتمه داد. حدود ساعت ۱۹:۴۵ به تاریخ ۱۵ بهمن ۱۳۵۴ او به جهت تحویل جزوه‌ای به خیابان استخر در تهران رفت. در آنجا ‌پاسبانی (بعدتر گفته شد پاسبان یونسی بوده است که در روزهای اولیه‌ی انقلاب کشته شد) به او مشکوک می‌شود. پس از درگیری و کار نکردن رولور فلزی‌، شعاعیان تصمیم می‌گیرد به زندگی‌ش خاتمه دهد. اینگونه بود که داستانِ یک انقلابی به پایان رسید. چهل سال زندگی او پر بود از فراز و نشیب و جدل، او رفته‌رفته در غوغای جریانات دیگر به فراموشی سپرده شد و در ایامی که تقویم انقلاب مملو از پیروزی اسلام‌گرایان و یا فدائیان خلق است، سالگرد درگذشت وی به کلی فراموش شده است.این متن چه می‌خواهد؟ اساسا چه نیازی‌ست که در این هیاهو و پس از سالیانِ سال، از یک چریکِ فراموش شده، که به امروزمان بی ارتباط جلوه می‌کند، یاد کنیم؟ داستانِ انقلاب، داستان گشوده‌ای‌ست. در این دوران تبِ انقلابی‌گری دوباره بالا گرفته است. جوششِ انقلابی را امروز هم می‌توان در بطن جامعه‌ی ایران مشاهده کرد. البته که حکومت، همچون هر نظام دیگر، ترجیح می‌دهد آن را به رسمیت نشناسد و با برچسب‌زنی خیال خود را راحت سازد. این متن می‌کوشد به بهانه‌ی سالگردِ مرگِ یکی از چریک‌های ایرانی، لحظه‌ای هم که شده درباره‌ی "انقلاب" بیندیشد، همانطور که سوژه‌ی ظاهری این متن، که شعاعیان باشد، بسیار به آن می‌اندیشید. در این روزگار از اهداف انقلابات بسیار شنیده‌ایم و گوش‌هایمان پُر است. اما چه‌چیزی یک انقلاب را شکل می‌دهد؟ چه چیزی باعث می‌شود مبارزاتِ قهرآمیز وارد انقلاب شود؟ آیا لازم است؟ آیا مطلوب است؟ اصلا آیا لازم است که به "انقلاب" اندیشید؟ یا آنکه تنها محتاجِ عملِ انقلابی هستیم؟ اینها پرسش‌هایی هستند که من را به سمتِ شعاعیان در پنجاهمین سالگرد مرگش کشاند. خوانشِ من از شعاعیان در اینجا، بی‌شک تحت داوری‌های تازه و تحت فضای امروز خواهد بود، چرا که آنچه که من را به شعاعیان در این ایام سوق می‌دهد، زمانه‌‌ی پریشان فعلی‌ست. چنانکه شعاعیان نیز در زمانه‌ی پریشانی می‌زیست و کوشید راه حلی برای خروج از آن ارائه دهد. من در این متن تنها به توصیف بسنده نخواهم کرد و داوری‌های خودم را هم وارد خواهم کرد. چرا که این یکی از اصلی‌ترین پرسش‌های امروزِ ایران است که "چرا بعد از چهل سال دوباره ایرانیان می‌خواهند انقلاب کنند؟" چه چیزی این انقلابات را از هم متمایز می‌سازد؟ و جایگاه خشونت و مبارزه در این دو انقلاب چگونه است؟شعاعیان سال ۱۳۱۴ در محله‌ی آب انبار در خانواده‌ای فقیر متولد شد. پدرش از مبارزین جنگلی بود. بعدتر پدرش را در جوانی از دست داد. به هنرسرای عالی (دانشگاه علم و صنعت امروزین) رفت و در رشته‌ی مهندسی جوشکاری فارغ‌التحصیل شد. البته تا آخر عمر از مدرک تحصیلی‌ش استفاده‌ی شغلی نکرد و با مادرش زندگی کرد. آغاز فعالیت‌های سیاسی شعاعیان به اواخر دهه‌ی ۱۳۲۰ بازمی‌گشت. در آن زمان او ملی‌گرای پرشوری بود که در حزب پان‌ایرانیست فعالیت داشت. حضور او در مجامع پان‌ایرانیستی مقارن بود با جنبش ملی شدن نفت به رهبری دکتر مصدق. شعاعیان تا آخر عمر دوستدار و ارادتمند مصدق باقیماند. سال‌ها بعد از جنبش و سرنگونی مصدق، شعاعیان نامه‌ای به مصدق زد و در آن نامه خود را “یک سرباز” معرفی کرد. در بخشی از این نامه به مصدق می‌خوانیم:ملت ما نیز مانند همه ملل استعمارزده جهان در خلال سال‌ها فترت و اسارت خود تاکنون بار‌ها برای نجات و آزادی خود به دور کانون‌های مختلفی حلقه زده و با انواع مبارزات ملی و ضد استعماری کوشیده است تا به آزادی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی خویش برسد. هرچند که شعار نفت یک شعار محدود و مربوط به یکی از ذخایر میهن ما می‌شد و ظاهراً به هیچ وجه دارای جنبه کلی نبود و تنها مردم را به مبارزه علیه گوشه‌ای از نفوذ خصم می‌خواند نه همه هستی دشمن. مع ذلک مردم ما به خوبی اهمیت این شعار را به عنوان نقطه عزیمت و زاویه حرکت ملی خویش درک کرد. ملت ما در جریان مشروطیت نهایت فداکاری خود را بروز داد، شیخ محمد خیابانی را حمایت کرد، کلنل محمدتقی خان را کمک نمود، کلنل لاهوتی را تنها نگذاشت، میرزا کوچک خان جنگلی را فراموش نکرد، حتی اسلحه فرقه را نیز به دوش کشید و بالاخره به دور نهضت نفت و مصدق حلقه زد و در هیچ مرحله‌ای ضعفی از خود بروز نداد، مگر اینکه رهبری به خیانت، مماشات و یا سازشکاری تن داد. ماهی همیشه از سر می‌گندد نه دم. اینکه ما بخواهیم ملت را تخطئه کنیم و اینکه بخواهیم گناه همه شکست‌ها و انحرافات همه جریانات یک قرن و نیمه داخلی خود را به گردن مردم بگذاریم در حقیقت به هر قطره خونی که ملت ما در راه نجات و اعتلای میهن خویش ریخته است خیانت کرده‌ایم. به اضافه اگر ما بخواهیم مانند بسیاری از اشخاص پرتوقع و زودرنج ملت خویش را متهم کنیم دیگر چه کسی می‌ماند که تکیه گاه مبارزات امروز و فردای ما را تشکیل دهد؟...هرچند که شعار نفت یک شعار محدود و مربوط به یکی از ذخایر میهن ما می‌شد و ظاهراً به هیچ وجه دارای جنبه کلی نبود و تنها مردم را به مبارزه علیه گوشه‌ای از نفوذ خصم می‌خواند نه همه هستی دشمن. مع ذلک مردم ما به خوبی اهمیت این شعار را به عنوان نقطه عزیمت و زاویه حرکت ملی خویش درک کرد. ملت ما می‌دانست که این شعار سرآغاز مبارزات طولانی و ضداستعماری خود خواهد بود و لذا بی آنکه مصدق به وسیله تشکیلاتی سیاسی از ملت طلب رمق کند و بی آنکه مصدق ارتباط مستقیم بین خود و اعماق اجتماع برقرار کند مردم ما با نهایت صداقت و وفاداری همراه وی به راه افتادند. شعار نفت و مساله مبارزه با شرکت‌های سابق نفت نقطه عزیمت نهضت بود نه نهایی‌ترین هدف آن. مردم ما یعنی همین مردم پابرهنه و مفلوک که در این راه قربانی دادند آن را به خوبی درک و خیلی هم بهتر از سوسیالیست‌های خیالی آن را لمس کردند و مصدق هم توانست با دقیق‌ترین شعار سیاسی روز حساس‌ترین نقاط را برای حرکت نهضت انتخاب کرده و ملت را به میدان‌ها بکشد. هنگامی که شعار ملی شدن صنعت نفت در میان ملت ما منفجر شد تنها سازمان وسیع سیاسی و مقتدر روز را حزب توده تشکیل می‌داد که بلافاصله با جمال امامی‌ها و میراشرافی‌ها هم صدا شد و مصدق را به نام عامل امپریالیسم آمریکا در زیر آتشبار تبلیغاتی خود گرفت. ولی علی رغم همه جنجال‌های مزبور ملت ما به دنبال تبلور ملی نسل گذشته خود به راه افتاد. تا آنجا که در میدان عمل یعنی سی‌ام تیر ماه ۱۳۳۱ رهبر خود را با خون خویش به جلو برد و مصدق نیز با اصالت و فراست سرشاری کاروان نهضت نفت را از مطمئن‌ترین راه‌ها عبور داد. شعار نفت و مساله مبارزه با شرکت‌های سابق نفت نقطه عزیمت نهضت بود نه نهایی‌ترین هدف آن. مردم ما یعنی همین مردم پابرهنه و مفلوک که در این راه قربانی دادند آن را به خوبی درک و خیلی هم بهتر از سوسیالیست‌های خیالی آن را لمس کردند. ولی مصدق از لحاظ رهبری نهضت تنها بود و همان طوری که بار‌ها بیا داشته بود: «در ایران قحط الرجال است» همراهانی که هرکدام از آن‌ها هم به تنهایی بتوانند از جهتی نهضت را تقویت کنند، نداشت. اجازه بدهید با صراحت تمام بگویم که همراهان مصدق ابزار‌های ساده دست او بودند نه یارانی که بتوانند با روشن بینی و فراست اجتماعی و سیاسی خود پیوسته او را یاری دهند. به نظر ما همنشینان صادق مصدق حداکثر مجری دیکته‌های او بدند نه کادر‌های ورزیده و ارزنده او… رجحان شخصیت مصدق نسبت به همکاران او به حدی بود که هنوز هم جبهه ملی ما نمی‌تواند کسی را به جانشینی مصدق معرفی کند...تنها سازمان قدرتمند و متشکل آن زمان حزب توده بود که به جای آنکه به حمایت از مصدق برخیزد و واسطه الهام دو جانبه او با توده‌های مختلف ضد امپرالیست شود به بزرگترین مانع و دشمن سرسخت نهضت ملی و شخص دکتر مصدق تبدیل شد…مصدق زمامداری خود را بدون تکیه سازمانی و انقلابی به توده‌های مردم و تنها به صورت یک پل سیاسی به دست آورد و بالطبع هم نمی‌توانست با همه مفاسد اجتماعی یک مرتبه نبرد کند.چند ماه بعد مصدق پاسخی به این نامه‌ی شعاعیان داد و در آن از تحلیل و خوانش شعاعیان تشکر کرد:از قرائت آن بسیار محظوظ و خوشوقت شدم و شاکرم از اینکه وطن عزیز ما ایران رجالی دارد که می‌توانند خوب قضایا را تجزیه و تحلیل کنند و افکار عمومی را روشن نمایند و این خود کمال امیدواری است که ایران خواهد توانست در آتیه نزدیک استقلال از دست رفته خود را به دست آورد.پاسخ مصدق به شعاعیان دربرگیرنده‌ی نکات قابل‌توجه بسیاری‌ست. در این نامه، مصدق به تحلیل علل شکستِ جنبش هم می‌پردازد. از جمله، در جایی از نامه می‌گوید:هموطن عزیز آقای شعاعیان، در جزئیات رساله وارد نمیشوم چون که بعضی از نقاط آن محتاج به توضیحات شفاهی است که با اقامت این جانب در زندان سازگار نیست. بنابراین به طور کلی و خلاصه عرض میکنم که علت شکست ما دو چیز بود یکی جنبه مادی داشت و دیگری جنبه معنوی دول استعماری نتوانستند از نفت ایران صرف نظر کنند. ابقای نفت در دست ملت ایران سبب شد که سایر کشورهای نفت خیز احقاق حق خود را بخواهند این بود که با هم متفق شدند و به هر قیمتی بود دولت را از بین بردند.زمینه‌های انقلابانسان استعمارشده آزادی خود را در خشونت می‌یابد.فرانتس فانونکودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی عمیقا قهرآمیز دولتِ مصدق، که در نظر همگان با سازوکار های پارلمانی‌ و مسالمت‌آمیز به قدرت رسیده بود، نسل جدید سیاسیونِ مخالف‌خوانِ ایرانی، از جمله شعاعیان که به تازگی بسیار به گرایشات مارکسیستی نزدیک شده بود، به این باور رساند که ابزارهای پارلمانی برای مبارزه با حکومت نه تنها کافی بلکه از پیش شکست‌خورده هستند. این تحول را از دو بُعد جهانی و بومی می‌توان پیگیری کرد. نخست آنکه سرکوب جریانات خشونت‌گریزِ چپ‌ در گذشته، نسل جدید چپ‌گرایان را به این باور رسانده بود که موفقیت اهداف سیاسی از مسیر مبارزه‌ی مسلحانه می‌گذرد. این باوری بود که در باقی دنیا نیز درحال شکل‌گیری بود. تجربه‌ی مبارزات چریکی و مسلحانه‌ در دیگر نقاط دنیا، از جمله کوبا، چین، ویتنام و الجزایر، بسیاری از مبارزین ایرانی را به این نتیجه رسانده بود که نیل به اهداف نیازمند مبارزه‌ای طولانی و مصمم با حکومت است. مبارزه‌ای که خشونت نیز نه تنها در آن لازم، بلکه رهایی‌بخش است. پس در این میان، نقش عملِ مسلحانه بسیار مهمتر از تئوری‌پردازیِ سیاسی است. از این رو باید تحول سیاسی گروه‌های مخالف‌خوان را در بستری جهانی فهمید. در “دوزخیان روی زمین” یکی از کتاب‌های تاثیرگذار برای مبارزان ایرانی در آن دوره، چنین می‌خوانیم:استعمار نه یک ماشین اندیشنده است و نه بدنی که به توانایی‌های عقلانی مجهز باشد؛ استعمار خشونت در حالت طبیعی خود است، و تنها هنگامی عقب‌نشینی می‌کند که با خشونتی بزرگ‌تر روبه‌رو شود. خشونت نیرویی پاک‌کننده است؛ بومی را از عقده‌ی حقارت، از نومیدی و از بی‌عملی رها می‌کند؛ او را بی‌باک می‌سازد و احترام به خویشتن را به او بازمی‌گرداند.‌به عقیده‌ی فانون، در وضعیت استعماری، فرد بومی نیازمند کنش رادیکال است. کنشِ رادیکالی که هویت خُردشده‌ی او را ترمیم کند و او را رها سازد. از منظر فانون، استعمار تنها یک اشغال فیزیکی نبود، بلکه یک پروژه روانی بود که هدفش نابودی هویت، فرهنگ و روحیه فرد مستعمره‌شده بود. در چنین شرایطی، که گفت‌وگو و مذاکره تنها با سرکوب خونین پاسخ داده می‌شود، خشونت انقلابی به یک کنش درمانگرانه تبدیل می‌شود. این تنها راهی است که فرد مستعمره‌شده با آن می‌تواند ترس را از خود براند، احساس تحقیر شده‌اش را پاک کند و خود را به عنوان یک فاعل تاریخ، و نه یک مفعولِ منفعل، بازسازی کند. فانون از خشونت به عنوان همان کنش رادیکال نام می‌برد. با این حال فانون به‌درستی مشخص نمی‌کند که تفاوت خشونت رهایی‌بخش و انتقامجویی‌‌های انقلابی در چیست و چگونه می‌توان آنها را از هم جدا کرد. نگاه فانون به خشونت البته که رمانتیک و نادقیق است اما فراموش نباید کرد که وی زاده‌ی زمانه‌ای سرشار از تبعیض، جدال، و نابرابری بود. سرزمین‌هایی زخم‌خورده از چندین سال استعمار که حال راه فرار را تنها در تخریب و فریاد می‌دانستند. در جایی دیگر از نوشته‌های فانون می‌خوانیم:دهقان گرسنه، که بیرون از نظام طبقاتی قرار دارد، نخستین فرد در میان استثمارشدگان است که درمی‌یابد تنها چیز کارآمد خشونت است. برای او هیچ سازشی وجود ندارد…با این تفاسیر، نزدِ چریک‌های ایرانی در آن دوره، و البته بسیاری از چریک‌های دیگر نقاط دنیا، خشونت نه ننگ است و نه سطحی‌نگری، بلکه بهترین راه مقابله‌ با نظامی‌ست که تنها مولفه‌ی مستقر در منطق و زبانش، خشونت و بی‌رحمی است. از این رو می‌توان ریشه‌های خشونت را از سمتی دیگر رهگیری کرد: آیا خشونت فی‌نفسه زاده‌ی انقلابی‌گری است؟ یا پاسخی‌ست خود به خودی به بی‌رحمی‌های نظامِ مستبد؟ می‌توان به شیوه‌ی دیگری همین پرسش را برای ایران طرح کرد: آیا اگر مصدق به آن شیوه‌ی خشن طرد نمی‌شد، باز هم جنبش مسلحانه در ایران شکل می‌گرفت؟ آیا اگر جمهوری اسلامی با منتقدانِ خشونت‌گریزش منصفانه برخورد می‌کرد، آیا باز هم خشونت در این حد بر مناسبات سیاسی چیره می‌شد؟این پرسش گشوده‌ای‌ست اما من گمان می‌کنم که خشونت اگرچه که زاده‌‌ی ایده‌پردازی‌ هم است، اما بیش از هرچیز رسیدن به این باور که مسلح شدن تنها “رَهِ رهایی” است، نتیجه‌ی اختناقی‌ست که نه از سمت اجتماع، که از سمت حکومت بر جامعه تحمیل می‌شود. پس می‌‌توان گفت که نسل جدید مخالفین ایرانی، که رفته‌رفته از اواسط دهه‌ی ۱۳۴۰ ابراز وجود کردند، مبارزه‌ی مسلحانه را “تنها ره رهایی” می‌دانستند. نخستین قیام مسلحانه علیه حکومت مربوط به ۱۹ بهمن ۱۳۴۹ بود. زمانی که گروهی که بعدها خود را سازمان فدائیان خلق خواندند، به پاسگاهی واقع در سیاهکل حمله کردند. اعضای این گروه ۱۳ نفر و در اصل حاصل ادغام دو گروه از دانشجویان دانشگاه تهران بودند. این دو گروه که موسوم به "جزنی-ظریفی" و "پویان" بود، از پسِ مطالعه‌ی وقایع انقلابی در ویتنام، الجزایر و کوبا، به این باور رسیده بودند که مناسب‌ترین شیوه‌ی کنشِ سیاسی در ایران، مبارزه‌ی مسلحانه است. امیرپرویز پویان، یکی از اعضای گروه دوم، در رساله‌ی معروف خود‌، رد تئوری بقا، استدلال می‌کند که تنها راه ثمربخش مبارزه، شیوه‌ی قهرآمیز و مسلح است. مسعود احمدزاده نیز، از اعضای گروه اول، در آثار خود به این نتیجه می‌رسد که جنبش انقلابی نه فرصت پرداختن به تئوری دارد و نه نیازی به آن، چرا که به‌زعم مسئله‌ی اصلی امروز نه در محتوای انقلاب که در "دشوارى کار تعیین طرق و وسایلى است که انقلاب را به پیروزى مى ‌رساند" است. این دو گروه که ذکر آن رفت پس از ادغام به دو شاخه‌ی شهری و روستایی تقسیم شدند و شاخه‌ی روستایی آنها پس از جست‌وجو و تحقیق به این نتیجه رسید که جنگل‌های انبوه گیلان مناسب‌ترین نقطه برای آغاز مبارزه است. این تصمیم به دو علت گرفته شده بود. نخست تحت تاثیر مطالعاتی که این افراد از انقلاب کوبا داشتند، در شیوه‌ی مسلحانه مصمم شده بودند. و در ضمن به جهت پوشش گیاهی گیلان، استفاده از سلاح سنگین در آنجا دشوار و جنگ پارتیزانی در آنجا مناسب بود. از سمت دیگر سابقه‌ی مبارزاتی روستاییان گیلانی در زمان جنبش جنگل، بر دلگرمی چریک‌ها می‌افزود. چریک‌ها حرکت خود را از چالوس آغاز کردند و در ادامه به مناطق شمالی‌تر خود را رساندند. آنها برنامه‌ی مفصلی در نظر داشتند. قرار بود ابتدا با بومیان و محلی‌ها وارد ارتباط شوند و از حمایت آنها برخوردار شوند و سپس با آموزش و گسترش جریان به تمامی نقاط گیلان، جنبش را وارد مرحله‌ی بعدی کنند. اما در همان نخستین مراحل عملیاتی، هادی بنده‌خدا، یکی از اعضای گروه، به همت افراد محلی دستگیر شد. یکی از روستاییان دستگیر ماجرای دستگیر شدن بنده‌خدا را چنین تعریف می‌کند:کسانی که [هادی بنده‌خدا] لنگرودی را گرفتند دولتی نبودند؛ محلی بودند. نصرالله تالش‌پور کشتی‌گیر بود و مردم پهلوان نصرالله صدایش می‌زدند. اما برای اینکه خودشیرینی کند و به کدخدا وحدتی بگوید که تو کدخدایی، من در نبود تو یک شورشی را دستگیر کردم و تحویل پاسگاه دادم این کار را کرد. غفار قدیمی هم بی‌سواد بود و با او همکاری کرده بود. نیروهای ژاندارمری سرانجام بعد از آنکه این دو کتک مفصلی به بنده خدا لنگرودی می‌زنند می‌رسند و او را با خودشان به پاسگاه سیاهکل می‌برند. می‌گویند زمانی که منتقلش می‌کردند، با بی‌سیمی که در آستینش پنهان کرده بود به رفقایش خبر می‌دهد که من را گرفته‌اند و دارند به پاسگاه سیاهکل می‌برند. این پیام را که می‌دهد باعث می‌شود که سریع هم‌رزمانش می‌آیند و به پاسگاه حمله می‌کنند تا آزادش کنند.این شوک عجیبی برای اعضای گروه بود. چرا که آنها انتظار وجود "آگاهیِ انقلابی" در میان روستاییان داشتند. غافل از آنکه روستاییان آنها را مزاحم و بیگانه تلقی می‌کرده‌اند. این نیز مسئله‌ی مهمی‌ست که تا چه اندازه شناخت چریک‌های چپ از اوضاع آن زمان ایران دقیق بوده است. اساسا درباره‌ی خودِ جنبش جنگل، که نظریه‌پردازان گروه با استناد به آن گیلانیان را انقلابیونی آگاه می‌پنداشتند، باید متذکر شد که آن جنبش یک جریان توده‌ای فراگیر نبود. چه‌بسا که میرزا کوچک‌خان، که بنیانگذار حرکت بود، چندان به وارد کردن فراگیر توده‌ها به جنبش مایل نبود. بهرحال، اعضای گروه به این نتیجه رسیدند که برای حفظ اطلاعات حیاتی گروه باید بنده‌خدا را نجات دهند. در شامگاه ۱۹ بهمن چریک‌ها دل را به دریا زدند و به جهت آزاد کردن رفیقشان به پاسگاه حمله کردند. اما پیش از آنکه حمله‌ی چریک‌ها به پاسگاه آغاز شود، بنده‌خدا به رشت منتقل شده بود. حمله‌ی چریک‌ها به پاسگاه موفقیت‌آمیز بود و پاسگاه به‌طور کامل خلع‌سلاح شد. حمله‌ی چریک‌ها شاه را به وحشت انداخت و برادر خود، غلامرضا پهلوی، را به همراه نیروی زمینی و هوایی عظیمی راهی گیلان کرد. از این جا بود که به مدت چندین هفته درگیری در سیاهکل و اطراف آن آغاز شد. در پایان درگیری‌ها، تمامی ۱۳ نفر کشته شدند. برخی اعدام شدند، برخی در جریان درگیری‌ها کشته شدند، و یک نفر هم زیر شکنجه جان باخت. گروهبان یعقوب آقاکوچکی، که در آن زمان معاون پاسگاه سیاهکل بود و از حمله‌ی چریک‌ها جان سالم به‌در برد، اطلاعات جالبی درباره‌ی واقعه به‌خاطر دارد:[امنیت پاسگاه سیاهکل] اصلا رعایت نمی‌شد، حتی سربازی که در جلوی پاسگاه بود مجهز به اسلحه بود اما فشنگی نداشت و بیشتر برای نمایش بود...زمان حمله به پاسگاه ساعت ۴ بود، اما درگیری از پاسگاه آغاز نشد. ما نشسته بودیم که ناگهان به ما گفتند در روستای شبخوسلات یک غریبه‌ای هست که محلی‌ها او را بازداشت کرده‌اند. چون مورد خطرناکی بود با رئیس پاسگاه و یکی، دو مامور رفتیم. وقتی به محله لیش در شبخوسلات رسیدیم دیدیم که محلی‌ها با داس به هادی بنده خدا لنگرودی حمله کرده بودند و داس به سرش اصابت کرده بود و او را در یک طویله انداخته بودند...گویا قبلا ساواک به مردم محله خبر داده بودند که اگر فرد غریبه‌ای دیدید حتما به ساواک خبر بدهید. ما او را دستگیر کردیم و به پاسگاه آوردیم. وقتی به پاسگاه رسیدیم جیب‌هایش را گشتیم و یک شناسنامه عکسداری پیدا کردیم به نام محمدرضا خلعتبری. بعد در پاسگاه فهمیدیم که اسم واقعی او هادی بنده خدا لنگرودی است که با ایرج نیری عضو سپاه دانش ارتباط داشت. نیری در روستا‌ها تدریس می‌کرد، اما بخش دیگری از کارش این بود که اطلاعات به چریک‌ها می‌رساند...در حال صحبت درباره جریان هادی بنده خدا بودیم که ناگهان دیدیم پایین پاسگاه شلوغ شده است. از بالا دیدیم که سرباز جلوی پاسگاه به نام کدخدایی با ضرباتی نقش بر زمین شد...من وقتی صدای پای آن‌ها را شنیدم در چوبی اتاقم را بستم و خودم را انداختم بغل دیوار. چریک‌ها در همین گیر و دار یک گلوله به رحمت‌پور شلیک کردند و او‌‌ همان جا کشته شد...آن‌ها رفتند پایین پاسگاه که سوار ماشین شوند که ماشین روشن نشد و محلی‌ها به کمک آن‌ها آمدند. محلی‌ها ماشین را هول دادند که روشن شد و به دیلمان رفتند. این بزرگترین اشتباه آن‌ها بود، چون اگر به جای دیلمان به لاهیجان می‌رفتند شاید راحت‌تر از سیاهکل می‌توانستند گروهان لاهیجان را خلع سلاح کنند، چون آنجا هم افراد نظامی اصلا آماده نبودند. ارباب رجوع بسیار زیاد عملا امکان جنگ با چریک‌ها را می‌گرفت. من معتقدم هنگ ژاندارمری رشت هم همین وضعیت را داشت. به جهت امنیتی اصلا آماده چنین مقابله‌ای نبودند...آن‌ها می‌خواستند با این ماشین به بالای دیلمان بروند. بیشتر رفتارشان شتاب‌زده بود. خیلی سرگردان مانده بودند، چون خیلی راحت با یک اسلحه می‌توانستند آن پاسگاه را خلع سلاح کنند. اگر آن‌ها به لاهیجان می‌رفتند، پاسگاه آنجا را تسخیر می‌کردند...بعد از آنکه به کوه‌های دیلمان پناه بردند پس از باران سیل‌آسا، برف سنگینی آمد که خیلی راحت می‌شد آن‌ها را در لابه‌لای برف‌ها پیدا کرد.اقاکوچکی درباره‌ی واکنش محلیان، که حال با این وقایع زندگی‌ روزمره‌شان مختل شده بود، اشاره می‌کند:آن‌ها اصلا نمی‌دانستند که این‌ها چه کسانی هستند. مردم تصور می‌کردند که ماشین یک غریبه خراب شده و آن‌ها به کمکش رفتند...در واقع آن زمان تعداد مردمی که سطح آگاهی قابل ملاحظه‌ای داشته باشند و با افراد متنفذ حشر و نشر داشته باشند، شاید کمتر از انگشتان یک دست بود. افرادی که به محافل سیاسی رشت و تهران رفت‌و‌آمد داشتند، بسیار معدود بودند...اگر محلی‌ها نبودند این عملیات شاید ماه‌ها به طول می‌انجامید. وقتی چریک‌ها به خانه‌های روستایی‌ها می‌رفتند‌‌ همان اهالی خانه‌ها به ساواک یا ستون عملیاتی خبر می‌دادند.تاثیرات واقعه‌ی سیاهکل اما محدود نماند. این جنبش اولین مبارزه‌ی مسلحانه‌ی جدی علیه حکومت پهلوی بود. اگرچه که سرکوب شد اما خاطره‌ی آن در اپوزیسیون ایران ماند و بسیاری از گروه‌های آن را به سمت مبارزه‌ی مسلحانه کشاند. تاثیرات سیاهکل به سیاست ایران محدود نماند. ترانه‌های "دو ماهی" از گوگوش، "جمعه" از فرهاد و "جنگل" از داریوش، به‌طور مستقیمی اشاره به سیاهکل، فدائیان خلق و مبارزات شهری دارند. در ادبیات و سینمای معاصر ایران نیز تا مدت‌ها گوزن و ماهی اشاره‌ی نامحسوسی به فدائیان خلق بودند. چنانکه داستان "ماهی سیاه کوچولو" از صمد بهرنگی تا مدتها در نشست‌های فدائیان خوانده می‌شد. برخی نیز معتقدند انتخاب عنوان "گوزن‌ها" توسط مسعود کیمیایی برای فیلمش، اشاره‌ای به واقعه‌ی سیاهکل دارد. البته واکنش آیت‌الله خمینی به سیاهکل، که درادامه فدائیان خلق آن را "حماسه" خواندند، بسیار متفاوت بود. او موضعی درباره‌ی سیاهکل نگرفت و نسبت به آن سکوت کرد. حمید روحانی، تاریخ‌نگار وابسته به حکومت، اشاره می‌کند که خمینی بعد از سیاهکل در نامه‌ای به "اتحادیهٔ دانشجویان مسلمان خارج از کشور" سیاهکل را "حادثه‌آفرینی استعمار" نامید:از حادثه‌آفرینی استعمار در کشورهای اسلامی نظیر حادثهٔ سیاهکل و حوادث ترکیه فریب نخورید و اغفال نشوید.هرآینه، بقایای آن دو گروه، که بسیاری از اعضایش در سیاهکل قلع و قمع شده بودند، پس از عضوگیری‌ها جدید و سازماندهیِ تازه، با عنوان "سازمان چریک‌های فدائی خلق" اعلام موجودیت کردند. فدائیان خلق تا سال ۱۳۵۵ به‌طور منظم و جدی به مبارزات چریکی در مناطق شهری پرداختند. اهداف آنها مختلف بود. از حمله به بانک‌ها به جهت "تضعیف سرمایه‌ی بورژوازی" گرفته تا حمله به مواضع ساواک. در سال‌های ۱۳۵۵ و ۱۳۵۴ اما ساواک شدیدا به برخورد با فدائیان خلق پرداخت. بسیاری از رهبران سازمان چه در زندان چه در میدان کشته شدند و بقایای سازمان نیز پراکنده و بسیار ضعیف شد. پس از انقلاب نیز فدائیان خلق انشعابات مختلفی به خود دید و در دهه‌ی ۶۰ نیز به‌طور بی‌رحمانه‌ای، که به هیچ‌وجه قابل قیاس با دهه‌ی ۵۰ نبود، سرکوب شد.انقلابِ شعاعیانشعاعیان در این مدت از فعالیت‌های سیاسی دور نشده بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد، اگرچه که از پان‌ایرانیست‌ها فاصله گرفته بود و آرمان‌هایشان را عبث دانسته بود. اما هنوز در محافل دانشگاهی و جبهه‌ی ملی حاضر بود. در یکی از گزارشات ساواک درباره‌ی تحرکات دانشجویان می‌خوانیم:گزارش مربوط به تظاهرات روز ۱۸ خرداد ۱۳۴۲. عده ‏اى از دانشجویان پلى‏ تکنیک به سرپرستى مصطفى شعاعیان دانشجوى فارغ‏ التحصیل دانشکده مزبور پلاکارتى که روى آن نوشته شده بود "دیکتاتور فرو مى ‏ریزد" بالاى درب پلى‏ تکنیک نصب شد. که به ‏وسیله مأمورین پلیس پایین آورده شد.شعاعیان در دانشگاه با محمود توکلی نیز آشنا شد. توکلی استاد روانشناسی اجتماعی در دانشگاه بود. او از اعضای سابق و مطرود حزب توده، و معروف به "مارکسیست آمریکایی" بود. ماجرا به آنجا برمی‌گشت که توکلی در یکی از آثار خود اشاره کرده بود که برای حفظ مبارزه‌ی انقلابی باید از امپریالیسم آمریکا، که به‌زعم او در مقابله امپریالیسم انگلیسی خویِ نرم‌تری دارد، کمک گرفت. این دیدگاه باعث شده بود که هم توکلی و هم شعاعیان، که از همراهان توکلی بود، تا سال‌ها توسط مخالفانشان، از روی تمسخر "مارکسیست آمریکایی" خطاب شوند.آشنایی با توکلی و البته مطالعه‌ی مستقل، شعاعیان را از جریان‌های غالبِ چپ جدا ساخته بود. نخستین اثر جدیِ او، پژوهشی تاریخی بود درباره‌ی روابط شوروی و نهضت جنگل. اگرچه که شعاعیان با هیچ زبان خارجی آشنایی نداشت و به منابع محدود فارسی دسترسی داشت. اما از گذر آنها سعی کرد به نتیجه‌گیری قابلی برسد، البته که امروزه می‌دانیم بسیاری از قضاوت‌هایش خالی از بی‌دقتی و اشتباه نیستند. او پس از بررسی روابط شوروی و نهضت، به این نتیجه می‌رسد که لنین، به‌جهت تضمین منافع خود در مذاکرات با بریتانیا، به جنبش جنگل خیانت کرد. از همین جا بود که شعاعیان از شوروی و مارکسیسم-لنینیسم فاصله گرفت. چنانکه خود می‌گوید:شوروی در میان دشمنان ملت ایران، یگانه دشمنی است که به سیمای دوست نفوذ یافته بود.به‌زعم شعاعیان سیاست خارجه‌ی شوروی "انترناسیونالیست در حرف و ناسیونالیست تنگ‌ نظر و گداصفت در عمل" است. او خود درباره‌ی "خیانت" شوروی به میرزا کوچک‌خان می‌گوید:بدین ترتیب است که معلوم مى‌ شود شوروى نه ‌تنها حمله به هند و نه‌ تنها دخالت در امور انقلاب و ضدانقلاب را در ایران روزمره وظایف فورى خود قرار نداده، بلکه قربانى کردن انقلاب [جنگل] را در مقابل پاهاى بى ‌رحم ضدانقلاب وظیفه دیپلماسى ننگین قرار داده بود که با پلیدى تمام براى آن نام انترناسیونالیسم را گذاشته بود.افسانه‌ی دین‌ستیزیدرباره‌ی کتاب "شوروی و نهضت انقلابی جنگل" از شعاعیان باید به دو نکته اشاره کرد. اولا اینکه منابع شعاعیان برای تحقیق محدود به آثار فارسی بوده است، چنانکه خود می‌گفت با هیچ زبان خارجی‌ای آشنا نبود. ثانیا آنکه قضاوت‌های تاریخی شعاعیان در این کتاب به‌دور از غرض و بی‌انصافی نیست. شعاعیان معتقد است که جناحِ چپ‌گرای نهضت جنگل، به‌ رهبری احسان‌الله خان و کمونیست‌های قفقازی، با مزدوری برای شوروی سعی در تضعیف نهضت جنگل داشت. شعاعیان می‌گوید یکی از ابزارهای کمونیست‌های نهضت، برای تفرقه‌پراکنی و تضعیف جنبش، تبلیغات ضددینی آنها بوده است. او در ادامه اشاره می‌کند که میرزا کوچک‌خان، در مقامِ مبارزی متدین، مخالف این تبلیغات بوده است. خلاصه‌ی تزِ شعاعیان درباره‌ی جنبش جنگل این است که شوروی به‌خاطر پیشبرد اهداف خود در مذاکره‌ی با انگلیس، به نهضت جنگل خیانت کرد و برای رسیدن به هدف خود، دست به تفرقه‌پراکنی در جنبش زد. به‌زعم شعاعیان، شوروی با به‌کارگیری کمونیست‌ها و تبلیغات ضددینی، چنددستگی ایجاد کرد و زمینه را برای تضعیف جنبش فراهم کرد. واضح است که اینجا شعاعیان تحت تاثیرِ کلیشه‌ای مرسوم درباره‌ی کمونیست‌ها است، که من نامِ "افسانه‌ی دین‌ستیزی" را روی آن می‌گذارم. باید توجه داشت که مارکسیسم در ایران هیچگاه وارد پیکار با مذهب نشد. اولا به این دلیل که جریانِ کمونیستی به هیچ‌وجه توانایی مقابله با پایگاه دینی را نداشت. چرا که دستکم در آن دوره نهاد دیانت قدرتمندترین و نافذترین نهاد پس از نهاد سلطنت بود. دوما که هیچ رغبتِ نظری و تئوریک هم برای اینکار وجود نداشت. در ضمن برداشت بسیاری از کمونیست‌های اولیه‌ از کمونیسم جنبه‌ای مساوات‌طلبانه داشت. از این رو حتی مجاهدین قفقازی، که عمیقا گرایشات چپ داشتند هم، لقب مجاهد، که ریشه‌های اسلامی داشت، برای خود انتخاب کرده بودند. باید توجه داشت که دامن زدن به "افسانه‌‌ی دین‌ستیزی‌ِ مارکسیست‌ها" در دهه‌ی ۶۰ توسط جمهوری اسلامی، و با هدف حذف آنان، به‌طور منظم پیگیری شد. از جمله در همین دوران حکومت با تشکیل جلسات مناظره‌ی تلویزیونی میان اسلامگرایان و کمونیست‌ها‌، کوشید وجه‌ای الحادی برای چپ‌ها ترسیم کند. حال آنکه حتی مارکس نیز نفساً و ذاتاً منتقدِ دین و دین‌داری نبود. وی درباره‌ی مذهب می‌گوید:نقد مذهب انسان را از بند فریب می رهاند. تا بیندیشد تا عمل کند تا واقعیت اش را همانا چون انسانی به خود آمده و خرد بازیافته برنشاند؛ تا بر گردِ خویش و از آن رو بر گردِ خورشید راستین خویش بگردد. مادام که انسان بر محور خویش نمیگردد مذهب تنها خورشید دروغین است که گرد انسان می گردد.درجایی از "نقد فلسفه‌ی حق" هم می‌گوید:رنج دینی در عین حال بیان رنج واقعی و اعتراض به رنج واقعی است. مذهب آهِ موجود ستمدیده، قلبِ جهانی بی‌قلب و روحِ وضعیتی بی‌روح است. مذهب افیون توده‌هاست...نقد مذهب شرط مقدماتی هر نقدی است.از این دو بریده می‌توان چنین برداشت کرد که مارکس در پیِ ترسیم جهانی‌ست ‌که تحملِ آن نیاز به خدایان نداشته باشد. اگرچه که مارکس منتقدِ دیانتی‌ست که در خدمتِ منافع طبقاتی است اما تا چه اندازه دین‌شناسیِ او واقعی‌ست؟ این احتمالا بسته به خوانش ما دارد. مثلاً درباره‌ی اسلام آیا می‌توان آن را تنها به زندگیِ شخصی محدود کرد؟هرآینه، چه مارکس دین‌گریز بود، چه غیر از آن، هواخواهان او در ایران هیچگاه به جنگ با دیانت نرفتند. حبیب سلطان‌زاده، یکی از همان کمونیست‌هایی که شعاعیان آن را مزدور شوروی و دین‌ستیز می‌داند، در مکاتبه‌ای می‌گوید:بگذارید اوستروف یا هر کس دیگر به ما فقط یک مدرک یا خبرى در روزنامه‌ ها یا اعلامیه ‌هاى مستند یا هر گزارشى را نشان دهد که حاکى از آن باشد که کمونیست ‌هاى ایران خواستار رفع حجاب زنان، ملى کردن وسایل تولید یا نابودى بازار کار و یا هر کارى از نوع آنچه اوستروف مى‌ گوید بوده‌اند...همه این ‌ها دروغ، از همان نوع دروغ‌ هایى که درباره ملى شدن زنان در روسیه مى‌ گویند.مدتی پیش، فرخ نگهدار، از رهبران شاخه‌ی اکثریت فدائیان خلق، در مصاحبه‌ای گفت:من پس از گذشت نزدیک به ۶۰ سال کار سیاسی دیده‌ام و عمیقا بر این باورم که چپ‌های ایران ضدمذهب نبودند و هرگونه اتهام از این دست بر سازمان فداییان خلاف واقع و خلاف حقیقت عینی است. مارکسیسم به‌معنای اعلام جهاد علیه یک مذهب نیست. دعواهای ما نیز هیچگاه بر سر موضوعات دینی نبوده است. علاوه بر این ما همیشه با نیروهای مذهبی همدلی و همراهی داشته‌ایم زیرا اکثریت بزرگ جامعه‌ی ما را زحمتکشان مسلمان تشکیل می‌دهند و دفاع از مردم زحمتکش اعتقاد تمام چپ‌هاست. ما همیشه مشتاق همکاری در راستای عدالت اجتماعی، رفاه، آزادی و حفظ استقلال کشور با نیروهای عدالت‌خواه مذهبی بوده‌ایم. همین بحث را من در فروردین و اردیبهشت ۵۱، وقتی در قزل قلعه با آقای احمد جنتی در یک سلول بودیم مفصلا داشته‌ام. من در سلول هم نشان می‌دادم که ما نه‌تنها حاضر به کوچکترین حرکت علیه اسلام یا بی‌حرمتی به آن نیستیم، بلکه در سلول، تماس او با آقایان آذری قمی، ربانی شیرازی، محمد یزدی و لاهوتی را من برقرار کردم. اما همین که او فهمید من نمازخوان نیستم قطع رابطه کرد. ایشان و تعدادی از نیروهای مذهبی حتی در آن دوره ما را نجس می‌دانستند و از غذا خوردن و دست دادن با ما امتناع می کردند. متاسفانه.درست است که در تاریخ جنبش چپ عده‌ای آبشان با اسلامگرایی به یک جوی نرفت. یک نمونه از آن را می‌توان درباره‌ی مجاهدین خلق و تغییر منش و مرام آن دید. در آن زمان تقی شهرام با همراهی تنی چند دست به تغییر ایدئولوژی سازمان زدند و کوشیدند مارکسیسم را بر آن تحمیل کنند. در همین راستا مجید شریف واقفی، یکی از اعضای وفادار به اسلامگرایی، به دستور شهرام ترور شد. بعدها شهرام به دنبال این عمل پس از انقلاب اعدام شد و نام دانشگاه آریامهر نیز، با الهام از فامیلی شریف‌واقفی، به نامی که امروز می‌دانیم تغییر پیدا کرد. با اینحال، نباید فراموش کرد در همان زمان اقدام تقی شهرام با مخالفت‌هایی روبرو شد. چند وقت پیش، نوار کاستی از گفت‌وگوی تقی شهرام با حمید اشرف، رهبر میدانی فداییان خلق در دهه‌ی ۵۰، منتشر شد. در این نوار مذکور اشرف مخالفت خود را با حذف اسلامگرایان از مجاهدین اعلام می‌کند. شهرام نیز در این نوار استدلال می‌کند که اسلامگرایان مانع پیشرفت جنبش هستند. در بخشی از این نوار چنین گفته می‌شود:حمید اشرف: واقعیت همینه که نتوانسته [در گروه شما مارکسیسم بر مذهب غالب بشود]. به این دلیل نتوانسته که حداقل ۵۰ درصد کادرهایش را مجبور شده تصفیه کند.تقی شهرام: این ۵۰ درصد [تصفیه‌شدگان سازمان که شما می‌گویید] کادر [بودند]، خیلی جالبه، حرف‌هایی که شما می‌زنید دقیقاً همون حرف‌هایی است که امروزه ما از گوشه و کنار از این عناصر فرصت‌طلب و اپورتونیست مذهبی می‌شنویم. این ۵۰ درصد کیا بودند؟ این ۵۰ درصد کسانی بودند که دیگه در واقع داشتند خیانت می‌کردند به جنبش. کسانی بودند که [اگر تصفیه شدند] نه به دلیل مذهبی بودن رفیق، [بلکه] به دلیل این [بود] که هزار جور ضعف داشتند، هزار جور معایب داشتن.بسیاری معتقدند ریشه‌ی اختلاف حکومت فعلی با مجاهدین به همان زمانی برمی‌گردد که پیش از انقلاب تغییر ایدئولوژی در سازمان اتفاق افتاد. اختلافات سیاسی اما از آنجایی شروع شد که مسعود رجوی برای انتخابات رییس‌جمهوری پذیرفته نشد و نمایندگان مجاهدین نیز نتوانستند وارد مجلس شوند. البته برخی از اسلامگرایان بدنبال نرمش و تماس‌هایی بودند. برخی چون طالقانی، بهشتی و مهدوی‌کنی، بدنبال بهبود روابط بودند. از جمله مناظرات تلوزیونی‌ای که با حمایت بهشتی برقرار شد. البته در همان زمان مجاهدین و بنی‌صدرِ رییس‌جمهور به این نتیجه رسیده بودند که این مناظرات ریاکارانه و نمادین و غیرواقعی هستند و به همین جهت از شرکت در انها امتناع کردند. امروز که پس از گذشت چند ده سال به آن وقایع نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که از پس این اختلافات درگیری‌های بسیاری میان مجاهدین و حکومت شکل گرفت. تروریسمِ کور مجاهدین در سال‌های بعد، و البته وضعیت جنگی، به حکومت این بهانه را داد که هرروز آزادی‌های سیاسی را محدود و محدودتر کند. این مسئله را باید از دو طرف پیگیری کرد: نخست آنکه اگر رجوی می‌توانست در انتخابات شرکت کند و اگر نمایندگان مجاهدین به مجلس راه می‌یافتند، آیا باز هم اختلافات تا به این حد بالا می‌گرفت؟ و در ضمن اگر مجاهدین هم اندکی سازش از خود بروز می‌دادند و به آن شکل ناشیانه و کور دست به تروریسم نمی‌بردند، آیا باز هم بهانه‌ای برای سرکوب وحشیانه رخ می‌داد؟ با این تفاسیر باید گفت احتمالا اگر هردو طرف از موضع‌های خود کمی عقب‌نشینی می‌کردند، احتمالا رابطه‌ی حکومت و مجاهدین به سمت‌و‌سوی دیگری می‌رفت. اما تکلیف باقی چپ‌ها چه ‌شد؟ چرا دیگر چپ‌ها، که بر فعالیت قانونی و مسالمت‌آمیز اصرار داشتند، به بهانه‌های مختلف حذف شدند؟ همانطور که فرخ نگهدار اشاره می‌کند، شاخه‌ی اکثریت فدائیان خلق هیچگاه موضع‌گیری‌‌ای بر علیه دیانتِ موجود در بطنِ جامعه نکرد، بلکه اتفاقا در سال‌های اولیه انقلاب کوشیدند با گفت‌و‌گو اختلافات سیاسی را حل کند. شاهد این مدعا همان که شاخه‌ی اکثریت از همان ابتدای پیروزی انقلاب دست از مبارزه‌ی مسلحانه‌ کشید. فرخ نگهدار در همان مصاحبه اشاره می‌کند مه در آخرین دیدارش با مسعود رجوی، رهبر مجاهدین، این صحبت‌ها رد و بدل شد:برای آخرین‌بار در اواخر سال ۵۹ یا اوایل ۶۰ با رجوی در تهران ملاقات کردم. بحث ما درباره حمله به سازمان‌های‌مان بود. به او گفتم ما توسط قدرت تحمل نمی‌شویم و این گشایش‌های سیاسی موقتی است اما ما هرچه درگیری را بیشتر به تأخیر بیاندازیم، هم از شدت آن کاسته‌ایم و هم از زیان‌های آن اما هنوز صدای پاسخ او در گوشم هست که گفت: «هر چه‌قدر این درگیری‌ها زودتر اتفاق بیفتد ما بیشتر می‌توانیم جلوی استقرار حکومت را بگیریم و بصورت آلترناتیو عمل کنیم». این تحلیل آشکارا غلط بود. من به‌شدت مخالف بودم. در آن روزها گرچه قشرهای وسیعی از مردم در شهرهای بزرگ به فدائیان احترام داشتند اما در سطح جامعه ما اقلیت کوچکی بودیم با حدود ۱۰ درصد از کل آرایی که به صندوق‌ها ریخته می‌شد. اکثریت بزرگ رأی‌دهندگان به طرفداران خط امام اعتماد داشتند...به عقیده من، ارزیابی‌های غیرواقع‌بینانه از جامعه و تناسب قدرت در آن، باعث شد مجاهدین رفتارهای غیرمنطقی در پیش گیرند. توهم آنها این بود که گویا می‌توانند رهبری مبارزات مردم را از پیروان آیت‌الله خمینی بگیرند. در حالیکه قدرت و نفوذ آنها در زمینه‌ی بسیج اجتماعی از هر گروه دیگری بیشتر بودحزب توده نیز، اگرچه که میان نسل جدید چپ‌گرایان مورد تردید بود، اما نشان داد که قصد پیکار با روحانیت و دیانت ندارد. نگهدار اشاره می‌کند:در جامعه آن زمان و در ذهن عموم مردم حزب توده یک جریان کاملا طرفدار حاکمیت و انقلاب بود که حتی انتقادات کوچک نیز برای عدم ایجاد اختلاف ارائه نمی‌کرد. روش توده‌ای‌ها دامن‌زدن به خشم نبود و فعالیت‌شان تا زمان حضور در ایران، جلوگیری از روش‌های قهرآمیز بوده است. توده‌ای‌ها در هیچ‌کجا در درگیری‌های خیابانی شرکت نداشتند.پیشتر در یادداشت مربوط به احسان طبری، تئوریسین حزب توده، اشاره کردم که حزب توده از همان ابتدا حمایت خود را خمینی اعلام کرد و تلاش کرد بوسیله‌ی راه‌های قانونی و مسالمت‌آمیز به فعالیت‌هایش ادامه دهد. شیوا فرهمند راد، از نزدیکان احسان طبری در آن ایام، اشاره می‌کند که حزب از همان ابتدا قصد براندازی نداشت:هم طبری و هم دیگر رهبران حزب در تمام طول فعالیت‌شان پس از انقلاب، همواره در برابر پیشنهادهای همکاری در امور کشور پاسخ منفی از مقامات جمهوری اسلامی شنیده‌ بودند…ترس و نگرانی البته همواره وجود داشت، به‌ویژه از آن‌رو که گروه‌های فشار در سراسر ایران پیوسته به مراکز حزب حمله می‌کردند و هیچ نیرویی جلودارشان نبود…با این حال هم طبری و هم دیگر رهبران حزب به آینده جمهوری اسلامی خوش‌بین بودند و همواره برای ادامه فعالیت قانونی و علنی حزب اصرار می‌ورزیدند.در مقابل اما، جریان‌های مذهبی، اگرچه که برخی از آنها نرمش‌هایی از خود نشان دادند. اما دیگران به جنگ متعصبانه‌ای با باورهای مارکسیستی رفتند. آیا غیر از این است که این جدال‌طلبی نتیجه‌ای جز تفرقه‌افکنی و انحصار سیاسی و تکه‌پاره‌کردن انقلاب نیاورد؟ مثلا فرخ نگهدار اشاره می‌کند که گرداننده‌ی مناظرات تلویزیونی در اولین جلسه او و طبری را معاند خواند:گرداننده برنامه در اولین جلسه آب پاکی را روی دست مبتکرین این برنامه ریخت و با اشاره به من و طبری گفت ملت مسلمان ایران بدانند و آگاه باشند که ما اینها را برای محکوم کردن و افشای نظراتشان دعوت کردیم و به هیچ وجه نزدیکی با ما ندارند و جزو معاندین‌اند…آنها [اسلامگرایان تندرو] تمام تلاش خود را کردند که مانع برای گفت‌وگو و تفاهم میان نیروهای چپ و اسلام‌گرایان شوند. و این در حالی بود که سازمان فداییان اکثریت و حزب توده ایران تا سال۱۳۶۲ به هیچ وجه موضع تندی نسبت به حکومت نداشتند و مانعی نیز در مقابل استقرار نظام ایجاد نمی‌کردندچگونه به انقلاب بیندیشیم؟تفحص در روابط شوروی و نهضت جنگل، اگرچه که تحقیقی مطلقا منصفانه و علمی نبود، شعاعیان را به این باور رساند که انقلاب‌، آیه‌ای ثابت و جهانشمول نیست. بلکه جوششی بومی‌ست، اگرچه که نگاهی جهانی دارد، اما برخاسته از یک واحدِ ملی است. این نگاه او را به آنجا رساند که صراحتاً به شوروی و لنینیسم پشت کند. مازیار بهروز، پژوهشگر تاریخ چپ، در این باره می‌گوید:شعاعیان چنان که خود اذعان می‌کند در روند نگارش کتاب "نگاهی به روابط شوروی و نهضت انقلابی جنگل" به نقد لنین می‌رسد و با استناد به مساله عدم حمایت شوروی از میرزا، به این نتیجه می‌رسد که لنین پس از انقلاب ادعاهای خود را در مورد انترناسیونالیسم و حمایت از انقلابیون دیگر کشورهای تحت استعمار فراموش کرده تن به همزیستی مسالمت‌آمیز می‌دهد.شعاعیان نیز درجایی با طعنه و متلک، که من را عمیقاً یاد ترول‌های مجازی می‌اندازد، می‌گوید:سوسیالیسم روسى چندان بخشنده و مهربان است، حتى از خدا هم بیشتر، که براى نگهدارى جزء، کل را رها مى‌ کند. حال این جهان اهریمنى را نگر که با چه پست‌نهادى بى‌ چشم و رویى نفرت‌بارى، از این بخشندگى و مهربانى اهورایى سوسیالیزم روسى سوءاستفاده مى ‌کند. و همان جزء را نیز بازپس‌مى‌‌ستاند. چه جهان نامردى.البته جدی‌ترین اثر شعاعیان در تبیین روشِ انقلابی، رساله‌ی "شورش" است که بعدها نام آن را به "انقلاب" تغییر داد. لحن شعاعیان در "شورش" بسیار کسروی‌وارانه و سَره‌گرایانه است. خود اشاره می‌کند که برای آنکه توسط ساواک شناسایی نشود اینگونه نوشته بوده. "انقلاب" ، همچون دیگر نوشتجات شعاعیان، هیچگاه در ایران به‌طور رسمی منتشر نشد. در همان زمان هم توسط انتشارات مزدک در خارج از کشور چاپ شده بود. آنچه که در آثار شعاعیان برجسته است عمل‌گرایی و پرده‌دریِ او از لنینیسم است. او لنینیسم را انحرافی از مارکسیسم، و بانیان آن را افرادی "اپورتونیست" (فرصت‌طلب و بی‌اخلاق) می‌داند:دوری از کمونیسم و درغلتیدن به اردوگاه دشمن طبقه کارگر، نتیجه گریزناپذیر ره‌پویی در بن‌بستی است که لنینیسم خوانده می‌شود...لنینیسم به‌شکلی بنیادین انحراف از آموزه‌های مارکس است...اپورتونیسم با ترور مخالف است. ترور را برابر تروریسم مى‌‌گیرد که به واقع این‌گونه نیست. به‌ خاطر آن‌ که در ترور مستلزم حضور عملى حزب و سازمان پیشتاز است. نمى‌شود کنار گود نشست و گفت لنگش کن. باید خطر کرد و خطر را به ‌جان خرید. پس به نقد آن مى‌‌نشیند.شعاعیان نیز همچون فدائیان خلق و بسیاری از گروه‌های دیگر، بر ضرورت مبارزه‌ی مسلحانه تاکید داشت. او مخالفانِ فعالیتِ مسلحانه را افرادی فرصت‌طلب می‌دانست. از جمله لنین را یکی از همین فرصت‌طلبان می‌پنداشت. چنانکه نادر شایگان، یکی از یاران و رفقای شعاعیان، همواره می‌گفت:همین که من اینک اسلحه می‌بندم و مسلحانه زندگی می‌کنم، خود یعنی نفی شیوه‌های لنینی!انقلاب نزد شعاعیان جوششی‌ست که هم نظر در آن برقرار است و هم عمل. از این روست که او منتقدِ روشِ فدائیان بود. بانیان فدائیان خلق، از جمله مسعود احمدزاده، چنانکه اشاره شد، معتقد بودند که در زمانه‌ی فعلی فرصت پرداختن به تئوری‌های ناب نیست، بلکه مشکل امروز نه در محتوا که در "دشوارى کار تعیین طرق و وسایلى است که انقلاب را به پیروزى مى ‌رساند" است. شعاعیان اما معتقد بود که نیندیشیدن به محتوای انقلاب، آینده‌ی انقلاب را تهی خواهد ساخت. او انقلاب را به‌ مثابه‌ی فرآیند می‌دید. نزدِ او، برخلاف دیدگاه لنینیستی، انقلاب روندی فراگیر بود که ابتدا توسط طبقات منتفذتر به‌راه می‌افتد اما درنهایت تمام اجتماع را در برمی‌گیرد. به‌همین خاطر است که او جنبش‌های کمونیستی را تا به امروز شکست‌خورده می‌داند، چرا که در همراه کردن تمام اجتماع و شکل‌گیری جبهه‌ی عمومی ناموفق ماندند:پویه جنبش کمونیستى در سراسر جهان به ‌گونه ‌اى عینى، آشکارا مى‌‌آموزد که…با همه جانبازى‌‌ها و کوشش‌‌هایى که شده است. آنچه که سرانجام به ‌دست آمده، نه پیروزى راستین پرولتاریا و نه رستگارى کمونیستى آدمى، هیچ کدام نبوده است.او حتی تیغه‌ی نقدش را تیزتر هم می‌کند و بسیاری از کج‌روی‌های چپ‌گرایان ایرانی را هم باعث این وضع می‌داند:با این همه بد نیست همین جا بگوییم که بدترین بیمارى سازمان امنیت، همان بیمارى توده‌اى‌زدگى است. توده‌‌اى‌ هایى که به هنگام شور و ایمانشان یک چنان بلایى را بر سر خلق ایران آوردند، بى‌ شک هنگام خودفروشى ناب و بى‌‌ایمانى مطلق‌ شان بلایى صد پله بالاتر بر سر دستگاه در خواهند آورد...شاید این هم از شوخ‌ طبعى تاریخ است که رسالت نابودى ارتجاع ـ استعمار را بدین سان به دست حزب توده سپرده است.یا درجای دیگر درباره‌ی بی‌عملی‌های برخی از چپ‌ها می‌گوید:کوشندگانی که گرایش به چپ می‌نمایند…کتاب‌های پنهانی را بیهوده دست به دست می‌گردانند، و بی‌آنکه از آنها آموزش‌های اندیشمندانه‌ای گیرند، دست بالا، تنها به خواندن و بستن آنها دل خوش می‌کنند…ینها کتاب‌ها را تنها می‌خوانند و چه بسا پاره‌ای از جمله‌های آنها را واژه به واژه از بر می‌کنند…در پیشامدها به دنبال الگو می‌گردند [و] مغزشان را نمی‌ورزند. آن را انباشته می‌کنند اما نمی‌ورزند…بیهوده نیست که جناحی که خود را ”چپ“ می‌نامد تاکنون بی‌هنرترین جناح‌ها بوده است روشنفکران چپ خود و با اظهارنظرهای نامسئولانه. کتابپراکنی و کتابچرانی و نوشته‌بازی خود را مخالف وضع موجود نشان می‌دهد.اما تاملات شعاعیان بسیار عجیب و البته گاه متناقض است. مثلا گاه، چنانکه درباره‌ی قضاوت‌های تاریخی‌اش دیدیم، بسیار مطمئن و حتی مغرضانه می‌نویسد و گاه با صراحت از قضاوت کردن به‌علت عدم مطالعه‌ی کافی امتناع می‌کند. مثلا یک‌جا وقتی صحبتِ مارکس باز می‌شود از تحلیلِ او به علت نداشتن دانش کافی امتناع می‌کند، البته باز هم قضاوت خود را درنهایت ارائه می‌دهد:چنین پیداست که انتقاداتى به اندیشه لنین درباره انقلاب و حزب گرفته شد به‌ اندیشه‌ هاى مارکس نیز وارد باشد. لیکن از دو روش نتوانستم داستان را از خود رفیق مارکس آغاز کنم. نخست از آن ‌رو که آگاهى بسنده ‌اى در این زمینه نداشتم. دوم از آن ‌رو که اصولاً آثار سیاسى ترجمه شده آن رفیق نشان مى‌‌دهد که نسبت به کارهاى فلسفى و اقتصادی‌اش سخت محدود و بسیار فشرده است. با این همه بنا به همان اندک آشنایى سخت ناچیزم از آثار مارکس چنین احساس کردم که بُن اندیشه مارکس درباره انقلاب و حزب نیز همانند لنین است.با اینحال او در جاهای مختلفی از رساله‌ی به‌یادماندنی “انقلاب” ، به نقدِ “آیه‌پرستی‌”ها و “پیامبرپرستی” می‌پردازد. او از نقادی هر اثر، حتی نوشتجات خودش، غافل نیست و آن را تشویق می‌کند:انتقاد رفیقانه و دوستانه اصولی تر و واجب تر از انتقاد به دشمان خلق است. وگرنه سهل انگاری و چشم پوشی و ماستمالی انتقاد دوستان و بویژه رفقا هرچه هست عملی، کمونیستی نیست و هرچه نیست عملی منحط هست.خود درباره‌‌ی تعصبات بسیاری از سیاسیون، از جمله برخی از چپ‌ها، می‌گفت:همه کس در نهایت هنرمندی آماده است هزاران بحر طويل غرا درباره اینکه مارکسیسم، شریعتی جامد نیست بنویسد و دکلمه کند و در کمال سخنوری در پیرامون اینکه دیگر مرامها و همه کیشها به گوهر خشک و جامدند داد سخن دهند؛ ولی همین که در کردار کسی کوچکترین خرده‌ای می خواهد به مارکسیسم یا لنینیسم بگیرد بدون درنگ مشت‌ها گره میشود و قنداقه‌های تفنگ بالا می آیند و با نیرویی هرچه تمام تر به دهان گوینده کوبیده میشود یعنی که گوه مخور!البته که او چندان مطالعه‌ی عمیقی در مارکسیسم و شاخه‌هایش نداشت اما به این نتیجه رسیده بود که تمامیِ این آیه‌پرستی‌ها و فردپرستی‌ها آفت جنبش است:نمود دیگری از استعمار زدگی مغزی و فرهنگی است که آدمی به جای اینکه آزمون های عینی و خرد ناشی از آن را همچون اصولی ترین افزارهای شناخت خود برگزیند نخست بیاید و کسانی را بمانند پیامبر در دل خود بیاراید و سپس هیچ چیز را نپذیرد و رد نکند مگر آنکه انگ آن پیامبرانی درپای آن خورده باشد که از سوی نیروهای جادویی جهانی در فراسوی همه جهان ها و از ازل برای پیامبری برگزیده‌شده‌اند. چنین رفتاری در هر مرام و فلسفه‌ای ، به هر رو، بنیادی و یا انگیزه داشته باشد راستی را که در مارکسیسم و مرام طبقه کارگر هیچ گونه حتی مویرگی را که ندارد پیشکش، درست ضد آنست. آیه و مارکسیسم از بن دشمن یکدیگرند.خود در تعریف پیامبرپرستی می‌گفت:راستی را که اغلب آیه پرست نیستند، پیامبر، پرستند به چه معنا؟ بدین معنا که اغلب سخن بر سر گوهر آرمان یا ایدئولوژی نیست سخن، برسر آدم معینی با ابعاد فیزیکی و زندگی و خودویژگیهای مادی ثابت است.بدین ترتیب بود که شعاعیان لنینیسم و لنین را به عنوان بخشی از همان آیه‌ها و پیامبر‌ها شناسایی کرد و به این نتیجه رسید که جوشش انقلابی را از درونِ تاملات خودش، و نه احوال و اقوال پیشینیان، پیگیری کند.فعالیت‌های انقلابی شعاعیان در حد نوشتن باقی نماند. او در دهه‌ی ۴۰ فعالانه در جبهه‌ی ملی و محافل دانشجویی حاضر بود. او همان زمان در چند نامه‌نگاری از علمای برجسته نیز دعوت به فعالیت و کنشگری سیاسی کرد. البته چندان راه به جایی نبرد. اما این تصمیم آشنایی بود. پیشتر نیز بسیاری از روشنفکران کوشیده بودند پای روحانیت را به مبارزات سیاسی باز کنند. در یک نمونه‌ی معروف، در دوره‌ی ناصرالدین شاه، بسیاری از روشنفکران، از جمله میرزا آقاخان، ملکم‌خان، و افغانی، بسیار برای کشاندن پای روحانیت به سیاست تلاش کرده بودند. اما همه‌ی روحانیون در آن زمان براساس سنتِ غالب مراجع شیعه، از دخالت در سیاست خودداری کردند.بعدتر هم جبهه‌ی دموکراتیک ملی را شکل داد. در این جبهه هم مارکسیست‌هایی چون او، نادر شایگان و مرضیه اسکویی حاضر بودند و هم فعالین ملی‌-مذهبی از جمله بهزاد نبوی. گروهِ مبارزاتی او و نقشه‌هایش توسط یکی از اعضا لو رفت و موجب دستگیری نبوی و حکم ابد برای او شد. شعاعیان نیز متواری شد. خود درباره‌ی این تجربه می‌گوید:برنامه‌ای که ما به مانند نخستین طرح عملیاتى براى آغاز پیکار مسلحانه برگزیده بودیم چنان برنامه گسترده و بزرگى بود که در کردار هرگز نمى‌ توانستیم آن‌را پیاده کنیم. راستى که ما در دیالکتیک اندک به انبوه خطا نمى‌ کردیم، تنها آن اندکى که ما چونان نطفه انبوه بدان چشم داشتیم خود یک انبوه راستین بود. نباید از ریشخند خود نیز پرهیز کرد و نگفت که طرحى که گزیده بودیم کمابیش طرح یک نیمچه کودتا بود. ما مى‌ خواستیم نخست چنان سازمان پیچیده ‌یى را سامان دهیم که بتواند در یک لحظه جانبخش آسمانى، چاه‌ هاى نفت، پالایشگاه، خطوط آهن، دخانیات، لوله ‌هاى گاز را درهم بکوبد. تا بدین‌سان چندى دشمن را زمین‌ گیر کنیم… گفتنى است که کوشش‌ هایى که در این زمینه شد، با همه شورانگیزى‌ هاى رمانتیک‌شان، به هر رو، همگى به ناکامى کشیدند.اما آنچه که مهم است این بود که او از همان ابتدا کوشید که منطق و زبانی مشترک میان تمامیِ صداهای مخالف‌خوان ایجاد کند. چنانکه خود می‌گفت:مبارزه ضداستعمارى-ارتجاعى کنونى نیازمند چنان سازمان و طرز کارى است که بتواند کلیه نیروهاى انقلابى و ضداستعمارى را صرف‌نظر از آرمان و مرامشان دربرگیرد و به نبرد بکشاند. سازمان جبهه ‌اى! هر کس چون ما زندگى کند از ماست. و هر کس چون ما بمیرد از ماست. رفیق همرزم ماست. این‌که کسى هنگام پرتاب نارنجک یا على بگوید یا مارکس، مهم نیست. مهم پرتاب نارنجک است.این نگرشِ شعاعیان بسیار نادر و ارزشمند است. او برای پُل زدن میان اسلام‌گرایان و مارکسیست‌ها، پیش قدم شد. امروز که به سرنوشتِ مرگ‌آور چپ‌ها در تاریخ ایران می‌نگریم، شاید باید ریشه‌هایش را در شکل نگرفتن زبانِ مشترک بجوییم. اگر از جنگِ ایدئولوژی‌ها کاسته می‌شد، اگر حقانیت الهی یا تاریخی را از خود دفع می‌کردیم، اگر بر اشتراکات‌ و دغدغه‌های جمعی‌مان تاکید می‌ورزیدیم، آنگونه که شعاعیان سفارش می‌کرد، شاید سرنوشتِ ایران بعد از انقلاب شکل‌گیری یک حاکمیت انحصارطلبانه نبود. شعاعیان پیش‌قدم شد، اما آیا جریانات دیگر، از جمله اسلام‌گرایان، برای شکل‌دادنِ این زبانِ مشترک کاری کردند؟ احتمالا نه. علت مسئله احتمالا به آنجا بازمی‌گشت که نظامِ و منظومه‌ی حقیقت، نه به چپ‌ها اجازه می‌داد که با "ارتجاع" هم‌نوا شوند و نه به اسلامگرایان و مکتبی‌ها اجازه می‌داد که با "کفر و الحاد مارکسیستی" هم‌نوا شوند. در روزهای اولیه انقلاب شبه‌وحدت ناپایداری گرد آیت‌الله خمینی شکل گرفت اما احتمالا از سر تحمیل بود. این شبه‌وحدت، نه از همدلی واقعی و هویت مشترک، که گویی بیشتر در اثر یک مصلحت و اقتضای سیاسی کوتاه‌مدت ایجاد شد، چرا که اگر ریشه‌های عمیق‌تری مبارزین را بهم پیوند می‌زد هیچگاه حذف‌های دردآور پس از انقلاب نمی‌آمد. فردایِ انقلاب، به بهانه‌تراشی‌های مختلف، حذف گروه‌های دیگر آغاز شد. نظام جدید، که حامل رسالت الهی بود و به نیابت از خدا حرف می‌زد، سازشکاری با غیرخدایی‌هارا ننگ می‌دانست. با این وضعیت چگونه ممکن بود یک پیوند عمیق میان همگان برقرار شود؟ البته که شعاعیان کوشید آن پیوند عمیق را برقرار سازد. اما ایدئولوژی‌ای که خود را یگانه حقیقتِ جهان دربرابر امواج باطل می‌پندارد، چگونه می‌تواند دست به ائتلاف و حتی همدلی با دیگران زند؟ این نشان می‌دهد که یا باید در ایده‌های خودمان تحولی اساسی ایجاد کنیم، و یا به حقانیت خود اصرار ورزیم و در این کشاکش‌های فرساینده باقی بمانیم.گمان نمی‌کنم شعاعیان چندان متدین بوده باشد، احتمالا آنچه که او را به آن باور رساند، پی بردن به ضرورت تکثر بود. منتقدان تکثر غالبا آن را با هرج‌ومرج مترادف می‌گیرند حال آنکه تکثر برای دفع انحصارِ سیاسی، ضروری‌ست. اگرچه که یک خلا مهم در نوشتجات شعاعیان وجود دارد و آن این است که او هیچگاه برنامه‌ی مفصل و حساب‌شده‌ای برای فردای انقلاب و خودسازیِ پساانقلابی ارائه نکرد، او در حد انقلاب‌اندیشی ماند، اما از انقلاب‌اندیشی‌هایش، به‌طور نامحسوسی، می‌توان دریافت که آرزوهای او برای بعد از انقلاب چه بوده است. احتمالا از جمله آرزوهایش بنا شدن تکثری بوده است که سنگِ آن را سال‌ها پیش از انقلاب او به سینه‌اش می‌کشیده است. شعاعیان شکل‌گیری یک جبهه‌ی مبارزِ متکثر را ضروری می‌دید. از همین روی در "جبهه‌ی دموکراتیک" هم مارکسیست‌هایی چون اسکویی و شایگان حاضر بودند و هم مبارزان اسلام‌گرا مانند بهزاد نبوی.تروریسم یا کنشِ رادیکالاحتمالا در نگاه اول بازی با کلمات بنظر می‌رسد اما شعاعیان کوشید میان این دو عمل تفاوت قائل شود و مرزبندی‌ای میان آنها شکل دهد. شعاعیان با تاکید بر اهمیت تئوری‌پردازی، مسیر خود را از تروریسمِ مطلق جدا می‌کند. این نگرش یادآور دیدگاه تروتسکی درباره‌ی تروریسم است. تروتسکی در نقد تروریسم می‌گوید:برخلاف نظر کسانی که ترور را یک وسیله‌ی قطعی در انقلاب میدانند این وسیله نمیتواند در پیشبرد انقلاب اثر قابل توجهی بگذارد...هر چه اعمال تروریستی موثرتر باشد هر چه ارزششان عظیمتر باشد توجه توده های مردم هر چه بیشتر به سویشان جلب شود به همان میزان آنها باعث میشوند که علاقه‌ی توده ها به خود سازماندهی و خودآموزی کاهش بیابد.البته در اینجا باید متذکر شد که نقد تروتسکی بر تروریسم از یک موضع لیبرال نیست. تروتسکی از ضرورت مبارزه غافل نیست بلکه تروریسمِ بی‌محابا و نابخردانه، که تنها پیِ انتقام‌جویی‌ست، را ناکارآمد می‌داند. به‌زعم تروتسکی، ایرادِ تروریسم در آن است که نه شیوه‌ی مبارز است و نه هویتِ مبارزاتی، بلکه تنها عملی‌ست انتقامجویانه که خشونت در آن نه‌ تنها آگاهانه نیست، که حتی فرد را از خودسازی و خودآموزی هم دور می‌سازد. این نکته درباره‌ی خشونت را بعدتر فرانتس فانون نیز مطرح کرد. فانون نیز ضرورتِ خشونت‌ورزی را نه در انتقام‌جویی که در رهایی می‌بیند. خشونت لازم است چرا که کارآمدترین پاسخی‌ست که می‌توان به یک منطق و زبانِ بی‌رحم و نفهم داد. در این میان مبارز باید آگاهانه در مسیر خشونت قدم بردارد، چرا که اگر از این کنشِ رادیکال تنها خشونت‌ورزی را برداشت کنیم، و از باقی مقوله‌ها غافل شویم، آنگاه در دامِ تروریسمِ کور خواهیم افتاد. و این دقیقا قلبِ تزِ شعاعیان و تروتسکی درباره‌ی خشونت است. البته باید در نظر داشت که نقدِ شعاعیان بر تروریسم، از جایگاهی لنینیستی رخ نمی‌دهد، چنانکه دیدیم، شعاعیان نقدِ لنین بر تروریسم را "اپورتونیستی" (فرصت‌طلب‌گرایی) می‌دانست. و بالاخره در رد این افسانه‌ هم باید گفت که هر نافیِ لنینیسم، تروتسکیست محسوب نمی‌شود. باید توجه داشت این جز پروپاگاندای استالین بوده است که مخالفان لنینیسم را تروتسکیست می‌دانسته. مازیار بهروز، پژوهشگر خبره‌ی تاریخ چپ، در همین باره می‌گوید:به نظر من در وهله اول نمی‌توان تروتسکی را در مقابل لنین قرار داد. این یک قرائت استالینی است. تروتسکی در برخی موارد با لنین اختلاف عقیده و ‌اختلاف نظر داشت و این البته طبیعی نیز بود. اما جالب اینکه اختلاف لنین و تروتسکی هرچه هم بوده در مورد ایران و جنبش جنگل نبوده است. بنابراین به نظر من نمی‌آید بتوان شعاعیان را متهم به «گرایشات تروتسکیستی» کرد. شعاعیان به نوعی لنینیسم و از آن رهگذر بلشویسم را مورد خطاب و نقد قرار می‌دهد که این شامل تروتسکی نیز می‌شود. بنابراین برخورد با شعاعیان بر محور «گرایشات تروتسکیستی» نمی‌توانسته درست باشد.پس باید در نظر داشت که انتقادات شعاعیان بر لنینیسم از منظری مستقل وارد می‌شود.ابتذالِ انقلابمقصود از ابتذال انقلاب چیست؟ منظور واضح است: تهی شدن انقلاب از انقلاب‌اندیشی. هنگامی که انقلاب از انقلاب‌اندیشی خالی شود، انقلاب به کینه‌توزیِ سیاسی تقلیل می‌یابد. هنگامی که مبارزه‌ و کنشگریِ رادیکال از خشونت‌اندیشی تهی شود، مبارزه به تروریسم تقلیل می‌یابد. و بالاخره، هنگامی که همه‌ی این مفاهیمِ تقلیل‌یافته گرد هم جمع شوند، آنگاه یک انقلاب شکست می‌خورد. مثلا به خاطرات اشرف دهقانی، چریکِ کهنه‌کارِ فدائیان، بنگرید. او می‌گوید "دست و پای هر مزدوری را که به دستم می‌رسید گاز می‌گرفتم...فقط سرم آزاد بود که توانستم گوش پاسبانی که به دوشش بودم گاز بگیرم" یا درجایی دیگر می‌گوید:با دیدن شرایط مرفه زندان قصر به زودی متوجه شدیم که دشمن برای کشتن روحیه انقلابی تنها یک روش و یک تاکتیک به کار نمی‌برد فقط زندگی در سیاهچال شرایط سخت برای یک انقلابی نیست. بلکه برعکس زندگی در یک اتاق گرم و راحت نیز به اندازه سیاهچال شرایط سخت و بدی است و حتی تأثیر بدتر از آن دارد. در اینجاست که راحت‌طلبی‌ها و کمکم اعتیاد به زیستن و حفظ زیستن بدون هیچ تحولی به وجود می‌آید. اتاقی که ما در آن زندگی می‌کردیم اتاق بزرگی بود با پنجره‌های آفتاب‌گیر و دارای یک دستشویی و تختخوابهای بزرگ و خوب، تشکها و بالشهای نرم که بعضی‌ها در خانه پدریمان هم این وسایل گرم و نرم را نداشتیم...موقعیت خوبی برای بیان کینه‌های طبقاتی خود یافته بودم. شروع به شعار دادن کردم: مرگ بر شما! جنایتکاران پست…دشمن خلق‌ها…زالوصفت‌هایی که خون زحمتکشان را می‌مکید.. بعد شعرهایی می‌خواندم. بلشویک‌وار بباید جنگید...در بین راه یاد یک رفیق مبارز برزیلی بودم که زبانش را با دندان‌هایش بریده بود تا حرف نزند، من هم می‌خواستم همین کار را بکنم کمی زبانم را گاز گرفتم ولی هرچه سعی کردم موفق نشدم البته در تصمیم خود چنان‌که باید قاطع نبودم...زیر لب گفتم: ای کینه تو هم در جای خود چون محبت مقدسی!در اینجا واکنش‌های اشرف دهقانی از سَرِ چه چیزی‌ست؟ آیا اصلا او دست به کار ارزشمندی برده است که او اینچنین با افتخار، و احتمالا با غلو، از آن یاد می‌کند؟ درخشونت‌ورزیِ بیهوده‌ی او چه معنایی وجود دارد؟ آیا غیر از این است که او بدون آنکه خود بداند و تنها از روی کینه‌ی سیاسی دست به این کارها می‌زده است؟ این دقیقا منظور من از ابتذال انقلاب است. و بخاطر همین است که من شعاعیان را "آخرین انقلابی" می‌نامم. چرا که او واپسین چریکی‌ بود که علاوه بر انقلاب کردن، به انقلاب هم اندیشید. پروژه‌ی او و آثار متعددش، از تحقیقش درباره‌ی جنبش جنگل تا رساله‌ی "شورش" ، درست است که خالی از غرض نبود اما دستکم او انقلاب را به یک لحظه‌ی خشن و پر خون‌ و خونریزی تقلیل نداد. اگرچه که برخی معتقدند نگاه شعاعیان به انقلاب نگرشی‌ست احساسی و رمانتیک، اما دستکم انقلاب نزدِ شعاعیان فرآیندی‌ست فراگیر، که در تعادل و تعاملِ انقلابی‌گری و انقلاب‌اندیشی محقق می‌شود. برجسته‌ترین میراث شعاعیان هم در همین است. اما یک مسئله‌ی اصلی هنوز وجود دارد: درست است که شعاعیان می‌کوشد از مسیری دیگر به انقلاب فکر کند، اما باز هم افکار او همراه با احساس‌ورزی‌های بسیار است، گیریم که این عمل مبهم و منجر به انفعال نخواهد شد؛ حتی اگر این را هم بپذیریم باز هم متوجه خواهیم شد که شعاعیان هیچ تضمینی برای متفاوت بودنِ مسیر انقلابی‌اش ارائه نمی‌دهد. او از ضرورت خودآگاهیِ انقلابی می‌گفت اما چه عنصری تحویل داده بود که تضمین کند که مسیرِ مطلوبِ شعاعیان، در عمل به همان ابتذالِ انقلابی ختم نمی‌شود؟ او از مبارزه‌ی مسلحانه‌ی رهایی‌بخش دم می‌زد اما چه تضمینی وجود دارد که نشان دهد مبارزه‌ی مدنظر شعاعیان به مبارزه‌ی فدائیان‌مآبانه یا اشرفِ دهقانی مآبانه ختم نمی‌شود؟ شعاعیان از ضرورتِ انتخاب آگاهانه‌ی خشونت، نه از روی کینه‌توزی، می‌گوید، اما خودِ شعاعیان چگونه به این دستیافته بود؟ آیا غیر از این است که بخش بزرگی از رغبت شعاعیان به مبارزه‌ی مسلحانه به‌خاطر برباد رفتنِ آرمان‌ها و رویا‌های سیاسی‌اش بوده؟ آیا اگر مصدق سرنگون نمی‌شد و رویاهای رمانتیکش هنوز زنده می‌ماندند، باز هم بدل به یاغیِ رولور به دست می‌شد؟ این‌ها ابهاماتی هستند که شعاعیان هیچگاه رفعشان نکرد.مکاتبات و نامه‌نگاری‌های شعاعیان با فدائیان نیز منبع خوبی برای شناخت نگاهِ او و تفاوت‌هایش چپ‌های معاصر است. شعاعیان در اوایل دهه‌ی ۵۰ و پس از سرکوب جبهه‌ی دموکراتیک به عضویت فدائیان درآمد. او در آنجا با نظریه‌پردازان و رهبران حزب دو اختلاف مهم داشت. او اولا شرط گذاشته بود که تمام اعضا رساله‌ی "شورش" از او را، که نقد کوبنده‌ای بر لنینیسم بود، بخوانند. در مقابل اما، حمید مومنی، نظریه‌پرداز سازمان، در جواب به "شورش" ، "شورش نه" را نگاشت. او در این کتاب به آرای شعاعیان حمله می‌کند و آن را مغرورانه و نادقیق می‌خواند:نویسنده شورش به‌ جاى علت‌ یابى، علت‌ بافى مى‌ کند. به جاى این‌که هر پدیده را معلول مجموعه‌ اى از علل بداند و بعد این مجموعه علل را دسته ‌بندى کند و علت اصلى را کشف کند. و سرانجام رابطه دیالکتیکى علت و معلول را مطالعه کند. با اولین علتى که به ‌نظرش مى ‌رسد خودش را راضى مى ‌کند. رابطه آن‌ را با معلول به شکل متافیزیکى یک‌جانبه در نظر مى‌ گیرد و سخت در آن غرق مى‌ شود. حال آن‌که این علت ممکن است یک علت فرعى یا خیالى باشد...او در آموزش مارکسیسم‌ لنینیسم صداقت ندارد…او مى‌ خواهد همه چیز را خودش کشف کند و چنین چیزى ممکن نیست.امروز چندین نامه رد و بدل شده میان شعاعیان و رهبران فدائی داریم. طرف مقابل شعاعیان در این نامه‌ها حمید مومنی، حمید اشرف، مرضیه اسکویی و اشرف دهقانی هستند. غالب مکاتبات شعاعیان با مومنی بر سر اختلافات نظری و خصوصا کتاب "شورش" است. در مکاتبات با مرضیه اسکویی، که پیشتر در جبهه‌ی دموکراتیک نیز عضو بود و پس از آن به فدائیان پیوست، اختلاف‌نظر بر سر اهمیت تئوری، یا آنچه که پیشتر "انقلاب‌اندیشی" نامیدم، وجود دارد. همانطور که اشاره کردم شعاعیان مبارزه‌ی بدون اندیشیدن را ناکافی می‌دانست. حال آنکه اسکویی در این نامه‌ها بر مهم‌تر بودن عملِ انقلابی تاکید می‌ورزد. در مسائل دیگر نیز شعاعیان برای ایجاد زبانِ مشترک میان فدائیان و اسلام‌گرایان تلاش می‌کند. مثلا به رهبری سازمان توصیه می‌کند که کتب و رسالاتی درباره‌ی امام حسین به اعضا بدهند. اما سازمان به علت "ایدئالیست" بودن حسین از این کار امتناع می‌کند. شعاعیان اما خود معتقد بود:امام حسین مرد شریف و شجاع و مقاومی بود، حالا یک کمی هم ایدئالیست بود. این نباید مانع شود که زندگی حسین را نخوانند.بیژن جزنی، نظریه‌پردازِ بنیانگذار فدائیان، پیشتر در رساله‌ای تحت عنوان "اسلام مارکسیستی یا مارکسیسم اسلامی" به نقد این قبیل دیدگاه‌ها پرداخته بود. به‌زعم او، مارکسیسم همدلانه با اسلام نه تنها رهایی‌بخش نیست بلکه می‌تواند توسط "منافع طبقاتی" به خدمت گرفته شوند. احتمالا رهبران فدائیان در آن زمان تحت تاثیر این نگرش جزنی بودند.تاکید شعاعیان بر نقد لنینیسم و دیگر اختلاف‌ نظر‌ها، درنهایت باعث جدایی شعاعیان و فدائیان شد. البته او هیچگاه از در دشمنی با فداییان وارد نشد. در آخرین دیدار میان شعاعیان و حمید اشرف، رهبر میدانی فدائیان خلق در آن دوران، اشرف به شعاعیان گفت:ببین رفیق! جنبش سخت ناتوان است. بگذار تا اندازه‌ای رشد کنیم و نیرو بگیریم، آنگاه خوب، هرکس هر نظری داشته باشد، آزاد است که بگوید.شعاعیان این پاسخِ به‌یادماندنی را داد، که حقیقتا تکمله‌ی یک عمر نقادی‌اش بود:رفیق جون! سازمانی که به هنگام ناتوانی از پخش اندیشه‌ای جلو می‌گیرد، به هنگام توانایی، آن مغزی را می‌ترکاند که بخواهد اندیشه‌ای کند سوای آنچه سازمان دیکته می‌کند!میراث شعاعیان: چگونه به انقلاب بیندیشیم؟این مهم‌ترین چیزی‌ست که از شعاعیان به ارث برده‌ایم. چگونه می‌توان به انقلاب اندیشید؟ آیا باید اصلا به انقلاب اندیشید؟ انقلاب‌اندیشی چه ضرورتی دارد؟شعاعیان در کولاکِ حوادثِ منتهی به انقلاب فراموش شد و امروز، اگرچه که کمی از گردِ روی چهره‌اش رخت بربسته است، اما هنوز هم چندان شناخته‌شده نیست. دغدغه‌ای که او در تمام عمر خود جست، برای نسلِ جوان ایرانی، از جمله من، هنوز باز و گشوده است: چگونه می‌توان به انقلاب اندیشید؟ چگونه می‌توان انقلاب کرد؟انقلاب کردن مسیر پرپیچ‌‌وخمی‌ست، چنانکه انقلابِ شعاعیان، که البته پرونده‌اش ناتمام ماند، اینگونه بود. پروژه‌ی شعاعیان ناتمام و باتنش‌های بسیار ماند. من او را "آخرین انقلاب‌اندیشِ ایرانی" می‌نامم چرا که هم از اهمیت اندیشیدن به انقلاب آگاه بود هم از اهمیت عملِ انقلابی و هم از اهمیت وحدتِ انقلابی، اما درنهایت آنچه که شعاعیان در سر داشت شکست خورد. درست است که او از ضرورتِ انقلاب‌اندیشی می‌گفت اما آیا خود او باومود آن همه تنش و غرض‌ورزی توانست به آن دست یابد؟ گمان نمی‌کنم. آیا خود او توانست مرز مشخص و دقیقی، فارغ از احساسی‌گری، از تمایزِ تروریسم و مبارزه‌ی مسلحانه ترسیم کند؟ جدایی از این، اعتقاد او به مبارزه‌ی مسلحانه چقدر خودآگاهانه و چقدر از روی کینه بود؟ نباید فراموش کرد که کینه‌ی حکومت پهلوی و سیاست‌گذاری‌هایش باعث شده بود که بسیاری از انقلابیون به مبارزه‌ی قهرآمیز روی بیاورند، احتمالا شعاعیان هم از قاعده مستثنی نبود؛ البته دستکم بعدا کوشید برای مسیری که انتخاب کرده بود، محرکی آگاهانه‌تر برگزیند. شعاعیان بسیار از وحدت انقلابی گفت، از لزوم تشکیل جبهه‌ای فراگیر گفت. من هم این نگرش او در آن زمانه، در زمانه‌ی تاخت‌وتاز ایدئولوژی‌ها، ارزشمند می‌دانم. چنانکه خود می‌گفت:من برای پذیرش و ردّ چیزی نیازی به آیه ندارم. هر کس چیزی بگوید که بیانگر روابط درونی واقعیات و روشنگر واقعیات عینی باشد، برای من پذیرفتنی است، ولو آشکارا ضد آیه‌های هر تنابنده‌ای، و از جمله مارکس، باشد.این اعترافِ فروتنانه، آن هم در زمانه‌ای که ایدئولوژی‌ها یا از جانبِ خدا سخن می‌گفتند و یا از جانبِ روحِ تاریخی، بسیار نادر و محترم است. اما شعاعیان چه برنامه‌ای برای تبلیغِ انقلاب‌اندیشی داشت؟ شعاعیان چگونه قصد داشت یک جبهه‌ی فراگیرِ ملی تشکیل دهد آن هم در زمانه‌ای که هیچ همدلی میان جریانات وجود نداشت؟ این چالشی بود که هم شعاعیان در آن دوره با آن مواجه بود و هم ما با آن مواجه‌ایم. چنانکه قبلتر گفتم، برای دفعِ انحصارِ سیاسی، تشکیل یک وحدتِ انقلابی، حول اشتراکات، و حفظ آن در ادامه، لازم است. و همانطور که گفتم این وحدت اگر از سرِ اقتضای سیاسی باشد، همانطور که در آستانه‌ی انقلاب دیدیم، ناپایدار خواهد بود. امروز که به سرنوشتِ احزاب و گرو‌ه‌های مختلف پس از پیروزی انقلاب می‌نگریم، بیش از پیش پی می‌بریم که نبود وحدتِ پایدار و انقلاب‌اندیشی، تا چه حد دردآور و بی‌رحمانه خواهد بود. پس بهتر است اینگونه گفت که درست است که شعاعیان به اهمیت بسیاری از مسائل پی برده بود، اما درنهایت او پیشِ پای ما نقشه‌ای روشن ترسیم نکرد، بلکه بیشتر نگاهش به انقلاب، اگرچه که بسیار الهام‌بخش است، اما رمانتیک باقی‌ماند. شعاعیان در ابعادی فراتر از تئوریسین‌های فدائیان یا مجاهدین یا توده می‌اندیشید. چرا که او در پی تبیین راهی بومی نبود بلکه در نگاهی فراتر می‌خواست پا در کفشِ لنین و مارکس و فانون بگذارد و نظریه‌ای جهانی برای انقلاب بنا کند. تئوری‌پردازی‌های او، اگرچه که نارسایی‌ها و احساسی‌گری بسیار داشت، اما نشاندهنده‌ی افقِ دیدِ بالاتر او نسبت به معاصرانش بود.و بالاخره انقلاب نه یک کینه‌توزیِ سیاسی‌ست و نه تروریسمِ کور. بلکه هویتی‌ست که ابتدا در خفا و زیر سایه‌ی تهدید‌های نظام حاکم شکل می‌گیرد، و سپس، از خلال ناامیدی آگاهی آفریده می‌شود. این آگاهی را می‌توان رها کرد. که خب موجب کینه‌توزیِ مطلق می‌شود. اما می‌توان این آگاهی را نگاهداشت و به آن پروبال داد. آن موقع است که انقلابِ درون‌مان شکل خواهد گرفت و بالاخره آن موقع است که هویت تازه‌ی ما بنا خواهد شد. اگر به انقلاب نیندیشیم، و تنها به عملِ انقلابی بسنده کنیم، آنگاه از هویتِ انقلابی محروم خواهیم ماند. و عقب ماندن از آن، درنهایت موجب بازتولیدِ سلطه‌جویی خواهد شد. انقلابِ ما بایست درونی باشد. از درون ما آغاز شود و به برون راه یابد. چرا که اگر تمامِ جوششِ انقلابی به یک صحنه‌ی سیاسی تقلیل یابد و ارزش آن تا بدان حد پایین آورده شود، دیگر انقلاب نیست بلکه جابجا کردن مهره‌های شطرنج است. حال آنکه در انقلابِ راستین هدف جابجایی مهره‌های شطرنج نیست بلکه برهم زدن و دگرگون ساختنِ قوانین بازی است. اما درنهایت پرسش اصلی هنوز پابرجاست: خشونت و کنشِ رادیکالِ انقلابی در دهه‌ی ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ برآمده از چه چیز بود؟ تحولات جهانی؟ اختناق سیاسی؟ و یا روانشناسی و کینه‌توزیِ درونیِ خودِ آن چریک‌ها؟ به‌گمانم آمیزه‌ای از هر سه. فرهنگ و اندیشه هدهد Sat, 07 Feb 2026 00:00:27 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%B4%D9%87%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A8-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D9%82%D8%B5%D9%87-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D9%88%D8%B4%D8%B4-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B5%D9%87-%D9%BE%D9%8F%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-tr490b3ptyyy شهرزاد!در هزار و دومین شب،برای که قصه می‌گویی؟شهریار گوشش از قصه پُر استو در گوشی، به دنبال آخرین خبرهاست…مقدمه:تئوفیل گوتیه‌ی فرانسوی در سال ۱۸۴۲ میلادی رمانی به نام شب هزار و دوم را منتشر و در آن با قوه‌ی خیال خود شهرزاد را به این دلیل به کُشتن داد که نیروی الهام‌بخشی‌اش تمام شده بود و دیگر نمی‌توانست قصه‌ای بگوید. به هر حال شما هم اگر هزار و یک شب شر و ور سر هم کنید تا جان خودتان و باکرگان کشورتان را نجات دهید هم امکان دارد شب هزار و دوم کم آورده و حرف‌های تکراری بزنید! البته نه این‌که شهرزاد توانا دیگر نتواند قصه بگوید. می‌خواهد قصه بگوید ولی همین که دهان‌اش را باز می‌کند شهریار بی‌حوصله می‌گوید «همهٔ این‌ها را شنیده‌ام. دیگر هیچ‌چیز شگفت‌انگیز نیست.» گوتیه می‌خواهد بگوید جهانِ جدید، جهانِ توضیح‌پذیر، جهانِ عقلانی، دیگر جایی برای افسانه و افسون ندارد، نه چون دروغ است؛ بلکه چون بیش‌ازحد دیده و مصرف شده است. گوتیه که می‌خواهد بگوید افسانه وقتی می‌میرد که دیگر کسی شگفت‌زده نشود، شهرزاد را به جرم بی‌اثر شدن و طرح قصه‌های تکراری در شب هزار و دوم می‌کشد!چند سال پس از او ادگار آلن پو در سال ۱۸۴۵ داستان کوتاه طنزی نوشته و یک شب دیگر، هزار و یک شب را ادامه می‌دهد. در این شب شهرزاد قصه‌ای گفت که از جنس قصه‌های شب‌های قبل نبود. شهرزاد که هزار و یک شب از جن و پری و افسانه‌ها صحبت کرده و جان سالم به در برده بود، ناگهان تصمیم گرفت در شب هزار و دوم یک قصه‌ی واقعی بگوید و در آن به پیشرفت‌های علمی که در سرزمین‌های دیگر اتفاق افتاده اشاره کند و شهریار که به چیزهای فانتزی و جادویی باور داشت، این اکتشافات واقعی را نامعقول و غیرقابل باور دانست. آن‌قدر که به خشم آمد و دستور اعدام شهرزاد را صادر کرد. یعنی شهرزاد که هزار و یک شب با دروغ جان شیرین به در بُرده بود با یک شب بیان حقیقت کُشته شد! ادگار آلن پو که می‌خواهد بگوید حقیقت خطرناکتر از افسانه است، شهرزاد را به جرم بیان حقیقت برای یک شهریار عقب‌افتاده و عادت کرده به افسانه می‌کشد!و امّا: هزار و دومین شبِ معاصر!در هزار و دومین شب معاصر، همچنان روایت خفه می‌شود. نه با شمشیر و به جرم بی‌حوصله بودن مخاطب و یا عادت نداشتن گوش مخاطب به واقعیت محض. بلکه با مصرف بی‌وقفه‌ی روایت!ما در عصر «اشباعِ قصه» زندگی می‌کنیم. امروز، همه‌چیز روایت است. همه قصه می‌گویند. همه اعتراف می‌کنند. همه زخم‌شان را «محتوا» می‌کنند. و اینجا است که پارادوکس اتفاق می‌افتد. هرچه روایت بیشتر می‌شود، اثرِ نجات‌بخشِ آن کمتر می‌شود.شهرزاد در هزار و دومین شب معاصر چگونه کُشته می‌شود؟شهرزادِ امروز کشته نمی‌شود؛ در هیاهوی زمانه غرق می‌شود و ناشنیده می‌ماند. در هزار و یک شب شهرزاد اگر قصه نگوید، می‌میرد. در هزار و دومین شبِ امروز شهرزاد قصه می‌گوید اما شنونده گوشی‌اش را چک می‌کند، صفحات را رد می‌کند و می‌گوید: «قبلاً دیدم». این مرگ، نه تراژیک است، نه قهرمانانه، بلکه نامرئی است. مرگ با بی‌تفاوتی!روایت‌های بی‌بدن!روایت دیگر بدن ندارد. قصه‌های قدیم با جان گفته می‌شد، با ترس و با لرزش صدا. قصه‌های امروز ایمن‌اند، ویرایش‌شده‌اند، الگوریتم‌پسندند. حتی درد هم کوتاه، جذاب و قابل مصرف شده است. روایت وقتی بدن نداشته باشد، دیگر خطرناک نیست، و وقتی خطرناک نباشد، قدرتی ندارد.واکنش شهریار امروز در هزار و دومین شب:شاهِ امروز، لازم نیست گوش بدهد. چون اگر خوشش نیامد، وقعی نمی‌نهد و می‌رود. قدرت دیگر در دست کسی نیست که می‌کشد، بلکه در دست کسی است که می‌تواند نشنود و یا نشنیده بگیرد. این، خشن‌ترین شکلِ قدرت است.کتاب پیشنهادی: فرهنگ و اندیشه Dast Andaz Fri, 06 Feb 2026 02:13:54 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%BE%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-ao276tjlxpr4 نویسنده: هادی علیزادهپژوهشگر مستقل تاریخ و باستان‌شناسیمقدمهسنگ‌نوشته‌ها از معدود آثاری هستند که انسان‌های گذشته آگاهانه آن‌ها را برای ماندگاری ساخته‌اند. انتخاب سنگ به‌عنوان بستر نوشتن نشان می‌دهد که پیام ثبت‌شده تنها برای زمان حال نبوده، بلکه قرار بوده به آینده منتقل شود. همین نگاه آینده‌محور، سنگ‌نوشته‌ها را به یکی از مهم‌ترین منابع باستان‌شناسی تبدیل کرده است؛ منابعی که نه‌تنها اطلاعات تاریخی ارائه می‌دهند، بلکه ذهنیت، نگرش و تصمیم انسان‌های کهن را نیز آشکار می‌سازند.درک ارزش این آثار فقط با خواندن متن آن‌ها ممکن نیست، بلکه نیازمند توجه به زمان، مکان و شرایطی است که سنگ‌نوشته در آن شکل گرفته است. سنگ‌نوشته‌ها ترکیبی از پیام، فضا و تاریخ هستند و زمانی معنا و اهمیت واقعی خود را نشان می‌دهند که در بستر طبیعی و فرهنگی‌شان بررسی شوند.درک ارزش تاریخی و فرهنگی سنگ‌نوشته‌هاوقتی به یک سنگ‌نوشته نگاه می‌کنیم، در واقع با یک انتخاب آگاهانه انسانی روبه‌رو هستیم. انسان گذشته می‌توانست پیام خود را روی چوب، خاک یا مواد ناپایدار ثبت کند، اما سنگ را برگزیده؛ ماده‌ای سخت، مقاوم و ماندگار در برابر زمان. همین انتخاب نشان می‌دهد که محتوای نوشته اهمیت بالایی داشته و قرار بوده از فراموشی در امان بماند.قدیمی‌ترین سنگ‌نوشته‌های شناخته‌شده جهان، مانند لوح‌ها و نوشته‌های نخستین در بین‌النهرین، نشان می‌دهند که انسان از همان آغاز تمدن، نوشتن را ابزاری برای ثبت قدرت، نظم و اندیشه می‌دانسته است. در ایران نیز، سنگ‌نوشته‌های عیلامی و سپس کتیبه‌های دوره هخامنشی، از کهن‌ترین نمونه‌های نوشتار حک‌شده روی سنگ به‌شمار می‌آیند. این آثار نه‌تنها قدمت بالای نوشتار در ایران را نشان می‌دهند، بلکه گواهی بر شکل‌گیری ساختارهای سیاسی، اداری و فرهنگی پیشرفته هستند.جایگاه سنگ‌نوشته‌ها معمولاً تصادفی نیست. بسیاری از آن‌ها در مسیرهای ارتباطی، نزدیکی سکونت‌گاه‌ها، ارتفاعات یا نقاطی با دید و تسلط بالا قرار گرفته‌اند. این انتخاب مکان، بخشی از پیام سنگ‌نوشته است و به باستان‌شناس کمک می‌کند تا کارکرد آن را بهتر درک کند؛ آیا این نوشته برای اعلام قدرت بوده، ثبت یک رویداد مهم، یا انتقال پیام به نسل‌های آینده؟از نظر تاریخی، سنگ‌نوشته‌ها ابزار مهمی برای تعیین دوره‌های زمانی هستند. نوع خط، زبان، شیوه تراش و حتی میزان ظرافت اجرا، اطلاعات ارزشمندی درباره سطح دانش، ابزارها و مهارت‌های فنی جامعه ارائه می‌دهد. برای نمونه، کتیبه‌هایی مانند بیستون، نه‌تنها یک روایت تاریخی هستند، بلکه نمایانگر اوج هماهنگی میان سیاست، هنر و نوشتار در دوره خود به‌شمار می‌آیند.از دید فرهنگی، سنگ‌نوشته‌ها صدای مستقیم انسان‌های گذشته‌اند. نام‌ها، القاب، دعاها، هشدارها و روایت‌ها، نشان می‌دهد که چه چیزهایی برای آن جوامع اهمیت داشته و چگونه جهان پیرامون خود را تفسیر می‌کرده‌اند. این آثار به ما اجازه می‌دهند به‌جای حدس زدن، مستقیماً با اندیشه انسان‌های کهن روبه‌رو شویم.سنگ‌نوشته‌ها همچنین به شناخت روابط اجتماعی کمک می‌کنند. اینکه چه کسی اجازه نوشتن داشته، مخاطب پیام چه کسانی بوده‌اند و نوشته در چه فضایی قرار گرفته، همگی نشانه‌هایی از ساختار قدرت و نظم اجتماعی هستند. این ویژگی باعث می‌شود تاریخ از حالت کلی و خشک خارج شود و به روایت زندگی واقعی انسان‌ها نزدیک‌تر گردد.برای مخاطب عادی نیز سنگ‌نوشته‌ها جذاب‌اند، زیرا حس تماس مستقیم با گذشته ایجاد می‌کنند. دیدن سنگی که هزاران سال پیش انسانی دیگر روی آن اثری گذاشته، تاریخ را از یک مفهوم دور و انتزاعی به تجربه‌ای زنده و ملموس تبدیل می‌کند؛ تجربه‌ای که فهم گذشته را ساده‌تر و انسانی‌تر می‌سازد.نتیجه‌گیریسنگ‌نوشته‌ها از ارزشمندترین منابع باستان‌شناسی هستند، زیرا به‌طور مستقیم اندیشه، قدرت و نگاه انسان‌های گذشته را منتقل می‌کنند. از نخستین سنگ‌نوشته‌های جهان تا کهن‌ترین کتیبه‌های ایران، این آثار نشان می‌دهند که نوشتن از آغاز، ابزاری برای ماندگاری تاریخ و هویت بوده است.مطالعه دقیق سنگ‌نوشته‌ها یادآور می‌شود که تاریخ فقط در بناهای عظیم یا آثار پرشکوه خلاصه نمی‌شود؛ گاهی چند خط حک‌شده روی سنگ، می‌تواند تصویری عمیق‌تر و واقعی‌تر از گذشته ارائه دهد. همین ویژگی است که سنگ‌نوشته‌ها را به پلی زنده میان امروز و هزاران سال پیش تبدیل می‌کند؛ پلی که هنوز هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارد.✍️ درباره نویسندهبرای آشنایی با سوابق و حوزه کاری من: اینجا را ببینیدهادی علیزادهپژوهشگر مستقل تاریخ و باستان‌شناسیتمرکز بر تحلیل لایه‌های پنهان فرهنگ و تمدن ایراناستفاده از این متن تنها با ذکر نام نویسنده مجاز است.این یادداشت پیش‌تر در وبلاگ شخصی نویسنده منتشر شده است. فرهنگ و اندیشه hadi alizadeh Thu, 05 Feb 2026 11:31:20 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DB%B2%DB%B5%DB%B0%DB%B0-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-az2qkyp2slkg این روزها که درگیری لفظی و نظامی ایران و آمریکا به اوج خودش رسیده، عموم مردم ایران گمان میکنند که جنگ با تمدن غرب یک اتفاق جدید است که دلیل آن تنش آفرینی ایران در منطقه، عدم شفافیت برنامه هسته ای یا مسائل حقوق بشری است. اما با مروری گذرا بر تاریخ ۲۵۰۰ ساله ایران به سادگی میتوان فهمید که این نبرد یک تقابل تازه و معاصر نیست. اما چرا تمدن غرب از زمان یونان باستان در نبرد با تمدن ایران بوده است؟ چرا تقابل ما و غرب از هخامنشیان و ساسانیان تا صفویان و قاجاریان، بخشی جدا نشدنی از زیست ایرانیان بوده؟ برای رسیدن به جواب بیایید به تاریخ نگاهی بیاندازیم. جهان بینی غرب و شرق، نقطه شروع تقابل تمدنیتمدن ایرانی، از روزگاران کهن، بر پایه مفهوم بنیادینی به نام «اشا» استوار شد. اَشا نظمی حقیقی و الهی است که بر جهان حکمفرماست و وظیفه انسان، همکاری با این نظم برای گسترش نیکی، راستی و عدالت است. در این نگاه، انسان جزئی از یک کل هماهنگ کیهانی است که باید در تعادل با آن زندگی کند. این دیدگاه، بعدها در پیکره فرهنگ و اندیشه اسلامی ایران نیز تنیده شد. در سوی دیگر، ریشه‌های تمدن غرب را باید در فلسفه یونان باستان جستجو کرد. در آنجا مفهوم «لوگوس» سر برآورد. لوگوس به معنای خرد انسانی، منطق و استدلال بود. این نگاه، انسان را به عنوان مرکز و ارباب طبیعت می‌دید که وظیفه دارد با سلطه بر دنیای پیرامون، آن را بشناسد و برای پیشرفت خودش به خدمت بگیرد. این دو بنیان فکری، دو مسیر جداگانه برای تمدن‌ها ترسیم کرد. یکی بر هماهنگی و حق‌مداری تکیه داشت و دیگری بر تحلیل و سلطه‌گری.این تفاوت در هستی‌شناسی، به شکل‌گیری دو الگوی کاملاً متمایز از حکمرانی انجامید. الگوی ایرانی، از زمان تشکیل اولین امپراتوری بزرگ به دست کوروش هخامنشی، معطوف به ایجاد حکومتی متمرکز، فراقومی و وسیع بود. این امپراتوری‌ها، با پذیرش تنوع فرهنگ‌ها و ادیان زیر یک چتر واحد، مشروعیت خود را اغلب از فره ایزدی یا حمایت الهی می‌گرفتند. در مقابل، یونانیان مفهوم «پولیس» یا شهر-دولت را بنیان نهادند. در این مدل، گروهی کوچک از شهروندان در اداره امور عمومی مشارکت مستقیم داشتند و قانونی بشری، حاکم بر روابط بود. این ایده بعدها در قالب دولت-ملت‌های رقیب و دموکراسی‌های لیبرال در غرب تکامل یافت. هنگامی که این دو جهان به هم برخورد کردند، یک تضاد ساختاری آشکار شد؛ از یک سو امپراتوری‌هایی با ادعای حاکمیت جهانی بر پایه نظم الهی، و از سوی دیگر واحدهای سیاسی رقابتی با مشروعیتی زمینی. ظهور ادیان توحیدی و تغییر چهره تمدن غرب و شرقبا افول امپراتوری های باستانی و فرسوده شدن فلسفه های چندخدایی، یک تحول بزرگ در خاورمیانه رقم خورد. با بعثت حضرت عیسی (ع) و ظهور مسیحیت ریشه های یک نبرد جدید بین دو تمدن شکل گرفت و عرصه نبرد از زمین و سیاست، به تقابل ادیان بدل شد. امپراتوری روم که خود را در خطر فروپاشی میدید، پس از 300 سال مقاومت در برابر مسیحیت، سرانجام آن را به عنوان دین رسمی پذیرفت. این اتفاق سرآغاز شکل گیری هویتی نوین برای اروپا بود که تاریخ این قاره را برای همیشه تغییر داد. کلیسا و ساختار مسیحی، ستون فقرات تمدن اروپایی پسارومی شد و یک جهان بینی واحد را تعریف کرد که در آن، کلیسای رم، خود را مرکز حقیقت و اقتدار الهی بر روی زمین می دانست. در نهایت تلفیق بین دین و حکومت، مشروعیتی الهی و دستمایه ای جدید به اروپا داد تا بوسیله آن به گسترش مرز های خود بپردازد.اما در سوی دیگر جهان و در شبه جزیره عربستان، حضرت محمد (ص) دین جدیدی را بنیان نهاد. دین اسلام با سرعتی شگفت انگیز از مرزهای زادگاهش گذر کرد و امپراتوری های کهن را درنوردید. هنگامی که سپاه اسلام به ایران رسید، نه تنها یک فتح نظامی، بلکه یک برخورد تمدنی عمیق رخ داد. ایرانیان که از سقوط شاهنشاهی ساسانی زخم خورده بودند، به تدریج اسلام را پذیرفتند، اما آن را با تار و پود فرهنگ و اندیشه خود درآمیختند. ایرانیان در ساختن تمدن درخشان اسلامی نقشی محوری ایفا کردند و نقشی مهم در دیوان سالاری خلافت اسلامی ایفا کردند. حالا در دو سوی عالم، دو قلمروی بزرگ تمدنی جدید شکل گرفته بود که جایگزین تمدن های باستانی ایران و روم شده بود. در این مرزبندی جدید، مسیحیت به مرکزیت رم و کنستانتینوپول نمایندگان تمدن غرب، و اسلام با کانون هایی قدرتمند در بغداد و دمشق نمایندگان شرق بودند.این دو جهان، خود را وارثان حقیقی وحی الهی می دانستند و دیگری را تکفیر میکردند. جنگ های صلیبی در قرون یازدهم تا سیزدهم میلادی، خونین ترین تجلی این تقابل بود. صلیبیون با فرمان پاپ و با وعده آمرزش الهی و ثروت بی پایان شرق، به سوی سرزمین های مقدس روانه شدند. اما این نبردها تنها پیکار بر سر اورشلیم نبود، بلکه برخوردی بین دو نظم سیاسی، اقتصادی و اعتقادی بود که در پوشش نبردی دینی ظهور کرده بود. با پایان جنگ های صلیبی و مستهلک شدن دو تمدن، حمله مغول باعث شد تا ضربه ای کاری به پیکر خسته و بی جان تمدن اسلامی وارد شود و آن را برای سالها از رقابت با غرب عقب بی‌اندازد.رنسانس و شروع استعمار و استثماردر این میان، ایران هرچند که دیگر امپراتوری یکپارچه و گسترده‌ای چون دوران باستان نبود، اما همچنان به عنوان کانونی پایدار از تمدن، دانش و قدرت در شرق جهان اسلام ایستاده بود. پس از سالها خلع قدرت مرکزی مقتدر، ظهور و بروز صفویان در ابتدای قرن شانزدهم میلادی، بار دیگر ایران را به عنوان یک قدرت مستقل، متمرکز و ایدئولوژیک بر سر راه توسعه طلبی غرب قرار داد. صفویان با رسمی‌کردن مذهب تشیع، هویتی متمایز و رقیبی قدرتمند در مقابل عثمانی و جهان مسیحی غرب ایجاد کردند.این احیای قدرت ایران درست همزمان با اوج فشار عثمانی بر اروپا بود و در عمل به جای تقویت جبهه شرق به عاملی برای تضعیف و فرسایش دو کشور اسلامی تبدیل شد. این انشقاق، فشار یکپارچه شرق بر غرب را کاهش داد و به اروپای در حال تحول، فرصت تنفسی حیاتی داد. اروپاییان به تدریج دریافتند که می‌توانند از این رقابت درون‌اسلامی به نفع خود بهره ببرند و حتی گاه با یک طرف علیه طرف دیگر متحد شوند. بنابراین، تهدید شرق اگرچه از بین نرفت، اما تمرکز و یکپارچگی خود را از دست داد.درست در همین برهه حساس بود که رخدادی سرنوشت‌ساز در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی، ورق بازی جهانی را به نفع غرب برگرداند. اروپا که از یک سو شاهد احیای ایران و از سوی دیگر تحت فشار نظامی عثمانی بود، دریافت که راه مقابله مستقیم با این قدرت‌های شرقی، پرهزینه و نامطمئن است. بنابراین، در جستجوی راهی برای دور زدن این مانع عظیم برآمد. انگیزه یافتن مسیرهای تجاری جدید به سوی گنجینه‌های آسیا، بدون پرداخت باج به قدرت‌های میانی، نیروی محرکه آنها برای تغییر شرایط شد. این جستجو، اروپاییان را به سوی غرب و به اقیانوس‌های ناشناخته کشاند. آنها به جای جنگ مستقیم با شرق، راهبرد نوینی در پیش گرفتند و برای رسیدن به آسیا به مسیر های تازه و کاوش در جهان ناشناخته آن روزگار پرداختند. این چرخش استراتژیک، پای غرب را از طریق اقیانوس‌ها به آسیا و آمریکا باز کرد و فصل کاملاً جدیدی در رقابت چند هزار ساله گشود. عقب ماندگی در شرق و حرکت غرب به سمت جهانی شدنایران صفوی اگرچه کانونی درخشان از فرهنگ و قدرت بود، اما درون دیوارهای سنت و ساختارهای اقتصادی کهن خود باقی ماند. رقابت طولانی و فرساینده با عثمانی در غرب و ازبکان در شرق، منابع این امپراتوری را می‌بلعید و فرصتی برای نگاه به تحولات جهان‌ فراهم نمی‌کرد. در حالی که ناوگان پرتغالی به تنگه هرمز رسیده و بر بخش‌هایی از خلیج فارس مسلط شده بود، دولت صفوی توجه خود را به حفظ مرزهای زمینی معطوف کرده بود. این فرسایش تدریجی در نهایت صفویان را وارد چالش های بزرگ و عمیقی کرد که آینده ایران را برای همیشه تغییر داد.با ضعف و فروپاشی صفویان در قرن هجدهم، ایران دوره‌ای طولانی از بی‌ثباتی، جنگ‌های داخلی و حاکمیت‌های ضعیف را تجربه کرد. همزمان، غرب با موتور محرکه انقلاب صنعتی به مرحله‌ای کاملاً جدید پا گذاشته بود و تولید انبوه، نیاز به مواد خام و بازارهای مصرف جدید را به طور تصاعدی افزایش داد. در این نقطه بود که استعمار به معنای مدرن آن متولد شد. دیگر هدف، تنها تجارت ادویه و ابریشم نبود؛ هدف کنترل کامل سرزمین‌ها، منابع آنها و بازسازی ساختارهای اقتصادی‌شان به نفع ماشین تولید غرب و نظام سرمایه داری بود. شرق، از جمله خاورمیانه و ایران، دیگر نه به عنوان رقیب، که به عنوان یک بازار بزرگ و معدنی غنی از مواد اولیه در نظر گرفته می‌شد.حاصل این تهاجم جدید برای ایران قاجاری، قراردادهای تحمیلی، امتیازات گسترده اقتصادی به روسیه و بریتانیا، و تقسیم کشور بود که ضربه‌های مهلکی بر حاکمیت و اقتصاد ایران وارد کرد. شکست‌های نظامی از قدرت‌های استعماری، نه تنها مرزها را کوچک کرد، بلکه اعتماد به نفس و هویت تمدنی ایرانیان را عمیقاً خدشه‌دار کرد. حافظه تاریخی ایرانیان از این دوره، خاطره‌ای از تحقیر، دخالت بیگانگان و از دست رفتن اقتدار ملی بود. این حافظه جمعی، شالوده بی‌اعتمادی عمیق نسبت به نیت غرب را بنا نهاد و اقدامات بعدی غرب را به درستی در چارچوب الگوی سلطه‌جویانه قدیمی تفسیر کرد.سلطه کامل تمدن غرب بر جهانپس از جنگ جهانی دوم و به ویژه پس از فروپاشی شوروی، آمریکا به عنوان نماد تمدن غرب و رهبر جهان لیبرال-سرمایه‌داری قدرت مطلق جهان شد. پروژه آمریکا، ایجاد یک نظم جهانی یکسان بر مبنای الگوی دموکراسی لیبرال و بازار آزاد بود. این همان میل بی‌نهایت به سلطه و حکومت بر جهان بود که در قالبی جدید و جهانی نمایان شده بود. اما انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، دقیقاً در تقابل با این پروژه سر برآورد. ایران نه تنها از حوزه نفوذ غرب خارج شد، بلکه با ارائه گفتمانی مبتنی بر استقلال، مقاومت و اسلام سیاسی، خود را به عنوان جایگزینی الهی در برابر نئولیبرالیسم آمریکایی و حتی سوسیالیسم شوروی معرفی کرد. این تقابل دیگر صرفاً ملی یا اقتصادی نبود؛ بلکه یک رقابت تمدنی تمام‌عیار بود که عرصه‌های ایدئولوژیک، منطقه‌ای و استراتژیک را دربرمی‌گرفت.بنابراین، آنچه امروز به عنوان جنگ ایران و آمریکا مشاهده می‌کنیم، تنها یک فصل از کتابی بسیار بلند است. این نبرد، در حقیقت ادامه همان کشمکش دیرینه است؛ کشمکش میان تمدنی الهی، که هستی را بر اساس حق و عدالت تفسیر می‌کند و در برابر جذب شدن در یک نظم تحمیلی مقاومت کرده، و تمدنی که خرد انسانی و پیشرفت مادی را محور قرار داده و در مسیر جهانی‌سازی الگوی خود، موانع را یکی پس از دیگری برمی‌دارد. ایران، با تاریخ کهنو تجربه تلخ استعمار، برای آمریکایی که بدنبال سلطه جهانی است تنها یک دولت مشکل‌ساز نیست، بلکه نماد یک رقیب تمدنی دیرینه است. این نبرد دو هزار پانصد ساله، امروز در میدان‌های دیپلماتیک، اقتصادی و حتی سایبری ادامه دارد و نشان می‌دهد که تاریخ، گذشته نیست، بلکه آینه‌ای است که آینده مارا ترسیم میکند. فرهنگ و اندیشه دوران Thu, 05 Feb 2026 08:11:10 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D9%87%D9%88%D8%B4-%D9%85%D8%B5%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%B1%D9%82%DB%8C%D8%A8-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%B3%D9%86%D8%AF%D9%87-%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B4-vpdkjp67rxmd ناشران آمریکایی اصطلاحی دارند، نوشتن یک کتاب همیشه با انسان شروع می‌شود و با انسان تمام می‌شود. یادم نیست اولین بار این جمله را کجا خواندم اما جمله جالب وقابل تاملی است. اما وسط این مسیری که با انسان شروع و تمام میشود، یعنی وقتی که پیش‌نویس‌ها روی هم جمع میشوند، ایده‌ کم می‌آوری و نمیدانی چه ساختاری به محتوایت بدهی، هوش مصنوعی می‌تواند فرشته نجاتی باشد که نویسنده را از سردرگمی بیرون می‌کشد. مهم این است که بدانیم چطور از آن استفاده کنیم.بزرگ‌ترین کمکی که هوش مصنوعی می‌تواند به یک نویسنده بکند، ایده‌سازی و طوفان فکری است. وقتی صفحه سفید روبه‌رویت باز است و نمی‌دانی جمله اول از کجا باید شروع شود، کافی است چند پاراگراف از نوشته‌هایت را به هوش مصنوعی بدهی و بخواهی عنوان‌های پیشنهادی، استعاره‌های جذاب، زاویه‌های تازه یا حتی فهرست ایده‌های اولیه برای ادامه کار ارائه کند. هوش مصنوعی این روند را در چند ثانیه برایت انجام می‌دهد. نه برای اینکه یکی از آن‌ها را انتخاب کنی، بلکه برای اینکه ذهن تو را گرم کند، گزینه‌های تازه پیش پایت بگذارد و تو را از بن‌بست بیرون بیاورد.اما درست همین‌جا یک سوءتفاهم بزرگ هم وجود دارد، نباید اجازه دهیم هوش مصنوعی به جای ما انتخاب کند. هوش مصنوعی در انتخاب چندان قابل اعتماد نیست. چون پشت پیشنهادهایش نه تجربه بازار کتاب است، نه شناخت مخاطب،. بنابراین پس از ایده‌سازی، باز هم این انسان است، نویسنده،ناشر یا حتی مخاطبان شبکه‌اجتماعی‌، که باید تصمیم نهایی را بگیرند.هوش مصنوعی همچنین می‌تواند تمام یادداشت‌ها، خاطرات قدیمی حتی گفتگوهایی که سال‌ها پیش نوشته‌ای را در کنار هم بگذارد و یک اسکلت‌بندی قابل‌فهم از کتاب ارائه دهد. چیزی شبیه یک دستیار حرفه ای که می‌تواند ظرف چند دقیقه محتوایی را که شاید تو در طول ده سال جمع کرده باشی دسته‌بندی، تحلیل و مرتب کند و به تو بگوید کدام بخش‌ها ضعف دارند، کدام بخش‌ها تکراری‌اند و کدام مفاهیم نیاز به پرورش بیشتر دارند.اگر رمان می‌نویسی، می‌توانی از هوش مصنوعی درباره نام شخصیت‌ها، جزئیات ، لباس‌ها، خوراک‌ها، اصطلاحات روز و حتی اتفاقات واقعی دوره زمانی خاص پرس‌وجو کنی. اگر خاطره‌نویسی یا زندگی‌نامه می‌نویسی، کافی است خاطرات قدیمی راتایپ کنی و به هوش مصنوعی بدهی و بخواهی از دل سال‌ها تجربه، هسته دراماتیک زندگی‌ات را بیرون بکشد.با وجود همه این‌ها، نقطه حساس همان‌جایی است که محدودیت‌ها شروع می‌شود: هوش مصنوعی نمی‌تواند جای تجربه انسانی را بگیرد. نمی‌تواند مثل کسی که سال‌ها در کتابفروشی‌ها پرسه زده باشد، رفتار خریدار را از نزدیک دیده باشد، یا بفهمد چرا یک عنوان در بازار می‌فروشد و عنوانی دیگر هرگز دیده نمی‌شود. وظیفه‌اش کمک کردن است، نه انتخاب کردن.نویسندگی در عصر هوش مصنوعی یک مهارت تازه لازم دارد، اینکه یاد بگیری چطور از یک ابزار فوق‌العاده قدرتمند بهترین استفاده را بکنی، بدون اینکه فرمان را دستش بدهی. آینده کتاب‌ها قرار نیست با هوش مصنوعی نوشته شود؛ آینده را کسانی می‌سازند که بلدند این ابزار را در دل روند خلاقانه به خدمت بگیرند. نه آن‌هایی که از آن می‌ترسند و نه آن‌هایی که همه چیز را به آن می‌سپارند. کتاب همچنان با انسان شروع می‌شود و با انسان تمام می‌شود. هوش مصنوعی فقط میان‌برهایی می‌سازد؛ راه را روشن‌تر می‌کند، اما مقصد را تو باید انتخاب کنی. نویسندگی امروز آسان‌تر، سریع‌تر و هیجان‌انگیزتر شده، به شرط آنکه بلد باشی با این همسفر تازه، هم‌قدم شوی. فرهنگ و اندیشه منصور سجاد Wed, 04 Feb 2026 19:58:33 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%82-ayaaiwjb196z اراده سیاسی در ادبیات علوم سیاسی به توان و تعهد واقعی نظام تصمیم‌گیری برای پیاده‌سازی یک سیاست یا برنامه اشاره دارد. این مفهوم در سطحی فراتر از قصد صرف قرار گرفته و مستلزم تخصیص منابع، هماهنگی نهادی و پایبندی عملی به اهداف تعریف شده است.از منظر نظری، شکل‌گیری اراده سیاسی تابعی از تعاملات چندسطحی است. نظریه‌های انتخاب عقلانی بر این باورند که تصمیم‌گیران زمانی اراده سیاسی نشان می‌دهند که محاسبه هزینه-فایده به نفع اقدام باشد. یعنی وقتی منافع حاصل از یک سیاست بیش از هزینه‌های آن ارزیابی شود، اراده برای پیگیری آن قوت می‌گیرد. این محاسبات شامل منافع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی شخصی می‌شود.نهادگرایان تاریخی بر نقش ساختارهای نهادی تأکید دارند. آنها معتقدند که قواعد بازی، توزیع قدرت در سیستم و میراث تاریخی نهادها تعیین می‌کند که چه نوع اراده‌های سیاسی می‌توانند شکل بگیرند. مسیرهای وابسته به تاریخ گذشته باعث می‌شود برخی تصمیمات آسان‌تر و برخی دیگر دشوارتر شوند.سازه‌انگاران اجتماعی به نقش گفتمان‌ها، هنجارها و ایده‌ها توجه می‌کنند. از نگاه آنها، اراده سیاسی در فضایی شکل می‌گیرد که توسط باورهای جمعی، هویت‌های سیاسی و چارچوب‌های معنایی تعریف شده است. تغییر در گفتمان‌های حاکم می‌تواند زمینه‌ساز پدیداری اراده برای سیاست‌های جدید باشد.از سوی دیگر، نظریه‌های جامعه‌محور بر فشارهای از پایین به بالا تأکید دارند. جنبش‌های اجتماعی، رسانه‌ها، افکار عمومی و گروه‌های منافع از طریق بسیج و سازماندهی می‌توانند اراده سیاسی برای تغییر ایجاد کنند. قدرت این فشارها به میزان همبستگی اجتماعی، منابع سازمانی و فرصت‌های سیاسی موجود بستگی دارد.عوامل بیرونی نیز نقش مهمی ایفا می‌کنند. بحران‌های اقتصادی، تحولات بین‌المللی، فشارهای نهادهای جهانی و تغییرات ژئوپلیتیکی می‌توانند پنجره‌های فرصت برای شکل‌گیری اراده سیاسی باز کنند. این عوامل وضعیت موجود را به چالش کشیده و ضرورت تغییر را تشدید می‌کنند.اما چرا گاهی علی‌رغم تقاضای اجتماعی، اراده سیاسی شکل نمی‌گیرد؟ تحلیل این شکاف به درک عمیق‌تری از دینامیک‌های قدرت نیاز دارد. نظریه گروه‌های منافع نشان می‌دهد که بازیگران سیاسی معمولاً پاسخگوی فشارهای سازمان‌یافته‌اند نه خواست‌های پراکنده عمومی. گروه‌هایی که از سازماندهی بهتر، منابع بیشتر و دسترسی نزدیک‌تر به مراکز تصمیم‌گیری برخوردارند، می‌توانند جلوی شکل‌گیری اراده برای تغییراتی که علیه منافع آنهاست را بگیرند.مسئله عمل جمعی نیز اهمیت دارد. بر اساس نظریه اولسون، منافع پراکنده جامعه عموماً در سازماندهی ضعیف‌تر از منافع متمرکز اقلیت است. حتی اگر اکثریت جامعه از یک سیاست سود ببرند، عدم توانایی در هماهنگی و تحمل هزینه‌های سازماندهی باعث می‌شود صدای آنها به اراده سیاسی تبدیل نشود.افق زمانی تصمیم‌گیران نیز موضوع کلیدی است. تحقیقات اقتصاد سیاسی نشان داده که بازیگران سیاسی تمایل به تخفیف زمانی دارند و سود کوتاه‌مدت را بر منافع بلندمدت ترجیح می‌دهند. بسیاری از اصلاحات ساختاری که منافع بلندمدت دارند، در کوتاه‌مدت هزینه‌بر و دشوارند و این امر مانع از شکل‌گیری اراده برای پیگیری آنها می‌شود.مفهوم مسیر وابسته نیز توضیح می‌دهد که چرا حتی با وجود تقاضای تغییر، نظام‌ها در مسیرهای قبلی خود باقی می‌مانند. سرمایه‌گذاری‌های گذشته، ساختارهای مستقر و هنجارهای نهادی شده مقاومت در برابر تغییر ایجاد می‌کنند و هزینه انحراف از مسیر موجود را بالا می‌برند.عدم قطعیت و ریسک نیز عامل مهمی است. از منظر نظریه بازی‌ها، بازیگران سیاسی در شرایط عدم اطمینان از نتیجه، تمایل به حفظ وضع موجود دارند حتی اگر آن وضعیت بهینه نباشد. ترس از پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی تغییر می‌تواند از شکل‌گیری اراده برای اقدام جلوگیری کند.در نهایت، اراده سیاسی محصول تعامل پیچیده میان ساختارها، نهادها، منافع، ایده‌ها و فرصت‌هاست. درک این پیچیدگی برای طراحی استراتژی‌های مؤثر تغییر اجتماعی ضروری است و نشان می‌دهد که تحقق خواست‌های جمعی نیازمند فراتر رفتن از تقاضای صرف و ایجاد ائتلاف‌ها، استفاده از فرصت‌ها و تغییر در ساختارهای قدرت است. فرهنگ و اندیشه نویسنده:حسین نجفعلی بیگی Wed, 04 Feb 2026 08:56:20 +0330 https://virgool.io/farhang-andishe/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%DB%8C-%D8%B2%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B4%D8%A8%DB%8C%D9%87-%D8%AE%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D8%A7%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%88%D8%AF-gev8wlwxbsl4 از اینجایی که من وایسادم تا جنون اون شخصیت داستانی در کتاب «بی‌پناه» چقدر فاصله‌ست؟ چقدر مونده که من به اون نقطه برسم؟از اینجا و این تاریخی که وایسادم و دارم به گذشته و وضعیت فعلی جایی که توش زندگی می‌کنم نگاه می‌ندازم، یعنی ایران، در مقایسه با داستان «بی‌پناه» خودم رو این روزها تو همین وضعیت شکننده‌ای می‌بینم که شخصیت اصلی داستان توش قرار گرفته.داستان بی‌پناه، داستان زنیه که خیلی وقته از زندگی دست کشیده. خونواده‌ای داره با دو تا بچه‌ی کوچیک که به توجه و مراقبت و عشق اون نیاز دارن، با همسری که بخاطر شرایط اقتصادی و فشاری که داره تحمل می‌کنه انگار خودش رو فراموش کرده و وقف کار شده و در تلاشه تا کیفیت زندگی توی اون شهر کوچیک رو برای خودش و خانواده‌ی کوچیکش قابل تحمل‌تر و بهتر کنه. اون هم انگار از این توجه و نگاه همسرش به بیرون پنجره، به جایی دورتر از این خونه، ناامیده و نگرانه.هرجای داستان که بین حر‌ف‌ها و توصیفات دقیق زن غرق می‌شدم و به رفتارش فکر می‌کردم، یاد خودم می‌افتادم و خیلی‌های دیگه که انگار دیگه حس آدم بودن، ارزشمند بودن، مفید بودن از وجودمون رفته. انگار یه جایی تصمیم گرفته باشیم همه با هم وایسیم کنار اون زن و ما هم فقط به بیرون پنجره و روایت آدم‌های دیگه نگاه کنیم و از خودمون غافل بشیم.پناهجوها: اینها همون کسایی هستن که اون داره بهشون نگاه می‌کنه. شاید فکر می‌کنه می‌تونه نجاتشون بده، مخصوصا اونجا که هرچی لباس و پتو و وسیله‌ی به‌دردبخور تو خونه‌ش داره، بارِ ماشین می‌کنه و میره سمتشون و بین پناهجوها تقسیمشون می‌کنه.هرجا از خنده و نگاه‌های معصومانه‌ی پسر و دخترش حرف می‌زنه، از حسرت و دلتنگی هم می‌گه. کنارشونه و دلتنگشون شده، شاید بخاطر این افسردگی لعنتی که وقتی دچارش می‌شی بین تو و آدم‌های نزدیکت هم کیلومترها فاصله می‌ندازه. این افسردگی همون امیدیه که از دلت رفته، دلخوشی‌ای که دست نیافتنی به نظر می‌رسه و آدم‌هایی که فکر می‌کنی حتی اگه تلاش کنی و دست و پا بزنی، باز هم نمی‌تونی بهشون برگردی. شاید که نه… این حتما خود افسردگیه. افسردگی بعد از بارها و بارها از دست دادن، رنج کشیدن، دویدن و نرسیدن، احساس بی‌ارزشی، احساس پوچی…تمام احساسات یه آدم شکست‌خورده‌ی محکوم به فراموشی!مهاجرهای توی شهر نقطه‌ی آخر اتصال این زن به احساساتش، به خودش، به زندگیه. حداقل من که اینجوری فکر می‌کنم. خودم رو می‌ذارم جای اون و به تمام رفته‌ها و کشته‌شده‌ها فکر می‌کنم که احتمالا به اندازه‌ی مایی که موندیم، آزادی رو دور از دسترس و دور از تصور نمی‌دیدن. شاید حتی اگه تو جیب‌هاشون رو بگردیم، مشت‌هاشون رو باز کنیم، جایی بین انگشت‌ها و کف دست‌هاشون آزادی رو پیدا کنیم و معنی رنجی رو که هرروز با خودمون به دوش می‌کشیم بفهمیم. شاید اونجاست که این «معنا»یی که تراپیست‌ها ازش حرف می‌زنن پیدا می‌شه…نمی‌دونم.شخصیت زن داستان، یه جایی توی اون شهر خودش رو جا گذاشته و باور کرده دیگه برگشتی در کار نیست. تمام امیدش رو بسته به مهاجرها که حتی اگه یکیشون رو با ته‌مونده‌ی پول توی حساب مشترکش نجات بده، بتونه دوباره احساس زنده بودن و ارزشمند بودن رو تجربه کنه؛ تا دوباره فکر کنه آدمه، حق زندگی داره، و می‌تونه حقی رو از کسی بگیره و به کسی ببخشه.«بی‌پناه» رو اگه هر وقت دیگه‌ای به جز روزهای خاموشی ایران می‌خوندم، اینقدر دوست نداشتم.۱۴ بهمن ۱۴۰۴ فرهنگ و اندیشه ‌‌Shaghayegh Azami Wed, 04 Feb 2026 04:30:01 +0330