در جستجوی سنگ‌بنای شناخت (۱)

مهدی یزدان‌بخش، دانشجوی کارشناسی علوم کامپیوتر دانشگاه شریف

همان‌طور که در فضای مجازی اخبار را دنبال می‌کرد، چشمش به ویدئویی افتاد که در آن برخورد وحشتناک موشکی به محل تجمع مردم در پشت چراغ قرمز به تصویر کشیده شده بود. باورش نمی‌شد؛ نظرات را هم که نگاه می‌کرد انگار خیلی‌ها باور نکرده بودند. شک کرده بود که این ویدئو واقعی است یا توسط هوش مصنوعی ساخته شده است. حق هم داشت؛ ساخته‌های هوش مصنوعی الان خیلی به واقعیت نزدیک شده‌اند و تشخیص ساختگی یا واقعی بودن محتوا در فضای مجازی بسیار سخت شده است. اما او دوست داشت حقیقت را متوجه شود. برای همین به محل ویدئو رفت. بله! انگار نشانه‌های محیطی صدق ویدئو را تایید می‌کرد. این اتفاق اما ذهن او را درگیر ماجرایی کرد که در طول تاریخ ذهن بسیاری را درگیر خودش کرده بود. آیا نشانه‌های محیطی برای تایید صدق این اتفاق کافی بودند؟ یادش افتاد که گروه‌هایی هستند که به خاطر این‌که حواس ممکن است در تشخیص واقعیت خطا کنند به شناخت حاصل از آن اعتماد ندارند. آیا به خود نشانه های محیطی می توانست اعتماد کند؟ کمی که بیشتر فکر کرد، متوجه شد پلی میان مشاهده نشانه‌های محیطی و تایید صدق ویدئو وجود دارد؛ پل استدلال عقل.

عقل به سرعت، به طوری که ما متوجه نمی شویم، از روی نشانه‌ها استدلال می‌کند. چقدر این استدلال‌ها قابل اعتماد هستند؟ از کجا معلوم عقل اینجا درست استدلال می‌کند؟ آیا می‌توان این‌قدر به عقل اعتماد کرد؟ اگر او اینجا نمی‌توانست به عقل اعتماد کند، چرا جاهای دیگر به عقل اعتماد می کند؟ اگر او نمی‌توانست به عقل و استدلال‌های عقلی اعتماد کند، دیگر چه چیز قابل‌اعتمادی باقی می‌ماند؟

اگر نتوانیم به معرفت‌های خود اعتماد کنیم چه اتفاقی می‌افتد؟ معرفت‌ها راه ارتباط و تعامل ما با دیگران و حتی با خودمان، و نیز پیش‌نیاز همه تصمیم‌ها و اعمال ما هستند. اگر نتوانیم به معرفت‌ها اعتماد کنیم، چگونه می‌توانیم تصمیم گیری کنیم؟ چگونه می‌توانیم کاری انجام بدهیم‌؟ چگونه می‌توانیم نیازهای خود را برآورده سازیم؟ چگونه می‌توانیم به نتایج معرفت حقیقی امیدوار باشیم؟ آیا می‌توان به نتایج حاصل از علوم مختلف و تلاش‌های محققان اعتماد کرد؟ با این حیرت و سردرگمی چگونه می‌توان به زندگی ادامه داد؟!

آیا راهی هست که بتوانیم به معرفت قابل‌اعتماد دست پیدا کنیم؟ معرفتی که واقعیت را آن‌گونه که هست به ما بنمایاند. آیا معرفتی هست که خطا در آن راه نداشته باشد؟ جواب این است: بله! معرفتی که به علم حضوری یا معرفت حضوری می‌شناسیم چنین معرفتی است. معرفتی که سنگ‌بنای شناخت‌های ما قرار می‌گیرد. در قسمت‌های آینده بیشتر راجع به این معرفت صحبت می‌کنیم.

این سلسله یادداشت‌ها با موضوع علم حضوری، در شماره‌های بعدی پی‌گرفته خواهند شد. دیدگاه‌های مطرح شده در این یادداشت‌ها می‌توانند، و بلکه نیازمند آن هستند که مورد نقد قرار بگیرند. شما می‌توانید با ثبت و ارسال نظرات خود در این امر مشارکت نمایید.