https://virgool.io/feed/@andishkadehiran اندیشکده تبیین با تکیه بر گفت‌وگو و تفکر مسئله‌محور شکل گرفت؛ تلاقی اندیشه و رسانه برای تبدیل حل مسائل ایران از آرزویی مبهم به پروژه‌ای عملی. fa 2026-04-14 18:57:52 https://files.virgool.io/upload/users/3998620/avatar/PQzMH7.jpg?height=120&width=120 https://virgool.io/@andishkadehiran https://virgool.io/@andishkadehiran/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%AC%D9%87%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-ekjzj78vavkq نقدی معرفت‌شناختی بر کتاب «خشکسالی و راه‌های مقابله با آن در ایران» اثر پرویز کردوانیمقدمات اندیشه ورزی برای حل مشکل کمبود آب در ایران- یادداشت سوممقدمهبحران آب در ایران، بیش از آنکه نتیجه کم‌کاری اجرایی یا ضعف حکمرانی باشد، محصول نوعی مواجهه ناقص و نادرست با «منطق طبیعت» است. در چهار دهه گذشته، سیاست‌گذاری آب کشور عموماً مبتنی بر توصیه‌های نهاد علم بوده است؛ توصیه‌هایی که در عمل، نه‌تنها بحران را حل نکرده‌اند، بلکه در بسیاری موارد به تشدید آن انجامیده‌اند. این وضعیت، ضرورت بازخوانی انتقادی مبانی و مفاهیم علمی که سیاست‌گذاری آب بر آن‌ها استوار شده را دوچندان می‌کند.یکی از آثار مهم در این حوزه، کتاب «خشکسالی و راه‌های مقابله با آن در ایران» نوشته پرویز کردوانی، استاد تمام و نمونه دانشگاه تهران است؛ کتابی که سال‌ها به‌عنوان مرجع علمی در مسئله آب شناخته شده و بسیاری از توصیه‌های آن به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در سیاست‌های اجرایی کشور اعمال شده است. این یادداشت، با تمرکز مستقیم بر این اثر، در پی اثبات این مدعاست که مسئله آب در ایران، پیش از اینکه اجرایی باشد، مسئله‌ای علمی و معرفت‌شناختی است. خشکسالی به‌مثابه اصل؛ پیش‌فرضی غیرعلمیپرویز کردوانی بارها در آثار و مصاحبه‌های خود، نسبت به کمبود آب در ایران هشدار داده و از جمله تصریح کرده است که «۵۰ سال دیگر ایران هیچ آب سطحی و زیرزمینی نخواهد داشت».[1] این گزاره، در نگاه نخست، یک هشدار علمی به نظر می‌رسد، اما در سطح عمیق‌تر، حاکی از پذیرش خشکسالی و کم آبی به‌عنوان یک اصل ثابت و غیرقابل تغییر است. در کتاب «خشکسالی و راه‌های مقابله با آن در ایران»، کمبود آب و تشدید مستمر دسترسی به آن نه به‌عنوان یک وضعیت قابل تحلیل در چارچوب چرخه‌های طبیعی، بلکه به‌مثابه یک واقعیت قطعی و اجتناب‌ناپذیر مفروض گرفته می‌شود. در پیش گفتار کتاب گفته شده:« عوامل متعددی در خشکی آب و هوا یعنی تداوم خشکی موثرند که از بین بردن آنها حتی با علم و فناوری پیشرفته امروزی هم غیر ممکن است» نکته قابل تأمل آن است که در سراسر این اثر، هیچ ارجاعی به ربوبیت الهی و منطق رزاقیت و تدبیر خداوند دیده نمی‌شود. گویی فرض نویسنده آن است که طبیعت به‌طور مستقل و بی‌ارتباط با یک نظام حکیمانه، تصمیم گرفته است دیگر آب در اختیار این سرزمین و مردمانش نگذارد.این پیش‌فرض، نه‌تنها با باورهای اصیل اسلامی، بلکه حتی با فلسفه علم نیز در تعارض است. قرآن کریم به‌صراحت می‌فرماید: «وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ»یعنی نزول باران، تابع اندازه، قاعده و تقدیر است. پذیرش خشکسالی و کم آبی به‌عنوان اصل، بدون تحلیل نسبت انسان، زمین، رطوبت، پوشش گیاهی و گردش و چرخه آب، به معنای تعطیل‌کردن پرسش اساسی علمی است، نه پاسخ‌دادن به آن. اعتراف به ندانستن، اما توصیه‌سازی گستردهنکته مهم دیگر در کتاب، تصریح نویسنده به ناشناخته‌بودن عوامل خشکسالی است. پروفسور کردوانی در بخش‌هایی از کتاب، اذعان می‌کند « علل و عوامل موثر در خشکسالی ها هنوز به‌طورکامل شناخته نشده‌ است از این رو انسان هم قادر نیست از وقوع آنها جلوگیری کند» .(صفحه26) این گزاره، در صورت توقف در سطح تحلیل، می‌توانست نشانه‌ای از احتیاط علمی باشد؛ اما مسئله دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود.وقتی نویسنده می‌گوید مکانیسم چرخه آب در طبیعت شامل ابر، باد، رطوبت و بارش و جریان آب در زمین هنوز به‌خوبی شناخته نشده است، در واقع اعتراف می‌کند که فهم کاملی از چرخه آب وجود ندارد. با این حال، بلافاصله مجموعه‌ای از توصیه‌ها و فتواهای قطعی، مداخله‌گرانه و گسترده برای تغییر رفتار طبیعت را ارائه می­دهد. از منظر فلسفه علم، این وضعیت به‌شدت مسئله‌دار است؛ زیرا علم، پیش از تجویز، نیازمند تبیین و شناخت است.در واقع تا شناخت مناسبی از عالم واقع حاصل نشود نمی توان امیدی به گزاره های تجویزی علم داشت. در ادامه، به بررسی مجموعه‌ای از ادعاهای مطرح‌شده در این کتاب می‌پردازیم که مبتنی بر نفی هوشمندی و قاعده‌مندی طبیعت است؛ ادعاهایی که در تعارض آشکار با منطق علم در مواجهه با جهان پیرامون قرار دارد. در هیچ شاخه‌ای از دانش، از فیزیک و شیمی گرفته تا زیست‌شناسی و زمین‌شناسی، نمی‌توان عالمی را یافت که قاعده‌مندی طبیعت را کنار گذاشته و همچنان مدعی سخن گفتن از موضع علم باشد. در سنت علمیِ شناخته‌شده، علم همواره بر کشف و تبیین نظم‌ها، الگوها و روابط علّی در طبیعت بنا شده است و کنار گذاشتن اصل قاعده‌مندی طبیعت، عملاً امکان هرگونه تفسیر علمی از پدیده‌های طبیعی را مخدوش می‌سازد. رودخانه؛ هدررفت یا رکن لازم چرخه آب؟یکی از محوری‌ترین مطالب کتاب، نگاه به رودخانه و آب‌های سطحی است. در این کتاب بارها جاری بودن آب‌های سطحی به‌عنوان «هرز رفتن» و «هدر رفتن» آب معرفی می‌شود. نویسنده دربرشمردن از اقدامات تامین منابع آب بیشتر به‌صراحت می‌نویسد:«احداث سد های ذخیره ای برای جلوگیری از هرز و هدر رفتن و نیز ذخیره آب در آن»(صفحه315)«نگارنده معتقد است که ایران پتانسیل احداث سدهای خیلی بیشتری دارد و می‌باید روی هر رودخانه که امکان ساختن سد وجود دارد (یک یا چند سد ممکن است) احداث شود.»(صفحه213) در جای‌جای کتاب، از جاری بودن آب‌های سطحی به‌عنوان اتلاف منابع یاد شده و سدسازی به‌عنوان راه‌حل اصلی معرفی می‌شود. (صفحات197،208،209،210،214،216،219،222). حتی در مواردی، افزایش ظرفیت سدها از طریق افزایش ارتفاع آن‌ها توصیه شده است.«افزایش ظرفیت سد ها در مواری که امکان پذیر است برای مثال در این مورد بر ارتفاع سدهای فریمان،کبار، قم و ساوه و غیره تا کنون افزوده شده است» (صفحه246)این نگاه، عملاً رودخانه را به پدیده‌ای غیرضروری و حتی مزاحم تقلیل می‌دهد. حال آنکه رودخانه نه تنها ابزار انتقال آب، بلکه بخشی اساسی از چرخه طبیعی آب، تغذیه سفره‌های زیرزمینی، تنظیم رطوبت منطقه‌ای و تعادل اکولوژیک است. حذف یا مهار کامل رود، به معنای برهم‌زدن کل سیستم است. و می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین پیامدهای چنین قرائت غیرعلمی از پدیده‌های طبیعی، بروز و تشدید فرآیند خشکی در دشت‌های ایران است. زمانی که جریان رودخانه‌ها از رسیدن به مقاصد طبیعی خود بازداشته می‌شود، نتیجه مستقیم آن خشک‌شدن تالاب‌ها و دریاچه‌های پایین‌دست خواهد بود؛ عناصری که در چارچوب چرخه آب، به‌عنوان کانون‌های مؤثر تبخیر و تولید رطوبت، نقش معناداری در شکل‌گیری ابر و وقوع بارش، به‌ویژه در تعامل با اختلاف ارتفاع و گرادیان‌های دمایی رشته‌کوه‌های ایران، ایفا می‌کنند. افزون بر این، قطع یا تضعیف جریان‌های سطحی، به‌طور ساختاری فرآیند تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را مختل می‌سازد. در واقع، زمانی که رفتار طبیعت از اساس غیرقاعده‌مند فرض می‌شود، برای رودخانه نیز مقصدی منطقی، ضروری و سیستماتیک در چرخه آب ادراک نمی‌گردد و این خود منشأ زنجیره‌ای از تصمیمات مداخله‌گرایانه و مخرب در نظام طبیعی آب کشور می‌شود. مداخلاتی می‌شود که پیامدهای آن در تضعیف پایداری منابع آب آشکار است. رفتار طبیعت؛ غیرمنطقی یا فهم‌نشده؟در بخش‌هایی از کتاب، نویسنده رفتار طبیعت را غیرمنطقی توصیف کرده و حتی توصیه به منحرف‌کردن مسیر رودها می‌کند «منحرف کردن آب رودها به عنوان منابع آبی جدید برای مصارف مختلف در مناطق شهری»(صفحه246) و یا میگوید عدم تقارن زمانی و مکانی آب وجود دارد و در جایی از معایب رودها به عنوان نمونه به گل آلود بودن آنها اشاره کرده و استفاده از لوله و چاه را نسبت به رودخانه بهتر معرفی می نماید. (صفحه247) این نگاه، نشان‌دهنده یک پیش‌فرض مهم است: طبیعت فاقد هوشمندی و قاعده‌مندی است و انسان باید به‌جای آن تصمیم بگیرد.این در حالی است که در محیط‌زیست و نظریه سیستم‌ها، طبیعت به‌مثابه یک سیستم پیچیده، خودتنظیم‌گر و قاعده‌مند فهم می‌شود. نادیده‌گرفتن این قاعده‌مندی، اساساً نفی علم است، نه توسعه آن. تناقض‌های درون‌متنی؛ نشانه بحران نظریکتاب مملو از گزاره‌های متناقض است. در جایی، نویسنده می‌گوید به دلیل آسفالت‌شدن شهرها و غیرقابل نفوذ شدن زمین، سفره‌های زیرزمینی دیگر تغذیه نمی‌شوند؛ اما در جای دیگر توصیه می‌کند کف جوی‌ها، کانال‌ها و حتی نهرهای داخل مزارع و باغ‌ها پوشش دار و غیر قابل نفوذ شوند تا «آب هدر نرود».(صفحه39 و40)از یک‌سو، نفوذ آب به زمین عامل هدررفت معرفی می‌شود و از سوی دیگر، نگرانی از خالی‌شدن سفره‌های زیرزمینی مطرح است. این تناقض‌ها نشان می‌دهد که چرخه آب، به‌عنوان یک نظام منسجم، درک نشده است.یا در حالی که در پیش گفتار از بین بردن خشکی آب و هوا را حتی با علم و فناوری پیشرفته امروزی هم غیر ممکن دانسته است در صفحه 196 گفته شده« برای مقابله با خشکسالی در کشور های جهان سوم استفاده از فن آوری مناسب خشکسالی و انتقال مکانیسم های لازم و متناسب برای مقابله با خشکسالی نیاز است انتقال این مکانیسم باید از طرف کشورهایی که می­توانند از عهده آن بر آیند حمایت شود» این گزاره علاوه بر تناقضی که درون خود دارد حاکی از نوعی خوش­بینی غیر واقع گرایانه در زمینه کمک گرفتن از کشور های ثروتمند جهان برای حل مسائل داخلی دارد.یا با اینکه نویسنده اذعان دارد که قطع جریان آب یک رود در بالادست موجب کم آبی در مناطق مورد استفاده در پایین دست می­شود توصیه به احداث حداکثری سد روی هر رودخانه کرده است(صفحه40 و 213) انکار عملی چرخه آبدر بخشی از کتاب، آب قنات‌ها در زمستان «هرز رفت» تلقی شده.«همچنین مقدار زیادی از آب قنات ها در طول زمستان که به آنها نیازی نیست هدر میروند»(صفحه223) این گزاره، عملاً به معنای انکار چرخه آب است. در حالی که جریان مستمر آب، در بسیاری مناطق، شرط بقای سفره‌های زیرزمینی و تعادل اکولوژیک است. رطوبت، بارش و تناقض در توصیهنویسنده در جایی تصریح می‌کند که «نابودی هر یک از منابع رطوبت مانند نابودی جنگل، خشک کردن مرداب و غیره، در کاهش مقدار بارش تأثیر دارد» (صفحه234) اما مجموعه توصیه‌های کتاب، دقیقاً در جهت از بین بردن همین منابع رطوبتی است. جریان رودها بی‌معنا و ریختن آب در تالاب‌ها هدررفت معرفی می‌شود و نفوذ آب به زمین نامطلوب دانسته می‌شود.شایان ذکر است نباید با آب شیرین و قابل مصرف (در کشاورزی و مصارف شهری) اقدام به ایجاد پوشش گیاهی در سطح وسیع با هدف بیابان زایی کرد هر چند با این عمل ممکن است از پیشروی بیایان جلوگیری کرد اما این امکان وجود دارد که مهاجرت توسعه یابد»(صفحه367)این گسست میان گزاره و توصیه، نشان‌دهنده فقدان فهم سیستمی از طبیعت است. تقلیل مسئله به نامسئله هانویسنده در بخش هایی از کتاب به مسائل حاشیه ای ورود کرده و آنها را در راستای حل مشکل آب کشور توصیه نموده است که نه تاثیر قابل ملاحظه ای بر مصرف آب دارد و غیر قابل اجرا هم هست بطور مثال« جلوگیری از توسعه کارواش ها حتی اگر از خود چاه داشته باشند»(صفحه273) و یا توصیه کرده که از تشویق مردم برای گرفتن حق انشعاب آب باید جلوگیری کرد!(صفحه275) جمع‌بندیمطالعه دقیق کتاب «خشکسالی و راه‌های مقابله با آن در ایران» نشان می‌دهد که مسئله آب در ایران، بیش از هر چیز، مسئله‌ای علمی و معرفت‌شناختی است. در این اثر، طبیعت نه به‌عنوان یک نظام هوشمند و قاعده‌مند، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای غیرمنطقی تصویر می‌شود که باید مهار و جایگزین شود.نکته مهم آن است که در این کتاب، اساساً به منبع اصلی آب یعنی باران، آسمان، باد و ابر، به‌مثابه پدیده‌هایی قابل مطالعه در یک چرخه قاعده‌مند، توجه نشده است. مهم‌ترین نقص علمی این اثر، فقدان شواهد و تحلیل‌های علمی است که نشان دهد چرخه آب، چرخه‌ای هوشمند و نظام‌مند است یا نه.این کتاب، مؤید ادعای اندیشکده تبیین است: بحران آب در ایران، بیشتر و پیش از آنکه اجرایی باشد، بحران علم است؛ بحرانی که در آن، تولید نسخه مداخله جویانه جایگزین فهم طبیعت شده است. [1] جلسه شورای حفاظت آب استان البرز آبان1395 خبرگزاری ایسنا اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Sat, 20 Dec 2025 21:05:35 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D8%B9%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%DB%8C%DA%A9-%D8%AE%D8%B7%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-siorqyvyhmvk مقدمهاگر ایران بتواند مسئله آب را حل کند، نه‌تنها یکی از عمیق‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی و اجتماعی خود را پشت سر گذاشته، بلکه به الگویی مرجع در سطح منطقه و جهان بدل خواهد شد. کشوری که رودهایش زنده و جاری، تالاب‌هایش فعال و چرخه آبش پایدار باشد، می‌تواند با اطمینان ادعا کند که به نسخه‌ای صحیح از حکمرانی مبتنی بر پایداری طبیعت دست یافته است. اما پرسش بنیادین اینجاست: آیا بحران آب در ایران، صرفاً ناشی از کمبود منابع، تغییر اقلیم یا ضعف مدیریت اجرایی است؟ یا ریشه این بحران، عمیق‌تر و در سطح «نحوه فهم ما از طبیعت» و «مبانی معرفت‌شناختی حاکم بر سیاست‌گذاری آب» است؟این یادداشت بر این فرض استوار است که بحران آب ایران، پیش از آنکه فنی یا اجرایی باشد، بحرانی معرفت‌شناختی است؛ بحرانی که از یک دوگانگی خطرناک در مواجهه با علم و طبیعت ناشی می‌شود: درجایی مواجهه علمی شده و گاهی اصلا نگاه علمی موضوعیت پیدا نمی‌کند. دو نوع مواجهه با عالم؛ نظام‌مندی یا تصرف‌گریدر مواجهه با جهان پیرامون، دست‌کم دو رویکرد کلان قابل تشخیص است. رویکرد نخست، جهان را یک «نظام هوشمند و معنادار» می‌داند؛ مجموعه‌ای از پدیده‌های مرتبط که در چارچوب روابط علّی و قانون‌مند و منظم عمل می‌کنند. در این نگاه، علم به معنای کشف همین روابط است. فیزیک‌دان، شیمی‌دان یا پزشک زمانی «عالم» محسوب می‌شود که بتواند نسبت میان پدیده‌ها، علت‌ها و پیامدها را کشف کند. آب در دمای معین می‌جوشد، فلز در برابر حرارت واکنش مشخصی نشان می‌دهد، و بیماری نتیجه زنجیره‌ای از فعل‌وانفعالات قابل فهم است.رویکرد دوم اما، جهان را مجموعه‌ای از پدیده‌های پراکنده می‌بیند که می‌توان آن‌ها را بدون توجه به نظام کلی، مطابق اراده انسان بازطراحی کرد. در این نگاه، طبیعت نه واجد عقلانیت درونی، بلکه ماده‌ای خام برای تصرف، مهندسی و بازآرایی است. تناقض خطرناک دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود: بسیاری از سیاست‌گذاران و حتی نهادهای علمی، در حوزه‌هایی مانند فیزیک، شیمی یا پزشکی، به نظام‌مندی طبیعت ایمان دارند، اما هنگامی که نوبت به آب، رود، تالاب و چرخه‌های طبیعی می‌رسد، گویی این ایمان فرو می‌ریزد. آیا چرخه آب، نظام‌مند است یا تصادفی؟پرسش اساسی این است: آیا ابر، باد، بارش، تبخیر و رطوبت هوا، جریان رودخانه‌ها، نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی و شکل‌گیری تالاب‌ها، یک «سیستم معنادار» هستند یا صرفاً پدیده‌هایی بی‌هدف که نیاز های انسانی را پاسخ نمیدهند و انسان باید جایگزینی برای آن‌ها طراحی کند؟ اگر این چرخه نظام‌مند است ـ چنان‌که علم اقلیم شناسی، هیدرولوژی و زمین‌شناسی تصریح می‌کنند ـ چرا در سیاست‌گذاری آب، چنین برخورد می‌شود که گویی رودخانه ضرورتی ندارد، تالاب کارکردی ندارد و نفوذ آب به زمین «هدررفت» محسوب می‌شود؟این پرسش زمانی جدی‌تر می‌شود که می‌بینیم آب ذخیره‌شده پشت سدها، عملاً «دریاچه» نامیده می‌شود؛ دریاچه‌هایی مصنوعی که نه‌تنها جایگزین دریاچه‌های طبیعی می‌شوند، بلکه به‌سرعت به محل ویلاسازی، تفریحات آبی و تغییر کاربری بدل می‌گردند. در حالی که همان طبیعت، پیشاپیش مکان‌هایی برای ذخیره آب تعریف کرده است: دشت‌ها، سفره‌های زیرزمینی، تالاب‌ها و مسیرهای طولانی رودخانه‌ها. علم، اما کدام علم؟در این نقطه، مسئله وارد سطحی عمیق‌تر می‌شود: همه آنچه به نام علم عرضه می‌شود، الزاماً علم نیست. تاریخ علوم انسانی و حتی علوم اجتماعی غرب نشان می‌دهد که بسیاری از گزاره‌ها، بیش از آنکه محصول روش علمی باشند، نتیجه پیش‌فرض‌های ایدئولوژیک‌اند. نمونه‌های متعددی از این دست وجود دارد: از نظریه‌های غیرقابل اثبات مالکیت‌زدایی کارل مارکس گرفته تا گزاره‌های غیرعلمی مانند «مرگ خدا» یا انکار اصل علیت به بهانه تجربه‌ناپذیری.در علم حقوق نیز نمونه‌ای روشن وجود دارد. نظریه هیئت منصفه در لیبرال‌دموکراسی‌ها، مبتنی بر این پیش‌فرض است که قاضی حرفه‌ای الزاماً فاسد می‌شود و عدالت تنها از طریق داوری تصادفی شهروندان عادی ممکن است. این گزاره، بیش از آنکه نتیجه پژوهش تجربی باشد، یک پیش‌داوری فلسفی درباره انسان، قدرت و عدالت است؛ پیش‌داوری‌ که حتی با شعار مشهور «عدالت کور است» تئوریزه می‌شود، در حالی که از منظر معرفت‌شناختی، چنین گزاره‌ای فاقد بنیان علمی است. استاندارد دوگانه در مواجهه با طبیعتهمین استاندارد دوگانه را می‌توان در مسئله آب مشاهده کرد. همان نهاد علمی که در فیزیک به اصل علیت پایبند است، در آب، این اصل را نادیده می‌گیرد. پرسش‌های بنیادین که باید موضوع تحقیق علمی باشند، اساساً طرح نمی‌شوند: آیا بین خشک‌شدن تالاب‌ها و کاهش بارش ارتباط وجود دارد؟ آیا قطع جریان رودخانه‌ها، نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی را مختل می‌کند؟ آیا ذخیره آب در ارتفاعات کوهستانی، منطقی‌تر است یا ذخیره تدریجی آن در دشت‌ها و سفره های زیرزمینی؟ آیا وجود دریاچه ها و تالاب ها در تولید ابر موثر هستند یا نه؟ تفاوت ارتفاع برای آب در چرخه تولید آب اثر گذار است یا نه؟وقتی آب به تالاب گاوخونی می‌ریزد، در غالب موارد تنها با زبان احساسات زیست‌محیطی از آن دفاع می‌شود: «زیستگاه پرندگان». اما کارکرد حقیقی تالاب، بسیار فراتر از این است؛ تالاب بخشی از سیستم تولید رطوبت، تنظیم اقلیم محلی و تغذیه سفره‌های زیرزمینی و زنجیره ای حیاتی در چرخه آبی است. نادیده گرفتن این کارکردها، نشانه فقدان نگاه سیستمی است. سدسازی؛ کمک به طبیعت یا اخلال در آن؟مدافعان سدسازی، معمولاً آن را نوعی «کمک به طبیعت» معرفی می‌کنند؛ همان‌گونه که هرس‌کردن درخت به رشد آن کمک می‌کند. اما این قیاس، تنها زمانی معتبر است که نشان داده شود سدسازی در راستای منطق درونی چرخه آب عمل می‌کند، نه در تقابل با آن. پرسش اینجاست: فلسفه وجودی سد چیست؟ اگر هدف، ذخیره آب است، آیا طبیعت خود سازوکار ذخیره را طراحی نکرده است؟ آیا سفره‌های زیرزمینی، رودهای طولانی و تالاب‌ها، کارآمدتر از مخازن مصنوعی نیستند؟این پرسش‌ها، حتی بدون ورود به متون دینی نیز قابل طرح‌اند. هرچند قرآن کریم و روایات اسلامی، به‌صراحت از نقش باران، رود و جریان طبیعی آب سخن گفته‌اند، اما مسئله حاضر، پیش از آنکه دینی باشد، علمی است: آیا ما چرخه آب را «فهم» کرده‌ایم یا صرفاً تلاش کرده‌ایم آن را مهار کنیم؟ علم، قدرت و هژمونیچرا این پرسش‌ها جدی گرفته نمی‌شوند؟ پاسخ را باید در نسبت علم و قدرت جست‌وجو کرد. در بسیاری از موارد، روش علمی کنار گذاشته می‌شود، نه از سر نادانی، بلکه از آن‌رو که نتایج آن به ضرر ساختارهای مسلط است. اینجاست که «هژمونی علمی» شکل می‌گیرد؛ وضعیتی که در آن، نقد یک نظریه به معنای متهم‌شدن به بی‌سوادی تلقی می‌شود. همان داستان معروف «پادشاه برهنه است»، که همه می‌بینند، اما جرئت گفتن آن را ندارند.در حوزه آب نیز در حال حاضر چنین هژمونی‌ شکل گرفته است. سیاست‌هایی مانند سدسازی گسترده، انتقال بین‌حوضه‌ای و استخراج بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، سال‌ها با عنوان های پر طمقراق «علمی» پیش رفته‌اند، بی‌آنکه پیامدهای سیستمی آن‌ها به‌درستی بررسی شود. نتیجه اجرا این اقدامات به ظاهر علمی، خشک‌شدن دشت‌ها و رودخانه ها، فرونشست زمین، نابودی تالاب‌ها و تشدید بحران آب بوده است. جمع‌بندیبحران آب ایران، نه حاصل کمبود دانش، بلکه نتیجه به‌کارگیری دانشی است که در بسیاری موارد، از مبانی معرفت‌شناختی صحیح برخوردار نیست. راه برون‌رفت از این بحران، پیش از هر چیز، بازگشت به پرسش‌های بنیادین است: آیا طبیعت واجد عقلانیت درونی است؟ آیا علم، صرفاً ابزار تصرف است یا ابزار فهم؟ و آیا ما به‌جای فهم چرخه آب، آن را به یک شی مکانیکی تقلیل نداده‌ایم؟تا زمانی که این پرسش‌ها به‌طور جدی در نهاد علم، دانشگاه و سیاست‌گذاری مطرح نشوند، هر راه‌حل فنی، صرفاً مسکّنی موقت خواهد بود. مسئله آب، آزمونی است برای سنجش صداقت ما در پایبندی به علم؛ علمی که نه در خدمت قدرت، بلکه در خدمت فهم واقعیت است.محمد قاسم تولایی فرد | اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Sat, 20 Dec 2025 20:06:48 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D9%85%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF-ubpj8j5youto سال‌هاست که مسئله «فیلترینگ» در ایران در مرکز یک مناقشه فرسایشی قرار گرفته است؛ مناقشه‌ای که برخلاف ظاهرش، نه درباره اینترنت است و نه تکنولوژی، بلکه درباره زبان، مفهوم و شیوه فکرکردن ما نسبت به حکمرانی است. واژه‌ای که یک بحث را آغاز می‌کند، می‌تواند سرنوشت آن را تعیین کند. اگر به خطا انتخاب شده باشد، تمامی گفت‌وگوها را در مسیری غلط قرار می‌دهد. واژه «فیلترینگ» دقیقاً چنین وضعیتی دارد: یک واژه پیشاپیش شکست‌خورده که از همان ابتدا بار ارزشی منفی را به هرگونه سیاست‌گذاری تزریق می‌کند و بحث ملی را وارد زمین بازی‌ای می‌کند که از پیش قواعد آن علیه هرگونه قانونمندی طراحی شده است. تا زمانی که این واژه در مرکز گفتگو نشسته باشد، هر طرح، هر ایده و هر تحلیل حکمرانی در معرض سوءبرداشت قرار می‌گیرد.این واژه تنها یک ابزار توصیفی نیست، بلکه یک قاب‌بندی رسانه‌ای است که ریشه در سبک روایت رسانه‌های استعماری دارد؛ روایتی که تلاش می‌کند هرگونه ضابطه‌مندی را معادل سرکوب و هر شکل حکمرانی را برابر با سلب آزادی معرفی کند. نتیجه آن است که حتی دانشگاهیان و سیاست‌مدارانی که مایل به گفت‌وگوی منطقی هستند، ناخواسته وارد فضایی از سوءتفاهم می‌شوند. گویی پیش از هر بحثی، یک اتهام مبنایی در کار است: هرکس از تنظیم‌گری در فضای دیجیتال سخن بگوید، باید ابتدا ثابت کند که قصد محدودکردن مردم را ندارد.اندیشکده تبیین نیز نخستین گام را در همین مسیر برداشت و پیشنهاد کرد که به‌جای واژه «فیلترینگ» باید از لفظ دقیق‌تر و معنادار تری همچون «مرزبانی دیجیتال» سخن گفت. این تغییر ظاهراً ساده، در واقع یک تغییر پارادایمی است. مرزبانی یعنی حفاظت، یعنی تثبیت نظم، یعنی پاسداری از حقوق جمعی. هیچ ملتی مرزهای خود را به حال خود رها نمی‌کند. چگونه پذیرفته‌ایم که مهم‌ترین بستر زندگی و ارتباطات امروز، یعنی فضای دیجیتال، می‌تواند بدون مرز، بدون قانون و بدون قاعده باشد؟اما مسئله دوم، شاید حتی بنیادی‌تر از اولی، درک نادرست ما از ماهیت «فضای دیجیتال» است. هنوز آن را «مجازی» می‌نامیم، گویی نوعی جهان ساختگی و بی‌خطر است. نظریه پردازان در حوزه رسانه های جمعی و مطالعات فرهنگ دیجیتال سال‌هاست که نشان داده‌اند فضای دیجیتال نه تنها بخشی از واقعیت اجتماعی است، بلکه مهم‌ترین بستر زیست‌ انسان معاصر محسوب می‌شود؛ از روابط عاطفی و خانوادگی گرفته تا هویت‌یابی فردی، از کسب‌وکار و آموزش تا مصرف اخبار و حتی مناسک اجتماعی. به‌تعبیر بوردیو، هرجا کنش انسانی وجود دارد، «میدان» وجود دارد و هر میدانی نیازمند قواعد است. فضای دیجیتال نه تنها یک میدان است، بلکه پرجمعیت‌ترین، پرشتاب‌ترین و اثرگذارترین میدان عصر ماست.برای افتتاح یک درمانگاه روانشناسی، ده‌ها مجوز لازم است؛ اما یک صفحه اینستاگرام می‌تواند بدون هیچ صلاحیت علمی، سلامت روان هزاران نفر را تحت تأثیر قرار دهد. فروش کالای غیراستاندارد در بازار، جرم محسوب می‌شود؛ اما همان کالا در یک فروشگاه آنلاین بدون هیچ شناسه حقوقی فروخته می‌شود. یک فرد خطرناک فکری اجازه ندارد وارد یک مدرسه شود، اما می‌تواند از پشت یک اکانت بی‌نام، در ذهن میلیون‌ها نوجوان نفوذ کند. اینها نه مثال‌های اغراق‌آمیز، بلکه واقعیات روزمره زیست دیجیتال ایرانیان است.بنابراین، بحث بر سر محدودکردن مردم نیست؛ بر سر محدودکردن خطرهاست. هر جامعه‌ای برای حفظ حقوق مردم مقرراتی وضع می‌کند. همان‌گونه که در حوزه دارو، بهداشت، امنیت غذایی، ساختمان‌سازی، حمل‌ونقل و آموزش، بی‌قانونی مساوی فاجعه است، در فضای دیجیتال نیز بی‌قانونی مساوی بحران اجتماعی است. امروز مهم‌ترین حقوق مردم در همین فضای بی‌قاعده نقض می‌شود: حق دسترسی به اطلاعات صحیح، حق خرید کالای استاندارد، حق امنیت روانی، حق حفظ هویت و حریم خصوصی، و حتی حق سلامت کودکان. یک کانال ناشناس می‌تواند ظرف چند ساعت بازار ارز را ملتهب کند؛ یک شایعه می‌تواند اعتماد عمومی را فرو بریزد؛ یک جریان سازمان‌یافته می‌تواند نوجوانان را به سمت الگوهای پرخطر سوق دهد. این‌ها همه هزینه‌های فقدان «مرزبانی» است.اما نکته مهم این است که نبود قانون به معنای آزادی نیست؛ به معنای انتقال قدرت از حاکمیت مسئول به کنشگران بی‌هویت است. هرجا قانون عقب‌نشینی کند، قدرت به دست کسانی می‌افتد که پاسخگو نیستند. یک فضای بی‌قانون، بهشتِ مافیاهای اقتصادی، جریان‌های بهره‌بردار، تولیدکنندگان اخبار جعلی و فروشندگان کالای غیرمجاز است. آنها هستند که بیشترین سود را از وضع موجود می‌برند و طبیعی است که از هرگونه تلاش برای تنظیم‌گری، با زبان آزادی و مردم‌سالاری، ممانعت کنند. پرسش بنیادین اینجاست: چرا باید حقوق مردم را قربانی آزادی کسانی کنیم که هویتشان نامعلوم است و پیامدهای رفتارشان بر دوش جامعه می‌افتد؟اگر واژه‌ها را اصلاح کنیم، امکان بازگشت به عقلانیت فراهم می‌شود. «فیلترینگ» یک جنگ لفظی بی‌پایان است؛ اما «مرزبانی دیجیتال» ما را وادار می‌کند درباره حدود آزادی، مسئولیت اجتماعی پلتفرم‌ها، الگوهای حکمرانی جهانی، حقوق کاربران، امنیت ملی و سلامت روان جامعه گفتگو کنیم. این همان نقطه‌ای است که سیاست‌گذاری می‌تواند به‌اندازه‌ای که شایسته جامعه ایران است، از هیجان فاصله بگیرد و به سمت واقع‌بینی حرکت کند.مسئله امروز این نیست که چه چیزی را ببندیم یا باز کنیم؛ بلکه این است که چگونه یک نظم عادلانه، مسئولانه و پاسخگو ایجاد کنیم. نظمی که نه صرفاً برای کنترل، بلکه برای حفاظت از مردم باشد. ایران مانند همه کشورهای جهان نیازمند حکمرانی در فضای دیجیتال است؛ نه کمتر، نه بیشتر. تجربه‌های جهانی نیز نشان می‌دهد که کشورهایی که زودتر به اهمیت تنظیم‌گری دیجیتال پی برده‌اند، امروز در حوزه حکمرانی یک وحدت گفتمانی بین دانشگاه و سیاستگذار دارند. حتی در آزادترین نظام‌های لیبرال نیز پلتفرم‌ها بدون قانون رها نشده‌اند؛ مسدودسازی سازمان‌های تروریستی، کنترل محتوای خشونت‌بار، محدودیت سنی، مقررات بازار دیجیتال، اصول ضدانحصار و ده‌ها نمونه دیگر نشان می‌دهد که هیچ کشوری فضای دیجیتال را «رها» نکرده است.اکنون ما نیز باید از این نقطه آغاز کنیم: از تصحیح واژه‌ها، از بازاندیشی مفاهیم، از عبور از جدل‌های هیجانی و رسیدن به یک گفتگوی ملی مسئولانه. تنها در این صورت است که می‌توانیم حکمرانی دیجیتال را از سطح شایعه و سیاسی‌کاری جدا کرده و به سطح اندیشه، دانش و منافع ملی ارتقا دهیم. مرزبانی دیجیتال نه دشمن آزادی است، نه ابزار سرکوب؛ بلکه تلاش برای ایجاد آن حد وسطی است که در آن هم آزادی مردم حفظ شود و هم حقوق آنان پایمال نگردد. چنین فهمی نه تنها ضروری، بلکه شرط بقای یک جامعه سالم در عصر دیجیتال است.در پایان، از همه‌ بزرگوارانی که لطف کردند و این یادداشت را مطالعه کردند صمیمانه سپاسگزارم. از شما خواهشمندم لطف خود را با تذکرات دقیق و نقدهای راهگشای‌تان ادامه دهید و با ارائه‌ نکات عالمانه، مرا در تکمیل و ارتقای این یادداشت یاری کنید. روشن است که این متن بی‌نیاز از اصلاح نیست؛ از این‌رو استقبال می‌کنم از هر دیدگاهی که بتواند آن را پربارتر سازد. امیدوارم روزی فرا برسد که ایران عزیز فارغ از جنجال‌ها و دو قطبی های بی‌ثمر، در مسیر گفتگو، عقلانیت و منافع ملی گام بردارد.محمد قاسم تولایی فرد | اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Mon, 17 Nov 2025 18:13:19 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%85%D8%A7-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D9%84-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%A8-vaxfzsetmf3e مقدمه:مسئله آب در ایران، سال‌هاست که در کانون توجه رسانه‌ها، مسئولان و نخبگان قرار دارد. برخی آن را به خشکسالی نسبت می‌دهند، برخی به سوءمدیریت، و برخی به مصرف بی‌رویه. اما شاید کمتر کسی به این پرسش اندیشیده باشد که: «آیا اساساً الگوی مدیریت منابع آب در ایران، بر مبنای درستی بنا شده است؟» آیا ممکن است ریشه بحران نه در کم‌بارشی یا ضعف مدیریتی، بلکه در تقلید بی‌چون و چرا از یک الگوی غلط ناسازگار با نظم طبیعت باشد؟ الگویی که در ظاهر علمی و عقلانی است، اما در واقع محصول منطق قدرت در نظام های سیاسی نامشروع است. این یادداشت بر آن است تا با بهره‌گیری از زبان سینما، به بازخوانی ریشه‌های بحران آب بپردازد. الگوی سلطه‌محور مدیریت آب در نظام های سیاسی نامشروع، آب نه به‌عنوان یک موهبت طبیعی، بلکه به‌مثابه ابزاری برای سلطه و تثبیت نابرابری طبقاتی دیده می‌شود. در این الگو، منابع آبی باید در معرض کنترل سرمایه‌دار یا دولت‌های هم‌جهت با منافع سرمایه‌داری باشند. از این رو، روش‌هایی مانند سدسازی‌های گسترده در ارتفاعات، که مانع از گردش طبیعی آب در چرخه زیست‌محیطی می‌شود، ترجیح داده می‌شوند.در حالی‌که طبیعت، آب را در دل زمین، به دور از دسترس مستقیم، و در چرخه‌ای هوشمندانه ذخیره می‌کند، الگوی مخالف منطق طبیعت، ترجیح می‌دهد آب را در بالا دست حبس کند؛ جایی که بشود آن را به راحتی سهمیه‌بندی، انتقال، قیمت‌گذاری و کنترل کرد. در این میان، حیات تالاب‌ها، دریاچه‌ها، و حتی باروری ابرها به حاشیه می‌رود؛ چرا که منطق حاکم، نه منطق طبیعت، بلکه منطق قدرت و سود است. سینما، آینه‌ای برای افشای این الگوی ناعادلانه اینجا جایی است که سینما وارد می‌شود. سینما نه‌تنها ابزار سرگرمی، بلکه یکی از دقیق‌ترین روش‌ها برای تحلیل دراماتیک الگوهای حکمرانی است. فیلم‌هایی چون ژان دو فلورت، رنگو، مد مکس و محله چینی‌ها به‌طرزی هنرمندانه نشان می‌دهند که مدیریت منابع آبی، چگونه می‌تواند به ابزاری برای حذف، انحصار و سلطه بدل شود.در فیلم ژان دو فلورت ، شاهد داستان کشاورزی هستیم که با امید به زندگی بهتر، وارد روستایی می‌شود. اما همسایگان سرمایه‌دارش با مسدود کردن چشمه‌ی آب، او را از پا درمی‌آورند. آب در این فیلم، مظهر حیات است؛ اما زمانی‌که در اختیار قدرت‌مندان قرار می‌گیرد، به ابزاری برای حذف امید و زندگی تبدیل می‌شود.در انیمیشن رنگو نیز شاهد شهری هستیم که منابع آب در اختیار اقلیت قدرتمند است. مردم تشنه‌اند و حیات اجتماع در گرو افشای حقیقت درباره منبع آب است. در اینجا هم مدیریت آب، نه بر پایه عدالت، بلکه بر مبنای فریب، احتکار و ایجاد نابرابری شکل می‌گیرد.فیلم محله چینی‌ها به‌وضوح نشان می‌دهد که پشت پرده پروژه‌های آبی شهری، نه علم و توسعه، بلکه فساد، طمع و دسیسه‌های سیاسی نهفته است.و در مد مکس، ما با آینده‌ای وحشتناک و غیرانسانی مواجهیم که آب به منبع اصلی قدرت بدل شده و جنگ برای کنترل آن، بنیان تمدن را متلاشی کرده است.بازنگری در مبنای فکری الگوی آب در ایراناین فیلم‌ها به ما کمک می‌کنند بفهمیم آنچه به‌عنوان «مدیریت علمی منابع آب» در ایران به‌کار گرفته می‌شود، در بسیاری موارد صرفاً تقلیدی از الگوی مسلط سرمایه‌داری جهانی است؛ الگویی که به‌جای فهم طبیعت، آن را مهار و محدود می‌کند.شاید ما در ایران نه دچار خشکسالی باشیم، نه دچار سوءمدیریت؛ بلکه با یک مشکل عمیق‌تر مواجه‌ایم: پذیرفتن یک الگوی ناعادلانه، غیرعقلانی و سلطه‌گر که ریشه در معرفت شناسی ناقص دارد. الگویی که نه با اقلیم ما سازگار است، نه با حکمت طبیعی، و نه با مبانی تمدنی ایران اسلامی.به‌جای سدسازی‌های عظیم، شاید باید به تقویت سفره‌های زیرزمینی فکر کرد. به‌جای مدیریت بالا به پایین و تمرکزگرا، باید به حکمرانی مشارکتی و بومی اندیشید. اما این تغییر، نیازمند یک انقلاب در فکر و تصور است. و چه چیزی بهتر از سینما می‌تواند جرقه‌ی این تغییر را بزند؟سینما، راهی برای بیداری سیاست‌گذار سیاست‌گذار ایرانی، برای تدوین یک الگوی بومی و عادلانه در مدیریت آب، بیش از هر چیز نیازمند فهم چرایی شکست الگوهای تقلیدی است. و این فهم، گاه نه در اتاق‌های کنفرانس، بلکه در تاریکی یک سالن سینما حاصل می‌شود؛ جایی که منطق دراماتیک، حقیقت پنهان‌شده در لایه‌های توسعه‌ی غربی را آشکار می‌سازد.تماشای آگاهانه و تحلیل‌محور فیلم‌هایی مانند ژان دو فلورت، رنگو، مد مکس و محله چینی‌ها، فرصتی برای بازاندیشی در بنیان‌های حکمرانی آب در ایران است. این فیلم‌ها می‌توانند مسئولان، نخبگان، قانون‌گذاران و حتی مردم عادی را به تردید، تفکر و مطالبه‌گری سوق دهند.جمع‌بندیمشکلات آب در ایران، ریشه در بی‌توجهی به حکمت طبیعت دارد. اما آنچه این بی‌توجهی را توجیه‌پذیر کرده، سلطه گفتمان به‌ظاهر علمی و در واقع سیاسی غربی است. سینما، به‌عنوان رسانه‌ای داستان‌محور، توانایی دارد این گفتمان را به چالش بکشد و ما را به تماشای یک حقیقت عمیق‌تر دعوت کند: اینکه کلید حل بحران آب، شاید نه در ساخت سد جدید، بلکه در درک یک داستان قدیمی نهفته باشد. داستانی که از کوهستان‌های خشک پرووانس فرانسه در ژان دو فلورت آغاز می‌شود و تا بیابان‌های بی‌پایان مد مکس امتداد می‌یابد.ادامه دارد...نویسنده: محمد قاسم تولایی فرد اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Wed, 05 Nov 2025 21:36:26 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B8%D8%B1%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%AF%D8%B1%DA%AF%D9%85-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D9%86%D8%AF-ezgr0cu3rkmt ماهیت گمشده علم اقتصاداقتصاد در ایران، به پرچالش‌ترین و در عین حال مبهم‌ترین موضوع گفت‌وگوهای عمومی تبدیل شده است. بطور مرتب مناظره‌هایی در صداوسیما و سایر رسانه های اینترنتی برگزار می‌شود؛ دو اقتصاددان با عناوین علمی پرطمطراق آکادمیک روبه‌روی هم می‌نشینند، اما خروجی برای مردم چیست؟سردرگمی.مردم با این گفتگوها نه پی میبرند کدام تحلیل درست وکدام نادرست است و نه می‌توانند بفهمند که اصلاً «درست» در اقتصاد چیست. در این بحث ها هر دو طرف از علم سخن می‌گویند و هر دو دیگری را به «غیرعلمی بودن» متهم می‌کنند. پس سؤال اساسی این است: این علمی که هر دو ادعایش را دارند، دقیقاً چیست و کجاست؟به عبارت دیگر علمِ اقتصاد که همه جا به آن ارجاع می‌شود، دقیقاً چیست؟ و اگر علم است، چرا هیچ توافقی بر سر بدیهیاتش وجود ندارد؟ برای فهم این مسئله کافیست مناظره دکتر غنی نژاد و دکتر درخشان یا میزگرد اقتصاددانان با موضوع تورم در برنامه تقاطع در تاریخ 22 خرداد 1403 با حضور رسول بخشی، کامران ندری و حسین عبده تبریزی را تماشا کنید.در کشور ما تقریباً همه وزرای اقتصاد، رؤسای بانک مرکزی و مشاوران ارشد بخش های مرتبط با اقتصاد، تحصیلات دانشگاهی اقتصادی دارند. اما خروجیِ سیاست‌هایشان مسیر رو به رشد ثابتی را نشان نمی‌دهد. تورم مزمن ادامه دارد، جهش ناگهانی قیمت دلار و طلا طبیعی شده است، سیاست‌های مالی ناکارآمد تغییر جدی نمی‌کند و رشد اقتصاد ملی ابدا در حد ظرفیت‌های کشور نیست.پس مسئله کجاست؟آیا مشکل از این است که به علم اقتصاد عمل نمی‌کنیم؟ و کسی به توصیه های متخصصین اقتصاد گوش نمی‌کند؟ یا آن‌که حداقل میتوانیم شک کنیم که نکند خودِ این «علم اقتصاد» دچار بحران معناست که به هیچ وجه نتوانسته نسخه‌های مبتنی بر واقعیت های کشور را ارائه کند و در یک فضای انتزاعی توهمی سیر میکند؟بحران معیار علمی بودن یا علمی نبودندر مناظره‌های تلویزیونی بین اقتصاددانان ایرانی، عباراتی مانند «اجازه بدهید علمی صحبت کنیم» یا «این حرف شما علمی نیست» بسیار تکرار می‌شود. اما پشت این واژه‌ی تکراری، نوعی بحران در خود علم اقتصاد پنهان است. تورم، نوسانات ارزی، رکود تولید و کاهش ارزش پول ملی، بارها و بارها از زبان اقتصاددانان تکرار شده است؛ اما مردم تنها شنونده این سخنان بوده‌اند، بی‌آنکه گره ای از مشکلات اقتصادی‌شان گشوده شود. این واقعیت، جامعه را به نوعی « بی‌اعتمادی معرفتی» نسبت به اقتصاددانان دچار کرده است.منظور از «بی‌اعتمادی معرفتی» آن است که مردم گمان می‌کنند خودِ اقتصاددانان نیز نمی‌دانند چه می‌گویند و از معرفت عمیق و درستی نسبت به علم اقتصاد برخوردار نیستند. البته اقتصاددانان در پاسخ، همواره یک توجیه تکراری دارند: «ما می‌گوییم، اما گوش شنوایی نیست!»؛ و تقصیر را متوجه دولت و حاکمیت می‌کنند که به گفته‌های آنان بی‌توجه است. جالب آن‌که، اغلب مسئولان اقتصادی کشور از میان اقتصاددانان انتخاب شده‌اند و در واقع، از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون همه مسئولیت های مهم اقتصادی به اقتصاددانان سپرده شده است.اگر علم اقتصاد، همچون پزشکی یا مهندسی، واقعاً یک علم تجربی و آزمون‌پذیر است، چرا دو اقتصاددان که از داده های معمولا یکسانی هم استفاده میکنند در یک مناظره، دو نسخه‌ی کاملاً متضاد ارائه می‌دهند و هرکدام دیگری را به «غیرعلمی بودن» متهم می‌کنند؟اگر دو اقتصاددان از دو مکتب فکری متفاوت (مثلاً نئوکلاسیک و کینزی) هر دو مدعی علمی بودن باشند و راهکارهای متضاد ارائه کنند، آیا مردم حق ندارند بپرسند: «پس علم کجاست؟» حقیقت ماجرا آن است که اقتصاد همواره در خدمت نوع خاصی از نظم سیاسی و اجتماعی قرار گرفته است. از قرن هجدهم به بعد، اقتصاد در غرب ابزاری برای توجیه مالکیت سرمایه‌داران، تغییر نظام سیاسی و تشکیل حکومت تجار بود. جالب اینجاست که تعدادی در لباس اقتصاددان این علم را بی ربط به مباحث سیاسی، دینی و حقوقی می پندارند و می گویند این علم چه در ایران چه در آمریکا فقط و فقط یک حرف دارد. انگار نه انگار که اتحاد جماهیر شوروی بر پایه نظریات یک اقتصاددان بنا شده بود؛ و اساساً این مفاهیم اقتصادی‌اند که نوع حکومت‌ها و حتی گزاره‌های حقوقی و اخلاقی را تعیین می‌کنند — همان‌گونه که نظریات مارکس در باب مالکیت، بنیان یک نظام فکری و سیاسی را شکل داد.اینجاست که فهم مبانی «علم اقتصاد» برای مردم اهمیت حیاتی پیدا می‌کند. چرا که اقتصاد فراتر از آن چیزی است که اقتصاددانان در ایران گمان می کنند. تمام اقدامات استعماری دولت‌های غربی، ریشه در نظریات اقتصادی داشته است؛ چرا که «اقتصاد» خود یک ایدئولوژی است، نه صرفاً دانشی برای تنظیم بازار. این معنا در مکتب اقتصادی مارکسیسم به‌روشنی قابل مشاهده است، چرا که اساساً کمونیسم، پیش از آن‌که یک ایده سیاسی باشد، یک نظریه اقتصادی است. حتی استقلال ایالات متحده آمریکا نیز بر پایه‌ی یک نظریه اقتصادی بنا شد؛ کافی است به زندگی و اندیشه‌ی بنیان‌گذاران آن نگریست تا روشن شود که آنان پیش از هر چیز، متفکران اقتصادی بودند.با این نگاه، اقتصاد «علم اداره جامعه» است؛ دانشی است که می‌کوشد به حاکمان بیاموزد چگونه حکومت کنند تا ملت‌شان از دیگر ملت‌ها توانمندتر و مقتدرتر باشد. حال اگر ملتی این حقیقت را درنیابد و اقتصاد را تنها در سطح محاسبات مالی و قیمت کالاها بفهمد، در واقع خود را از علم پیشرفت و قدرت ملی محروم کرده است.از همین‌رو، کشورهای سلطه‌گر همواره کوشیده‌اند علم اقتصاد را به‌گونه‌ای در جهان معرفی و آموزش دهند که دیگر ملت‌ها به ماهیت واقعی آن پی نبرند؛ زیرا درک ماهیت حقیقی اقتصاد، یعنی فهم سازوکار قدرت، و چنین فهمی بزرگ‌ترین مانع در برابر استعمار و سلطه است. اقتصاد و دموکراسی؛ رابطه‌ای فراموش‌شدهدر نگاه نخست، شاید اقتصاد یک علم فنی به‌نظر برسد که باید به متخصصان سپرده شود؛ اما واقعیت این است که اقتصاد، قلب دموکراسی است. رقابت واقعی در انتخابات، بدون رقابت نظری در حوزه‌ی اقتصاد ممکن نیست. اگر همه‌ی جریان‌های سیاسی نسخه‌ای تقریباً مشابه از سیاست‌های اقتصادی ارائه دهند، مردم چه چیزی را باید انتخاب کنند؟آیت الله خامنه ای در اين زمینه تعبیر دقیقی دارند: «رقابت واقعی» در برابر«رقابت مصنوعی». رقابت مصنوعی یعنی دو جریان سیاسی با هیجان محوری و دو قطبی سازی، شور انتخاباتی ایجاد کنند اما در محتوا تفاوتی نداشته باشند و یا تفاوت هایشان پنهان بماند و مردمی که این تفاوت ها در زندگی شان بسیار حائز است نتوانند با لحاظ این تفاوت ها دست به انتخاب بزنند. رقابت واقعی در انتخابات زمانی شکل می‌گیرد که مردم بتوانند تشخیص دهند کدام جریان اقتصادی، واقعاً به بهبود معیشت آنان کمک می‌کند. برای این تشخیص، مردم باید فهمی حداقلی از مبانی اقتصاد داشته باشند.به بیان دیگر، تا اقتصاد برای مردم قابل فهم نشود، دموکراسی واقعی ممکن نیست.مردم باید بدانند که پشت شعارهای اقتصادی چه نظریه‌ای خوابیده است؛ آیا این نظرها مبتنی بر وابستگی است یا استقلال، آیا به عدالت نزدیک‌تر است یا به تمرکز ثروت در دست اغنیا؟ به پرکردن شکاف طبقاتی می‌انجامد یا تشدید آن؟ مردمی که اقتصاد را نمی‌فهمند، نمی‌دانند کدام سیاست به نفع آن‌هاست و کدام تصمیم، به زیان استقلال ملی‌شان تمام می‌شود. نتیجه‌ی این ناآگاهی، شکل‌گیری مردمی است که در ظاهر در انتخابات مشارکت می‌کنند، اما در حقیقت نقش فعالی در جهت‌دهی به سیاست‌ ندارند. از طرفی مردم می بینند در مناظره های پر هیاهو انتخاباتی اقتصاد و مسائل مرتبط با آن یکی از نقاط پر بحث و جدل بین کاندیدا های مختلف است اما در کمال تعجب میبینیم که تیم ها و راهبردهای اقتصادی آنها بعضا هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند. و اتفاقات مشابه اقتصادی در دوران حزب های مختلف تکرار میشوند. این هم شاهد دیگری بر بی مبنا بودن علم اقتصاد در ایران است. علم برای مردم، نه برای فریب مردمدر مقدمه‌ی کتاب حرف‌هایی با دخترم درباره‌ی اقتصاد نوشته یانیس واروفاکیس وزیر مشهور اقتصاد یونان آمده است: «هیچ‌گاه زندگی خود را به اقتصاددان‌ها نسپار». این جمله در نگاه نخست عجیب به نظر می‌رسد، اما حقیقتی عمیق را آشکار می‌کند:اگر مردم از مبانی اقتصادی بی‌خبر باشند، تصمیمات حیاتی کشور در دست گروهی کوچک از «کارشناسان» قرار می‌گیرد که ممکن است آگاهانه یا ناآگاهانه، منافع خود را بر منافع عمومی ترجیح دهند.این در حالی است که همین گروه کوچک، تصمیم‌هایی پشت درهای بسته می‌گیرند که نه تنها شفاف نیست، بلکه معلوم هم نیست تا چه اندازه تحت‌تأثیر فشارها یا منافع گروه‌های ذی‌نفوذ اتخاذ می‌شود. با این حال، همین تصمیم‌ها تأثیری مستقیم و تعیین‌کننده بر زندگی روزمره مردم، وضعیت معیشتی، و حتی سلامت روانی و جسمی آنان دارد. ازاین‌رو نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت یا آن را همچون یک مسئله صرفاً فنی، به دست متخصصان سپرد.استقلال و اقتصاداقتصاد مولفه قدرت است. بانک‌های مرکزی، نهادهای مالی جهانی، شرکت‌های چندملیتی و مراکز پژوهشی اقتصادی، در حقیقت سازندگان سیاست‌های جهانی‌اند. علم اقتصاد در غرب، خنثی نیست؛ جهت دارد، مبنا دارد، فلسفه دارد. اما در ایران، گویی ما فقط فرمول‌های اجرایی اقتصاد غرب را وارد کرده‌ایم، بدون آن‌که فلسفه‌ی مبنایی آن را درک کنیم. نتیجه این شده که اقتصاددان ایرانی، در بهترین حالت، مترجم نسخه‌های دیگران است، نه مولّد اندیشه‌ی اقتصادی. در تاریخ ایران، یکی از ریشه‌های اصلی وابستگی سیاسی، وابستگی اقتصادی بوده است. از امتیاز دارسی در دوره قاجار گرفته تا قرارداد کنسرسیوم در دوره پهلوی، هر جا استقلال اقتصادی از بین رفته، استقلال سیاسی هم از دست رفته است.حتی در هند هم ابتدا کمپانی هند شرقی نبض اقتصاد آن جا را در دست میگرد که بریتانیا قادر به استعمار تمام عیار هند میشود. اگر مردم امروز ندانند که انتخاب‌های اقتصادی‌شان چه نسبتی با استقلال دارد، ممکن است با نیت استقلال‌خواهی، در عمل به وابستگی رأی دهند و به سمت آن حرکت کنند‌. فهم عمومی از اقتصاد، تنها به معیشت مربوط نیست؛ بلکه مستقیماً با آینده استقلال ملی پیوند دارد. هر جامعه‌ای که «مردم اقتصاد فهم و آگاه» داشته باشد، فریب سیاستمداران یا اقتصاددانان وابسته را نخواهد خورد. فهم اقتصاد، مقدمه‌ی کنش اجتماعیجامعه‌ای که در آن مردم از مبانی علم اقتصاد بی‌اطلاع‌اند، دیر یا زود به صحنه‌ای برای آزمون نظریه‌های شکست‌خورده و یا حتی فریبنده بدل می‌شود. در مقابل، جامعه‌ای که مردمش حداقلی از فهم اقتصادی دارند، نه‌تنها تصمیم‌های درست‌تری می‌گیرند، بلکه در برابر فریب سیاستمداران یا رسانه‌های فرصت طلب نیز مصون‌ترند. در مردم‌سالاری دینی، حضور مردم فقط به معنای رأی دادن نیست، بلکه به معنای درک و مشارکت آگاهانه در حکمرانی است. اگر مردم ندانند استقلال اقتصادی چه نسبتی با استقلال سیاسی دارد به آرمان خود نمیتوانند نزدیک شوند و بلکه امکان دارد در خلاف جهت آن هم حرکت کنند.چنین وضعی امروز در بسیاری از کشورها رخ داده است؛ ملت‌هایی که با شعار رفاه، وابستگی اقتصادی را پذیرفتند و در نهایت آزادی سیاسی خود را از دست دادند. راه‌حل، نه در پیچیدن نسخه‌های جدید اقتصادی، بلکه در بازگرداندن علم به جایگاه مردمی و مبنایی خود است. باید به مردم اطلاع داد که اقتصاد، فقط عدد و نمودار و منحنی نیست؛ فلسفه‌ای از زندگی جمعی است.اقتصاد باید از انحصار کارشناسان و محافل دانشگاهی خارج شود و تبدیل به زبانی عمومی برای گفت‌وگو میان مردم، رسانه و حاکمیت گردد. دانشگاه‌ها، اندیشکده‌ها و رسانه‌ها، رسالتی تاریخی دارند: تبدیل اقتصاد از علم مبهم نخبگان به دانشی اجتماعی و فهم‌پذیر برای مردم.وقتی علم، معیار خود را بیابد و مردم با مبانی آن آشنا شوند، آن‌گاه رقابت‌های سیاسی معنا پیدا می‌کند، رأی‌دادن عقلانی می‌شود و استقلال و رشد اقتصادی ، از شعار به واقعیت تبدیل خواهد شد. برای آن‌که جامعه‌ای پویا، آگاه و مقاوم بماند، باید مردمش از حداقل فهم حکمرانی و مبانی اقتصادی برخوردار باشند. در جامعه اسلامی، «بی‌تفاوتی سیاسی» آفت است. همان‌گونه که شهید بهشتی می‌گوید:«در جامعه اسلامی، به من چه نداریم. همه مردم مسئول و کنشگر سیاسی‌اند.»در چنین جامعه‌ای، فهم اقتصاد یکی از ارکان کنشگری سیاسی است. زیرا اقتصاد تنها مسئله‌ی نان و خربزه نیست؛ بلکه مسئله‌ی استقلال، عزت، و حیات ملی است.بحران امروز اقتصاد ایران، قبل از آنکه بحران بودجه، تورم یا سیاست ارزی باشد، بحرانی از جنس علم و مبنا های آن است. تا زمانی که معیار «علمی بودن» در اقتصاد روشن نشود، درد درمان نخواهد شد. چرا که در فضای مبهم و غبار آلود علمی و فکری عده ای میتوانند درد را به عنوان دارو تجویز کنند و مخالفین خود را نیز مخالف علم و پیشرفت و انسانیت معرفی نمایند.مردم باید بدانند که اقتصاد، نه علم بی‌طرف عددها، بلکه میدان انتخاب‌های اخلاقی، هویتی و تمدنی است. وقتی علم اقتصاد از مردم جدا می‌شود، مردم به‌جای اینکه «صاحب اقتصاد» باشند، به «موضوعِ اقتصاد» تبدیل می‌شوند؛ یعنی درباره‌شان تصمیم گرفته می‌شود، نه با آن‌ها. اما اگر علم اقتصاد به زبان ساده،منطقی و درست برای مردم تبیین شود، مردم نه‌تنها در عرصه‌ی انتخابات، بلکه در همه‌ی عرصه‌های اجتماعی، بازیگرِ فعال اصلیِ سرنوشت خود خواهند بود. در فصل بعد تلاش می کنیم ماهیت علم اقتصاد را به خوبی کشف کرده و ریشه ی اختلال های شناختی در مبانی این علم را ذکر کنیم. اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Fri, 31 Oct 2025 18:42:31 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%85%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF-wdsfr7q1cxub پیرمرد روی صندلی نشسته بود و به آخرین سکه ای که در دست داشت نگاه می کرد. همسرش متوجه نگاه غمگین پیرمرد شد و صدا زد:تام! چیزی شده؟ اتفاقی افتاده که من از آن بی خبرم؟تام همچنان به سکه در دستانش نگاه می کرد. جولیا، نزدیک او شد و لیوان های شیر قهوه را روی میز گذاشت و به صندلی تکیه زد.جولیا: من از این دو نفر متنفرم. چقدر به تو گفتم آن ها را در خانه ات راه نده. هر بار که می آیند و می روند اخلاق تو به هم میریزد. کسی که اینقدر تو را بی انگیزه و سرد می کند، چه رفاقتی می تواند با تو داشته باشد؟تام: ربطی به آن ها ندارد. مکس و هری از روی دلسوزی با من صحبت می کنند. من خودم هم چند وقتی است به این موضوع فکر می کنم.جولیا: چه موضوعی؟تام: هیچی. چیز مهمی نیست. نمیخواهم ذهن تو را هم درگیر کنم.جولیا در بالکن قدم می زند و به باغ زیر پایشان نگاهی می اندازد. دو خدمتکار در حیاط در حال برس زدن اسب ها هستند.جولیا: ولی متاسفانه موفق نبوده ای!تام: گفتم چیز خاصی نیست. ولی فکر می کنم ما در حال ورشکستگی بزرگی هستیم.جولیا قیافه اش در هم می رود. انگار که متوجه صحبت تام نشده باشد.تام: گفتم که. فکر می کنم شاید دیگر غذایی برای خوردن هم نداشته باشیم.جولیا که واقعا نگران شده است فنجان قهوه اش را پایین می آورد و روی میز میگذارد.جولیا: به من بگو چه اتفاقی افتاده؟ آیا برای دام ها و اسب ها و گاو هایمان اتفاقی افتاده؟تام: نه! نه! اصلا مسئله این ها نیست.جولیا: آیا امسال کشت خوبی نداشته ایم؟ وضعیت سیلو های گندم و جو مان چطور است؟تام: خوب است. خوب است. همگی پر از گندم هستند. حتی تا سال بعد هم برداشت کرده ایم. همین انگور و سیبی که روی میز می بینی همه از باغات خودمان است.جولیا: نصفه جونم کردی مرد. بگو چه شده؟تام: امروز که این دو نفر آمدند. دو کیسه سکه همراه خود آورده بودند تا با خود به بازار ببرند و خرید کنند. نمی دانی آن چنان از خرید در بازار تعریف می کردند. می گفتند می توانند با این سکه ها چه چیز هایی بخرند.جولیا: چه چیز هایی؟تام: حالا من نپرسیدم دقیقا چه چیزی. ولی معلوم بود که احساس رضایت دارند. حتی یکی از سکه هایشان را هم به من دادند. گفتند بگیر و برو برای خودت خرید کن.پیرمرد سکه ای که در دست داشت را جلو آورد و به جولیا نشان داد. سکه برق می زد. جولیا به فکر فرو رفت و تا حدی خنده اش گرفته بود.تام: چرا می خندی؟ مگر من حرف خنده داری زده ام؟ احساس می کنم که عقب افتاده ام و دیگر مثل قبل از آن ها برتری ندارم.جولیا: آخه چقدر تو ساده ای. آن ها خواسته اند دل تو را بسوزانند. شاید اصلا به تو حسادت کرده اند.تام: چه حسادتی؟ آن ها این همه سکه همراه خود آورده بودند. من حتی یک سکه هم ندارم.جولیا: پس خوب به سوالاتی که من از تو می پرسم جواب بده. خودت متوجه می شوی که آن ها میخواسته اند تو را گول بزنند. اول اینکه بگو ببینم تو روزانه چه چیزهایی می خوری؟تام: معلوم است. صبح ها شیر تازه و سرشیر اعلا و عسل و پنیر و کره محلی و چایی. ظهر ها هم مقدار برنج با خورشتی از گوشت پرندگان یا دام ها. شب ها هم کمی ساده می خوریم و در حد سوپ یا آش حبوبات.جولیا: خب آیا از چیز هایی که میخوری، چیزی هست داخل مزرعه یا باغات تو کشت نشود؟ آیا اردک ها و مرغ ها و بز ها و گوسفند ها و بوقلمون هایی که پرورش می کنی نمی توانند غذای تو را فراهم کنند؟تام: خوب. چرا همه غذای من را خودمان تولید و طبخ می کنیم. ما حتی ادویه های غذاهایمان را هم خودمان پیدا می کنیم و کسی در این منطقه به خوشمزگی غذاهای ما چیزی طبخ نمی کند. ما گندم را خودمان می کاریم. بعد آن را در آسیاب آبی که بر روی رودخانه خودمان است آسیاب می کنیم و به جرج نانوا می دهیم تا برایمان بهترین نان را تهیه کند. حتی همین قهوه را خدمتکار مکزیکی ما از مزارع خودشان را برای ما می آورد.جولیا: خب شما بابت این قهوه ای که می آورد چه چیزی به او می دهید؟تام: خدمتکار ماست. برای آشپزخانه ما کار می کند. اینجا اتاق دارد. به او اسب و کجاوه داده ایم تا با خانواده اش به راحتی سفر کند. به او غذا می دهیم.جولیا: خوب. اسب و کجاوه از کجا آورده اید؟تام: اسب از پدرم است. ابتدا دو تا اسب بود. نر و ماده. کم کم زیاد شدند و الان حدود بیست تا داریم. خدمتکاران ما از آن مراقبت می کنند که خدای نکرده مریضی نگیرند و تلف نشوند. کجاوه را هم مایک برای ما می سازد. او مهارت زیادی در ساخت وسایل دارد.جولیا: شما در برابر خدمت مایک چه می کنید؟تام: مایک هم مثل بقیه خدمتکاران ماست. من به همه آن ها زمین و خانه داده ام و امنیت این محله را به وسیله نگهبانانم برای او و خانواده اش تامین کرده ام. همگی در باغات و استخرها و مزارع و کارگاه های من در حال کار هستند.جولیا: خوب. شما این همه زمین از کجا آورده اید؟تام: داستان ها زیاد دارد. این زمین ها روزی از آن اجداد من بودند. ولی به زور از آن ها گرفته می شود. پس از جنگی که پدرانم می کنند دوباره این زمین ها را پس می گیرند و اکنون همه اش برای خاندان ماست.تام عزیزم. ببخشید که با سوالاتم تو را خسته کردم. ولی چند سوال دیگر دارم. اگر شما خدای نکرده مریض شوید، برای درمان چه کار می کنید؟تام: ما یک طبیب خانوادگی داریم که او معمولا کار های طبابت ما را انجام می دهد. ما هم در عوض به او یک کلاس درس و امکان تحقیق داده ایم. اینطور مطمئن هستیم که اگر برای او مشکلی پیش آید، طبیب های دیگری علم او را یاد گرفته اند.جولیا: آیا جایی بوده است که به چیزی نیاز داشته باشید ولی آن را نداشته باشید؟تام: بله. بسیار پیش آمده. نمونه آخرش همین فنجان های سرامیکی که در آن شیرقهوه ریخته ای. آن را از یک تاجر هندی خریداری کردیم.جولیا: در ازای خریدت به او چه دادید؟تام: تاجر از ما گاو و گوسفند نپذیرفت. حتی فرش های دست بافت مان هم برایش سنگین بود که بخواهد ببرد. فقط مقداری از موسیر هایی که خدمتکاران ما در اول بهار برداشت کرده بودند را پذیرفت و ادویه های خوش عطر ما را با خود برد. یا تاجر دیگری که پارچه هایی بهتر از پارچه های خود ما بافته بود. به جایش به او پنبه دادیم.جولیا: تام عزیزم! آیا تا به حال شده چیزی را بخواهی ولی کسی آن را به تو نداده باشد؟تام: بله. خاطرم هست که روزی خدمتکاران ما گفتند که دستگاهی آمده که با آن شمشیر هایشان را تیز و بران می کنند ولی صاحب دستگاه حاضر نشد آن را به ما بفروشد. هر پیشنهادی به او دادیم قبول نکرد و گفت امکان دارد که با این دستگاه بر علیه مردمان شان توطئه ای کنیم. از آن روز به فکر افتادیم که یک نفر را به منطقه آن ها بفرستیم تا علم ساخت این دستگاه را یاد بگیرد و برگردد تا خودمان آن را بسازیم. و همین هم شد. خودمان ساختیم.جولیا: خوب. فکر کنم جواب بسیاری از سوالاتم را گرفتم. حالا می خواهم آخرین سوالم را از تو بپرسم. آیا در همه نیاز هایی که گفتی، آیا تا به حال شده که نیازی به یک فلزی داشته باشی که و بخواهی با آن فلز رفع احتیاجت را انجام دهی؟تام: بستگی به آن فلز دارد که تا چه میزان کاربردی و مهم باشد. اگر فلزی باشد که در ساخت خانه یا شمشیر به کار آید شاید دوست داشته باشم آن را بدهم و در ازایش چیزی طلب کنم. ولی من اکثر آن چه نیاز دارم را خودم به همراه خاندانم تولید می کنم و میسازم. اگر چیزی را هم نداشته باشم، با رفع نیاز دیگران، نیاز خود را برطرف می کنم. حال این فلز چه نیازی از من را برطرف می کند؟جولیا: آفرین. این دقیقا جواب سوال خودت است. آن سکه ای که مکس و هری به تو داده اند، فلزی است که آن ها در معدنی پیدا کرده اند و چون برق می زند در بازار طرفدار پیدا کرده است و اکثرا خانم ها خریدار آن هستند. آن ها این سکه ها را به خانم ها می دهند و در عوض چیزی از آن ها می گیرند. حالا هم پیش تو آمده اند تا تو را گول بزنند و از سکه های خودشان به تو بدهند تا در ازایش به آن ها غذا و پارچه و زمین بدهی و بعد مجبور شوی که به بازار بروی و نان بی کیفیتی که در بازار پخته می شود را با آن بخری. حالا آیا باز به آن سکه احتیاجی داری؟تام: با این توضیحاتی که دادی فکر نمی کنم.جولیا: تو و خاندانت ثروتمند ترین افراد این منطقه هستید و مردم شما را دوست دارند و در ازای خدمتی که به شما می دهند، زندگی خوبی دارند. شما هم با علم و قدرتی که روز به روز آن را تقویت می کنید، سطح زندگی آن ها را بالا می برید. پس نباید احساس کنید که چیزی کم دارید تا به برای بدست آوردن آن به طمع بیفتید و همه دارایی تان را بدهید تا آن چیز را بدست آورید. ثروت شما همه این چیزهایی است که گفتید نه چند فلز براق. حالا که رقیبان شما نمی توانند با زور و سلاح به شما غلبه کنند، سعی می کنند به شما القا کنند که چیزی کم دارید و شما را از دارایی های خودتان غافل کنند و اینگونه بتوانند خودشان را ثروتمند تر کنند.تام: جولیای عزیزم حق باتوست. من باید بیشتر مراقب اطرافیانم باشم. اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Tue, 28 Oct 2025 11:13:39 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%DB%8C%DA%AF%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF-saq6fg3y9xem تحریم‌های اقتصادی، به‌ویژه از سوی ایالات متحده، سال‌ها یکی از مؤثرترین ابزارهای فشار علیه جمهوری اسلامی ایران به‌شمار می‌رفتند. اما روندهای چند سال اخیر، به‌ویژه از اواسط دهه ۱۳۹۰ به این سو، نشانه‌هایی از فرسایش این ابزار و حتی بازگشت هزینه‌های آن به طرف آمریکایی را نمایان کرده است.نخستین نشانه این تغییر را می‌توان در رفتار سیاست‌گذاران آمریکایی مشاهده کرد. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده، در حالی به‌طور مکرر خواستار مذاکره با ایران بود که کمپین «فشار حداکثری» او در اوج خود قرار داشت. اگر تحریم‌ها آن‌چنان‌که طراحی شده بودند موجب فروپاشی اقتصادی یا سیاسی ایران می‌شدند، اساساً نیازی به درخواست مکرر برای مذاکره وجود نداشت. این تناقض، به‌خوبی ناکارآمدی ابزار تحریم را نشان می‌دهد.از منظر داده‌های اقتصادی، ایران طی این سال‌ها به جای فروپاشی، مسیری از بازتنظیم زیرساخت‌های اقتصادی را در پیش گرفت. طبق آمار گمرک جمهوری اسلامی ایران، صادرات غیرنفتی ایران در سال ۱۴۰۲ به بیش از ۵۳ میلیارد دلار رسید که افزایشی چشمگیر نسبت به دوره تحریم‌های قبل دارد. همچنین، سهم تجارت با شرق—به‌ویژه چین، روسیه و هند—رشد قابل‌توجهی داشته است. در همین راستا، گزارش ماه فوریه ۲۰۲4 بلومبرگ تأکید می‌کند که «ایران با تکیه بر شبکه‌های مالی منطقه‌ای و مبادلات کالایی، توانسته است ضربه‌های ناشی از تحریم‌های دلاری را به حداقل برساند.»به‌علاوه، ورود ایران به مسیر عضویت در سازمان همکاری شانگهای، تفاهم‌نامه‌های اقتصادی بلندمدت با چین، و تقویت اتصال تجاری با اوراسیا، سیگنال‌های روشنی هستند از اینکه اقتصاد ایران، به‌رغم فشارها، در حال تعریف مسیرهای جدیدی برای بقا و حتی رشد است.از سوی دیگر، گزارش دسامبر ۲۰۲۳صندوق بین‌المللی پول (IMF) در ارزیابی اقتصاد ایران، به رشد ۴.۵ درصدی تولید ناخالص داخلی (GDP) ایران در سال گذشته اشاره می‌کند. هرچند این رشد همچنان شکننده و وابسته به ثبات سیاسی و کنترل تورم است، اما تداوم آن در شرایط تحریم نشان می‌دهد که کارایی تحریم به‌عنوان ابزار بازدارنده زیر سوال رفته است.در این شرایط، پذیرش مذاکره به صورت غیرمستقیم از سوی آمریکا، بیش از آن‌که از موضع قدرت باشد، نشانه‌ای از درک هزینه‌زا شدن تداوم تحریم‌هاست. حتی نشریاتی چون Foreign Affairsنیز در تحلیل‌هایی که اخیراً منتشر کرده‌اند، به این موضوع اشاره دارند که «تحریم‌ها اگر بی‌نتیجه بمانند، می‌توانند به نمادی از ضعف سیاست خارجی آمریکا تبدیل شوند.»اما این واقعیت‌های جدید، متأسفانه در برخی فضاهای رسانه‌ای داخلی چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرند. همچنان روایت‌هایی بر فضای عمومی غالب است که ایالات متحده را در موقعیتی برتر، و ایران را در موضع انفعال معرفی می‌کند؛ حال آن‌که توازن قدرت اقتصادی در منطقه و تغییرات در نظم پولی جهانی (از جمله کاهش سلطه دلار) چنین تصویری را تأیید نمی‌کند.آنچه در این میان مغفول مانده، نبود روایت دقیق و جامع از این تحولات در برخی فضاهای رسانه‌ای داخل کشور است. بسیاری از تحلیل‌ها همچنان مبتنی بر تصویری قدیمی از مناسبات قدرت در نظام بین‌الملل است، تصویری که آمریکا را یک بازیگر همه‌قدرت و ایران را بازیگری منفعل فرض می‌کند. حال آن‌که تغییرات جاری در توازن اقتصادی و دیپلماتیک منطقه‌ای، حکایت از واقعیتی متفاوت دارد.واقعیت آن است که ایران، با همه چالش‌ها، به نقطه‌ای رسیده که تحریم دیگر ابزاری تعیین‌کننده برای مهار آن نیست. و ایران بخشی از معادلات اقتصادی و سیاسی آینده خواهد بود.در جمع‌بندی می‌توان گفت: آن‌چه امروز در حال شکل‌گیری است، نه شکست قطعی تحریم‌ها، بلکه ناتوانی ساختاری این ابزار برای وادارسازی ایران به تغییر رفتار سیاسی است. این نقطه، اگر به‌درستی درک و تبیین شود، می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری اقتصادی و رسانه‌ای متفاوت در داخل باشد؛ سیاستی که به‌جای ترس از تحریم، از آن به‌عنوان محرکی برای تقویت زیرساخت و تنوع‌بخشی استفاده کند.نویسنده: محمد قاسم تولایی فرد، اندیشه ورز اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Thu, 15 May 2025 22:14:19 +0330 https://virgool.io/@andishkadehiran/%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%AC%D8%B1%D9%85-af6vihp9g6rx چرا پلیس باید خلافکار را هم مخاطب خود بداند؟در میدان نبرد با جرم و جنایت، گاهی قوی‌ترین سلاح، نه اسلحه است، نه خودروهای ضدشورش. بلکه «روایت» است؛ روایتی که پیش از برخورد فیزیکی، ذهن مجرم را هدف بگیرد.بسیاری از اراذل و اوباش، برخلاف تصور، با رسانه رسمی کشور در ارتباط نیستند. نه اخبار صداوسیما را می‌بینند، نه در جریان قدرت عملیاتی پلیس هستند. نتیجه؟ آن‌ها تصور درستی از سرعت، قاطعیت و هوشمندی پلیس ندارند؛ و همین بی‌خبری، احساس بازدارندگی را از ذهن‌شان پاک کرده است.این خلأ روایت، تنها در غیبت پلیس در رسانه‌های رسمی خلاصه نمی‌شود. حتی در سریال‌های پرمخاطب مانند «زخم کاری» که فضای مافیایی و جنایی را به تصویر می‌کشند، اساساً پلیسی وجود ندارد! در چنین آثاری، پلیس غایب است چون اگر حضور داشت، قصه جنایت اساساً قابل روایت نبود. اما آیا این حذف، فقط یک تصمیم هنری است؟ یا پیامدهای امنیتی هم دارد؟پلیس در تبلیغات خود هنوز بیش از آنکه به مجرم فکر کند، برای «مردم خوب» روایت تولید می‌کند. اما واقعیت این است که پلیس، اگر می‌خواهد بازدارندگی واقعی بسازد، باید خلافکار را هم مستقیماً مخاطب بگیرد. باید روایت‌هایی بسازد که پیش از ارتکاب جرم، قدرت پلیس را به رخ بکشند. ترس از پلیس نباید فقط هنگام دستگیری شکل بگیرد، بلکه باید پیش‌دستانه و بازدارنده باشد.این ترس، البته از نوع هدفمند است؛ سلاح نرمی که بی‌آنکه خون بریزد، هزینه روانی ارتکاب جرم را بالا می‌برد. در این رویکرد، رسانه نه یک ابزار تبلیغاتی، که بازوی امنیت روانی کشور است. و روایت مقتدرانه پلیس، نه یک نمایش، که ابزار پیشگیری از وقوع جرم است.امنیت تنها با گشت و عملیات ساخته نمی‌شود. بخشی از آن، در ذهن مجرم شکل می‌گیرد. اگر پلیس بخواهد در میدان موفق باشد، باید در رسانه هم بدرخشد؛ و اگر بخواهد جرم را متوقف کند، باید ذهن مجرم را پیش از حرکت، متوقف کند.نویسنده: محمد قاسم تولایی فرد، اندیشه ورز اندیشکده تبییندستگیری ۶ نفر از اراذل و اوباش خیابان بهشتی اندیشکده تبیین اندیشکده تبیین Wed, 07 May 2025 13:21:56 +0330