https://virgool.io/feed/@m_44288254 fa 2026-06-16 17:31:09 https://static.virgool.io/images/default-avatar.jpg https://virgool.io/@m_44288254 https://virgool.io/@m_44288254/%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D8%B2%D9%87-%D9%86%D8%B3%D9%84-%DA%A9%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86-cgw4hczo3xos گزارشی از هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس؛بررسی ابعاد فقهی حقوقی جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایرانهفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی تحت عنوان بررسی ابعاد فقهی ـ حقوقی جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران؛ با تأکید بر کارکرد تقنینی مجلس شورای اسلامی با حضور اساتید، طلاب و دانشجویان برگزار شد.کد خبر: ۷۸۷۹۳۰تاریخ: ۱۱ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۲:۲۸به گزارش سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی تحت عنوان بررسی ابعاد فقهی ـ حقوقی جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران؛ با تأکید بر کارکرد تقنینی مجلس شورای اسلامی» به مدت دو روز و با حضور بیش از 650 نفر از اساتید، طلاب و دانشجویان به مدت دو روز به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.حقوق و پیوست رسانه‌ای جنگ، رسیدگی قضائی به جنایات دارای ابعاد فراملی، الزامات تقنینی و نقش مجلس در تعقیب جنایات جنگی اسرائیل علیه ایران، نگرش تقنینی رجوع به داوری و دادگستری بین‌المللی درخصوص پیگرد مسائل حقوقی جنگ، صلاحیت مجلس شورای اسلامی در فرآیندهای مذاکرات هسته ای در فضای پساجنگ: صلاحیت‌های حقوقی و واقعیت‌های بین‌المللی، ظرفیت‌سنجی قوانین دادرسی کیفری در شرایط جنگی، حقوق و جنگ تحمیلی؛ بازآرایی نقش تقنین از طریق مهندسی قدرت حقوقی، قانون‌گذاری در دوران جنگ تحمیلی، اثرسنجی اقدامات تقنینی و بیناپارلمانی ایران در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه ایران، آسیب شناسی قوانین کیفری ناظر به جرائم علیه امنیت در شرایط جنگ، مبانی فقهی مسئولیت مدنی پرداخت خسارات مالی و دیه ناشی از جنگ و ماهیت، انواع و راهکارهای حقوقی مقابله با نفوذ از موضوعاتی بودند که در این مدرسه مورد بحث و بررسی قرار گرفتند.رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی در مراسم افتتاحییه این مدرسه با تاکید بر تهیه و تدوین پیش‌نویس قانون جرم انگاری جنایت بین المللی گفت: الزامات تقنینی با محوریت مجلس برای تعقیب جنایات جنگی اسرائیل علیه ایران پیگیری می‌شود.حجت الاسلام والمسلمین دکتر علی نهاوندی خاطرنشان کرد: نگارش پیش‌نویس قانون جرم انگاری جنایت بین المللی توسط دو تیم حقوقدان بین‌المللی و فقهای متخصص امور کیفری انجام خواهد شد، رژیم صهیونیستی جنگ ترکیبی را در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی، تکنولوژی، رسانه‌ای و نظامی آغاز کرده و باید از زوایای مختلف آن را بررسی کنیم که یک زوایه آن مساله فقهی و حقوقی است.وی با اشاره به تعارض و نزاع میان اندیشه های اسلامی و لیبرال دموکراسی ادامه داد: اندیشه لییبرال دموکراسی آینده بقای خود را در زورگویی و سلطه بر دیگران تامین می کند و برای منافع خود به هر اقدامی دست می زند، در حالی که در مرجعیت دینی و نظام فکری اسلام، سلطه با خواست الهی و تمشیت اراده خداوند است وانسان‌های موحد اراده خود را در چارچوب قوانین دینی پیگیر هستند.حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با اشاره به ظرفیت‌هایی مانند جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی در اسلام گفت: جهاد ابتدایی شرایط و مقتضیات خاص خود را دارد، ولی همه علما و فقها جهاد دفاعی را حق مسلمین می دانند، وقتی رژیم غاصب صهیونیستی حاکمیت کشورمان را نقض و به ما حمله کرد، جهاد دفاعی بر ما واجب شده و این حق شرعی دولت اسلامی برای دفاع از خود برای مقابله با تجاوز است.رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بیان اینکه مکتب توحیدی بر اساس مبانی خود هیچگاه اجازه نمی‌دهد دیگران بر سرنوشت ما تسلط پیدا کنند و ملت ایران به عنوان پیروان راستین این مکتب در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه به خوبی پای آرمان‌ها و کشور خود ایستادند، تصریح کرد: با توجه به اینکه برخی کشورها از طریق سلطه و زور دنبال تضییع حقوق کشورهای دیگر هستند باید با استفاده از ظرفیت های علمی، فقهی و دانشی خود و همچنین با استناد به برخی متون بین المللی مانند منشورسازمان ملل متحد(بند دوم و فصل هفتم منشور و...) و قوانین و قواعد بین المللی به سمت پیگیری جدی این جنایات در عرصه‌های داخلی و بین المللی در این زمینه برطرف کنیم.وی همچنین مشاوره دقیق به نهادهای تصمیم‌ساز با رویکردهای بین‌المللی را فعالیت های مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برشمرد و گفت: طرح اخذ نظر مشورتی از دیوان بین‌المللی دادگستری در خصوص جنایت بین المللی اسراییل از جمله این موارد است.رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس تصریح کرد: اقداماتی مانند حمایت از نیروهای مسلح و توان بازدارندگی کشور، قانونگذاری در حوزه امنیت سایبری و امنیت ملی، تشکیل کمیته حقیقت یاب پارلمانی تعویق حضور بازرسان و مقابله با نفوذ از جمله مسائلی است که باید مورد توجه مجلس قرار بگیرد.حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با اشاره به تاثیر مهم دیپلماسی پارلمانی، خاطرنشان کرد: تعامل و ارتباط با مجالس همسو برای شناسایی ماهیت تروریستی رژیم صهیونیستی بسیار مهم است. همچنین مجلس باید با افزایش کارآمدی خود در عرصه تقینن و نظارت و پیگیری دیپلماسی حقوقی، در خط مقدم دفاع از کشور باشد.رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس با اشاره به اینکه دست برتر در جنگ ۱۲ روزه با ایران بود، گفت: براساس ادعای خود صهیونیست‌ها بعد از این جنگ، حدود ۴۱ هزار و ۶۵۱ ادعای دریافت خسارت در سرزمین‌های اشغالی ثبت شده که شهرک‌نشینان به شرکت‌های بیمه مراجعه کردند.ثبت بیش از ۴۱ هزار درخواست غرامت در اسرائیل در پی جنگ با ایراندکتر ابراهیم عزیزی رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی طی سخنانی در هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با اشاره به روزهای آغازین حمله جنایت‌کارانه رژیم صهیونیستی به کشورمان، گفت: بر اساس گزارشاتی که در جلسه شورای‌عالی امنیت ملی واصل شده بود، تحرکات مختلفی در محیط پیرامونی کشور در حال وقوع بود و بر اساس این گزارش‌ها جیش الظلم، انصار الفرقان، نیروهای داعش رسوب‌کرده افراطی و سایر گروه‌های تروریستی وابسته به آمریکا در حال آمادگی برای ورود به کشور از مرزهای شرقی بودند و در کنار این اعلام شد جلسات مکرر در مرز آذربایجان در حال برگزاری است.وی افزود: حدود ۱۵ تا ۲۰ روز قبل از جنایات رژیم صهیونی، گروهک‌های مختلف در آلمان جلساتی داشته و برای تشکیل دولت موقت در تبعید برنامه‌ریزی کردند، این اتفاقات در کنار برنامه‌ریزی لجستیکی دشمن در خارج از کشور و پیام‌های اروپایی‌ها در ساعات اولیه حمله نشان می‌داد که دشمنان بر اساس مدل برنامه‌ریزی‌شده تصور می‌کردند، کار جمهوری اسلامی تمام است و اروپا هم با همین تصور موضع‌گیری می‌کرد و مغرورانه و متکبرانه از موضع به تصور خود قدرت صحبت می‌کردند.او گفت: اگر فراگیری منطقه نبرد، رویکرد متجاوزانه دشمنان، تلاش اپوزیسیون خارج از کشور، خباثت برخی کشورها، سیاست های آمریکای جنایتکار و رژیم نامشروع صهیونیستی را کنار هم بگذاریم به این نتیجه خواهیم رسید که ملت بزرگ ایران به معنای واقعی کلمه، در جنگ 12 روزه، حماسه آفرید و عظمت ولایت فقیه و تصمیمات شجاعانه ایشان را بیش از همیشه درک می کنیم. به طور قطع، هر نظام سیاسی دیگر در برابر این حجم و شرایط حمله، در روز اول سقوط می کرد، اما عظمت تدابیر واقدامات شجاعانه فرمانده کل قوا و ظرفیت ایران اسلامی برای تطبیق پذیری با بحران، در جنگ اخیر باعث شده، ملت ایران در کمتر از شش ساعت سرنوشت نبرد با رژیم غاصب اسرائیل را تغییر دهد. ملت ایران در این جنگ ترکیبی در برابر همه سرکرده های نظام سلطه توانسته است سربلند باشد و اثبات کردیم که نظام اسلامی حقانیت دارد. نقش مراکزی مانند مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برای پشیتانی از مطالبات و پییگری های بین المللی این جنایات بسیار مهم است.ظرفیت سنجی قوانین دادرسی کیفری در شرایط جنگیدکتر محمد خلیل صالحی حقوقدان و وکیل دادگستری در سخنانی تحت عنوان ظرفیت سنجی قوانین دادرسی کیفری در شرایط جنگی در این مدرسه پارلمانی گفت: نظام دادرسی کیفری حال حاضر ما، به دلیل تغییرماهیت جنگ از کلاسیک به ترکیبی، پاسخگوی جرایم ارتکابی در زمان جنگ نیست.وی ادامه داد: ما با یک جنگ نوین و ترکیبی مواجه هستیم که ماهیت اقتصادی، سیاسی، امنیتی، فرهنگی واجتماعی و... دارد و اقشار مختلف جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد، بنابراین نیازمند یک نظام کیفری جامع ترهستیم که در شرایط جنگی نسبت به همه آحاد مردم پاسخگو باشد.وی به عنوان نمونه گفت: بر اساس ماده 590 قانون آیین دارسی کیفری، وقتی سخن از تشکیل دادگاه ناظر به زمان جنگ می‌شود فقط به جرایم ارتکابی توسط نظامیان رسیدگی می کند، در حالی که در جنگ ترکیبی، محدود کردن دادرسی به محکومیت نظامیان، کافی نیست بلکه همه شهروندان در جنگ ترکیبی و شناختی درگیر هستند.وی یادآور شد: در ماده 592 آیین دادرسی کیفری، هیچ دادرسی کیفری افتراقی ویژه‌ای که حتی در ارتباط با جرایم نظامیان و صلاحیت سازمان قضایی نیروی مسلح باشد، را مشاهده نمی کنیم، البته این ایرادات به دلیل تغییر ماهیت جنگ است و باید یک نظام کیفری مشارکتی داشته باشیم و تغییرات عمده ای در نظام دادرسی کیفری ناظر به زمان جنگ داشته باشیم، وقتی سخن از جرایم زمان جنگ می کنیم انچه به ذهن متبادر می شود که نظام کیفری ما نسبت به حرایم خاص باید یک نظام کیفری امنیت مدارتر باشد.مجلس و جنگ، فرصت ها و چالش های حکمرانی مجلس در مواجهه با جنگ تحمیلیدکتر حامد نیکونهاد استاد دانشگاه شهید بهشتی در هفتمین مدرسه پارلمانی از مرکز تحقیقات اسلامی مجلس به خاطر دغدغه مند بودن و پرداختن به موضوعات جدید تقدیر کرد. ایشان در ارتباط با مجلس و جنگ، فرصت ها و چالش های حکمرانی مجلس در مواجهه با جنگ تحمیلی سخن می گفت، خاطرنشان کرد: باید مدل جدیدی از حکمرانی در شرایط خاص مانند جنگ داشته باشیم، نقش مجلس شورای اسلامی در زمینه ریل گذاری قانونی در این زمینه بسیار مهم است. این استاد دانشگاه یادآورشد: اینکه در زمانی که شرایطی جنگ حاکم است چه قوانینی باید حاکم باشد و یا اینکه در برابر متجاوز باید از بعد قانونی چه اقداماتی انجام داد و چه فرصت ها و ظرفیت هایی برای مقابله در اختیار داریم، مباحثی است که باید در این نشست ها مورد توجه قرار گیرد و به نظر می رسد مرکز تحقیقات اسلامی مجلس مجلس شورای اسلامی در این زمینه نقطه زنی کرد.نگرش تقنینی رجوع به داوري و دادگستري بین المللی درخصوص پیگرد مسائل حقوقی جنگدکتر احمدرضا توحیدی استاد حقوق بین‌الملل با موضوع نگرش تقنینی رجوع به داوري و دادگستري بین المللی درخصوص پیگرد مسائل حقوقی جنگ در هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس گفت: تسریع در تصویب لایحه جرایم بین المللی، پیگیری از دولت برای تهیه پیش نویس مقابله با تروریسم و ایجاد صلاحیت برای محاکم داخلی از اقداماتی است که مجلس شورای اسلامی باید نسبت به انها اهتمام داشته باشد.وی ادامه داد: مکلف شدن وزارت امور خارجه توسط مجلس مبنی بر پیگیری کمیته حقیقت یاب در مورد جنگ 12 روزه و یا تشکیل دادگاه منطقه‌ای باید مورد توجه باشد.دکتر توحیدی همچنین خلاء قوانین ناظر به وضعیت بحران را مورد تاکید قرار داد.و با اشاره به ادعای رژیم صهیونیستی مبنی بر حمله پیش دستانه یا دفاع مشروع گفت: هیچ ادله و مستنداتی برای حمله ایران به رژیم صهیونیستی وجود ندارد که این رژیم ادعای حمله مشروع و پیش دستانه را مطرح می کند، باید با راهکارها و رویکردهای بین المللی و استفاده از ظرفیت نهادهایی مانند دیوان بین المللی دادگستری، شورای حقوق بشر، کمیته بین المللی صلیب سرخ، تشکیل دادگاه‌های منطقه ای برای رسیدگی و تشکیل کمیته حقیقت یاب نسبت به استیفای حقوق کشور در جنگ تحمیلی 12 روزه اقدام کنیم. ایشان تاکید کرد: نقض حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشور، ترور نخبگان و حمله به زیرساخت ها وتاسیسات هسته ای صلح آمیز هسته ای باید به صورت قاطع و جدی در محاکم بین المللی پیگیر شود.صلاحيت مجلس شوراي اسلامي در فرآيندهاي مذاكرات هسته اي در فضاي پساجنگدکتر مسعود علیزاده مدیر کل دفتر همکاری‌های بین‌الملل وزارت دادگستری در هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس به تبیین صلاحيت مجلس شوراي اسلامي در فرآيندهاي مذاكرات هسته اي در فضاي پساجنگ: صلاحيت هاي حقوقي و واقعيت هاي بين المللي پرداخت. وی با طرح سوالاتی از جمله در شرایطی بحران بین المللی کدام نهاد باید سکان را در اختیار داشته باشد؟ یا ورود نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و دستگاه تقنین در مباحثی مانند مذاکرات تا چه اندازه مهم است؟ به تشریح دیدگاه خود در این زمینه پرداخت ایشان هماهنگی بین نهادهای ذی ربطو یکصدا بودن در برابر دشمنان را باعث اقتدار کشور دانست و جلوه هایی این یک صدایی را در ادوار مختلف بیان کرد.حقوق و جنگ تحمیلی، بازآرایی نقش تقنین از طریق مهندسی قدرت حقوقیدکتر علی فتاحی زفرقندی، قائم مقام پژوهشکده شورای نگهبان در هفمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، از حقوق و جنگ تحمیلی، بازآرایی نقش تقنین از طریق مهندسی قدرت حقوقی سخن گفت. ایشان خاطرنشان کرد: جنگ ایران و رژیم غاصب اسرائیل جنگ تمدنی است، رژیم صهیونی با حمایت استکبار جهانی موجودیت ما را مورد هجمه قرار داده است. او یادآورشد: ما باید هم در حوزه داخلی و هم بین المللی، نگاه خود را از نگاه منفعلانه به قانون و حقوق به یک نگاه اثرگذار و فعال تبدیل کنیم، باید درک مشترکی بین همه تصمیم گیران ایجاد شود که قانون می تواند به عنوان عنصر فعال و تاثیرگذار مبنا قرار گیرد. باید ظرفیت های مانند دادگاههای بین المللی منطقه ای داشته باشیم و اگر کشورهای اسلامی در این اتفاقات با ما ذیل چنین ظرفیتی با ما همراهی می کردند این عرصه ها تغییر می کرد.اثرسنجی اقدامات تقنینی و بیناپارلمانی ایران در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه ایراندکتر محمد صالح تسخیری عضو هیات علمی دانشگاه قم در ارتباط با اثرسنجی اقدامات تقنینی و بیناپارلمانی ایران در جنگ تحمیلی ۱۲ روزه ایران گفت: کنش گری فعال رئیس مجلس شورای اسلامی و نمایندگان مجلس در کنار پیگیری چندین طرح و لایحه و قانونگذاری پیرامون تعلیق همکاری با آژانس و یا ساماندهی امور مهاجرین و اتباع خارجی و... آثار مثبت بین المللی به همراه دارد.وی ادامه داد:مجلس شورای اسلامی علاقمند به حوزه بین الملل است و در این زمینه کنشگری فعال دارد، مجلس ایران کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، گروه های دوستی با کشورها، اداره کل بین الملل و دستیار ویژه ریاست مجلس در امور بین الملل دارد و این حکایت از نگاه بین المللی پارلمان در کشورمان است.دکتر تسخیری خاطرنشان کرد: در عرصه آسیایی و اسلامی مجلس شورای اسلامی خوب عمل کرده و بسیاری از پارلمان های این کشورها، تجاوز رژیم صهیونیستی را محکوم کردند، همانگونه که چهار کشور از رژیم صهیونیستی حمایت کردند، دهها کشور دیگر از ایران به واسطه همین رایزنی های دیپلماتیک حمایت کردند واین در عرصه بین الملل تاثیر زیادی دارد وقطعا کشورهایی که از تجاوز حمایت کردند نقض قوانین آمره کردند و طبق قوانین بین المللی باید پاسخگو باشند.دکتر تسخیری اثر دیوان بین المللی کیفری را بسیار مهم دانست و گفت: این دیوان حکم بازداشت افرادی مانند نتانیاهو را صادر کرد و هر کجا نمی تواند سفر کند و زمانی که جنگ غزه تمام شود تازه آثار حقوقی آن شروع می شود.استاد حقوق بین الملل با بیان اینکه رژیم صهیونیستی در بیچارگی حقوقی به سر می برد، گفت: کشور فلسطین تلمباری از آثار حقوقی برای رژیم صهیونیستی ایجاد کرده و کمر این رژیم را شکسته است.وی همچنین نقش مجلس شورای اسلامی در جنگ 12 روزه را نیز تشریح کرد.ماهیت، انواع و راهکارهای حقوقی مقابله با نفوذدکتر محمد تقی دشتی معاون پژوهش مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در هفنمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس پیرامون ماهیت، انواع و راهکارهای حقوقی مقابله با نفوذ با تشریح انواع نفوذ مانند نفوذ فردی، شبکه ای و جریانی گفت: گروه فقه و حقوق مرکز تحقیقات اسلامی مجلس باید پیش نویس قانون جامع مقابله با نفوذ را تهیه و به مجلس شورای اسلامی ارائه دهد.وی ادامه داد: دشمنان از طریق نفوذ علاوه بر ترور نخبگان، شخصیت ها و افشای اطلاعات، تلاش می کنند ارزش های اصیل و ناب انقلاب اسلامی را تغییر دهند و در این زمینه مسئولیت خطیری بر عهده همه سیستم بویژه دستگاههای فرهنگی است که باید با جدیت جلو نفوذ را بگیرند.دکتر دشتی با اشاره به فرمایش مقام معظم رهبری، خطر نفوذ جریانی را بسیار مهم دانست و گفت: نفوذ در هر سطحی که باشد برای کشور ما ناخوشایند و خطرناک است و در نفوذ جریانی دشمنان نیازمند اندیشمندان اندیشه ساز و مبلغان موجهی است که بتوانند با مرجعیت علمی، افکار خود را نشر دهند.استاد حقوق دانشگاه یادآورشد: متاسفانه ماهیت و ابعاد نفوذ برای نخبگان، مردم و مدیران شناخته شده نیست و نهادهای امنیتی باید در رسانه ابعاد این نفوذ و مخاطرات ناشی از آن را تبیین کنند.دکتر دشتی با بیان اینکه همه دستگاهها برای مقابله با نفوذ مسئولیت دارند، گفت: افرادی که از طرق مختلف بویژه در حوزه فرهنگی وارد می شوند باید دستگاهها حساسیت بیشتری داشته باشند.ایشان با بیان اینکه قبح نفوذ نباید شکسته شود، گفت: باید از طریق قانونی بازدارندگی زیادی برای مساله نفوذ ایجاد شود و اگر قوانین بویژه در تعاملات و ارتباطات بین المللی خلاء دارند و روزنه هایی برای نفوذ وجود دارد، باید با تجمیع و تنقیح این قوانین، ضمن مصون سازی دستگاهها، کانون های تصمیم گیر و توده های مردم، مجازات های سختی برای عناصر نفوذی در حکومت و سیستم در نظر بگیرند.وی ادامه داد: نفوذ هر سال نرم تر، نوین تر، پیچیده تر و هوشمندانه تر می شود و ما نیز به تناسب باید قوانین هوشمند، مدرن و نوینی و زایش فرهنگی، تولید محتواهای مناسب و انتقال از طریق هنری داشته باشیم و در غیر این صورت چاره ای جز استحاله نداریم.دکتر دشتی نظام سطله را دست شیطان در زمین دانست و گفت: آنها ارزش های شیطانی را در جهان ترویج می دهند و امید است با فکر جدید و خالص اسلامی این با مقابله با آنها بپردازیم.حقوق و پیوست رسانه‌ای جنگدکتر محمود حکمت نیا مدیر رئیس شورای علمی گروه فقه و حقوق مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در هفتیمن مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس به حقوق و پیوست رسانه‌ای جنگ پرداخت و یادآورشد: مقصود از پیوست رسانه اخبار صادق و متناسب با واقعیت است نه فقط اخبار کاذب و محتمل الکذب ، ولی چینش، درجه بندی و ارتباط دادن این اخبار در جنگ و شرایط خاص، مهم است که چگونه جهت گیری پیدا می‌کند.وی با اشاره به اینکه جنگ های مدرن و کلاسیک بسیار متفاوت شده است، گفت: در جنگ‌های کلاسیک وضعیت و طرف مقابل شما مشخص بود ولی در جنگ های جدید که ترکیبی است، علاوه بر کنشگران جنگجو، کنشگران دیگری مانند سیاستمداران کشورهای درگیر، نظامیان، افکار عمومی، کشورهای ثالث حامی، نهادهای اخلاقی و نهادهای قضایی پیدا شده است.وی ادامه داد: در حوزه پیوست رسانه جنگ، بخش هایی مانند آزادی بیان، آزای مطبوعات، محدودیت‌های رسانه ای و ضمانت های اجرا و مدل‌های طراحی و استفاده تکنولوژیک از داده وجود دارد که موضوع این بحث نیست، ولی موضوع این است که کنشگران جنگ و تصمیم گیران آن، نیاز به دانش دارند، این دانش از دیتاها و داده حاصل می شود، از سوی دیگر، جنگ های مدرن کنشگران بیشتری پیدا کرده و اینها می خواهند بر اساس حکمت عملی و عقلانیت تصمیم متناسب با نگاه خود تصمیم بگیرند و این عقلانیت نیاز به دانش و داده دارد.دکتر حکمت نیا خاطرنشان کرد: در فضای متکثر کنشگری جنگ که در مورد ما تصمیم گیری، کنشگری، بلوک بندی و قضاوت می شود، این داده هاو دیتاها را چگونه طراحی کنیم که آن قمست عقلانیت جنگ به نفع ما حاصل شود، این مدل الگوی رسانه ای جنگ است.دکتر حکمت نیا در این سخنرانی با اشاره به تاثیرگذاری رسانه در جنگ، مفهوم پیوست رسانه ای، انواع کنشگری در جنگ، الگوهای انتشار اخبار جنگ، تلاش دشمنان برای توجیه اقدامات متجاوزانه خود از طریق رسانه، پیوند رسانه با مباحث حقوقی، اخلاقی و تکنولوژی و ... اشاره کرد.ایشان با اشاره به یک مدل رسانه ای بین رشته ای نیاز داریم، گفت: بسیاری از ادبیات رسانه ای ما خدمت به خلق نیست و معلوم است که در این زمینه توجیه نشده‌ایم، بحث این است که چگونه اطلاعات را به دانش تبدیل و از آن برای تصمیم گیری راهکارهایی در راستای منافع ملی در چارچوب اخلاقی ارائه می دهید.مبانی فقهی مسئولیت مدنی پرداخت خسارات مالی و دیه ناشی از جنگ و ماهیتدکتر حسینعلی بای جانشین گروه فقه و حقوق مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در هفتمین مدرسه پارلمانی این مرکز گفت: موضوع مسئول جبران صدمات و خسارات ناشی از جنگ از موضوعات بسیار مهمی است که کمتر در فقه و حتی حقوق داخلی مورد بررسی قرار گرفته است.وی در هفتمین مدرسه پارلمانی مرکز تحقیقات اسلامی مجلس خاطرنشان کرد: برای پاسخ به سوال مزبور ابتدا باید به سوال دیگر پاسخ داد: نخست اینکه اشخاص حقیقی و حقوقی در چه مواردی مسئولت مدنی داشته و ضامن تلقی می شوند؟ دومین پرسش آن است که آیا دولتها مسئولتی در قبال جبران خسارات مالی و جانی وارده بر افراد در زمان غیر جنگ دارند یا خیر؟ و بالاخره اینکه آیا اصولا خسارات مربوط به جنگ قابل مطالبه هست یا خیر؟وی ادامه داد: در پاسخ به سوال نخست باید گفت که بین فقهای ما سه دیدگاه در مورد رفتارهای ضمان آور یا مسئولیت ساز وجود دارد. دیدگاه نخست آن است که هر رفتاری که شرعا ممنوع بوده و حرمت شرعی داشته باشد، ضمان آور بوده و هر رفتاری که از لحاظ شرعی مجاز باشد، ضمان آور نیست. این دیدگاه هر چند کلیتش قابل نقد است ولی در کلمات بسیاری از فقها بازتاب دارد.دکتر بای یادآور شد: برخی از فقها نیز معیار ضمان رو تعدی و تفریط و همراه بودن رفتار با نوعی تقصیر بی احتیاطی می دانند و بالاخره اینکه دیدگاه غالب معاصرین که قانون نیز از آن تبعیت کرده است آن است که هرگاه صدمه یا خسارتی مستند به شخصی باشد آن شخص مسئول است، بدیهی در نظر عرف، گاهی عدوانی بودن رفتار، گاه حرمت رفتار منتهی به حادثه و گاهی همراه بودن رفتار مرتکب با تعدی و تفریط و تقصیر موجب تحقق رابطه سبییت و استناد صدمه به مرتکب فعل می شود.در موضوع جنگ بنا بر هر سه رویکرد، شرط اولیه ضمان و مسئولیت برای دولت متخاصم و مهاجم وجود دارد اما نسبت به نظام اسلامی ما، هیچ یک از این سه ضابطه ها قابل تصور نیست حتی تصور سببیت نیز برای مسئول شناختن نظام اسلامی وجود ندارد زیرا سببیتی در تحقق جنگ اخیر و حمله ناجوانمردانه رژیم جعلی اسرائیل وجود ندارد.در پاسخ به سوال دوم نیز باید گفت حکومت اسلامی در موادر متعددی مسئول جبران صدمات جسمانی بر اشخاص یا خسارات مالی وارده بر آنها است و در این مساله اختلافی بین فقها نیست.از قبیل مسئولیت حکومت نسبت به پرداخت صدمات جانی و خسارات مالی ناشی از اشتباه قضات، مسئولیت نسبت به جبران خسارات و صدمات ناشی از تیراندازی ماموران نظامی در حین انجام وظیفه، مسئولیت پرداخت دیه افرادی که قاتل آنها شناسایی نشده یا بعد از شناسایی متواری می شود، مسئولیت نسبت به پرداخت دیه افرادی که در ازدحام جمعیت یا اغتشاشات کشته می شوند و ....در پاسخ به سوال سوم نیز باید گفت که حضور در جهاد و دفاع که تحت شرایط خود انجام گرفته باشد تکلیف شرعی هر مسلمانی است و کشته شدن در این راه تجارت با خداوند است و معامله با او. بنابراین در حالت عادی صدمات وارده در جنگ و خسارات وارده بر اموال، قابل مطالبه نبوده و تکلیف حکومت نیست در عوض حکومت وظیفه دارد از بیت المال مسلمانان، هزینه های زندگی خانواده های شهدا را تامین و در این راه کوتاهی نکند. این رویکرد تا آنجا که مطالعه و تحقیق شد، مورد اتفاق فقها بوده و مخالفی ندارد.با این حال به نظر می رسد چند راهکار برای جبران خسارات جنگ از حیث فقهی وجود دارد:نخست اینکه حکومت به صورت تبرعی و غیر الزام آور با توجه به اولویت های هزینه کرد خود، تا حد امکان خسارت های ناشی از جنگ را جبران کند و معادل دیه – کمتر یا بیشتر از آن- را به شهدا مجید عبدالرحیمی مجید عبدالرحیمی Sun, 03 Aug 2025 08:38:14 +0330 https://virgool.io/@m_44288254/%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%AF%D9%88-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B7%D8%A6%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B7%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AC%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%BA%D8%B2%D9%87-%D9%86%D8%B3%D9%84-%DA%A9%D8%B4%DB%8C-%D9%86%D9%88%DB%8C%D9%86-slpnmijd6ime سپاه پاسداران در بیانیه ای:نسخه تشکیل دو کشور فلسطینی و اسرائیلی توطئه‌ای شیطانی است/ جنایات غزه؛ نسل کشی نوینسپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سالگرد ترور اسماعیل هنیه در بیانیه‌ای تاکید کرد:‌ بی شک طراحان نقشه نسل کشی در غزه به اهداف بلندتری می‌اندیشند که شالوده آن بلعیدن مناطق ثروتمند و راهبردی جهان به ویژه کشورهای اسلامی است.کد خبر: ۷۸۷۹۷۹تاریخ: ۱۱ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۴:۳۴به گزارش سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در بیانیه‌ای با گرامیداشت نخستین سالگرد شهادت "اسماعیل هنیه" رئیس سابق دفتر سیاسی حماس، مقاومت و تاب آوری امروز مردم غزه برابر نسل کشی و جنایت آفرینی رژیم صهیونی را نشانه پایبندی آنان به آرمان آزادی فلسطین و قدس شریف و تداوم راه این شهید عالیقدر و دیگر شهدای تاریخ ساز مقاومت ضد صهیونیستی دانست. در بخشی از این بیانیه آمده است: تشدید جنایات رژیم صهیونیستی در جلوگیری از دسترسی مردم مظلوم غزه به منابع اولیه زندگی همچون آب، غذا و دارو، نقض آشکار حقوق بشر و حقوق بین‌الملل است و در حقیقت می‌توان به آن نسل کشی نوین اطلاق کرد. این بیانیه می‌افزاید: این جنایات بزرگ و ضد بشری که به رغم سکوت و حمایت برخی کشورهای غربی مدعی حقوق بشر، گسترش اعتراضات جهانی علیه اقدامات رژیم صهیونیستی را به همراه داشته است لزوم پاسخگویی نهادهای بین‌المللی به این جنایتگری های قرون وسطایی را اجتناب ناپذیر و آنها را در معرض بزرگترین آزمون تاریخی خود قرار داده است. این بیانیه با تحسین موج جهانی حمایت از مردم فلسطین و محکومیت رو به افزایش رژیم اشغالگر، این پدیده را محصول تاثیر روشنگرانه خون شهیدان و مظلومیت مردم غزه توصیف و تصریح کرده است: اقتدار و ایستادگی شگفت انگیز فلسطینی‌ها و حمایت‌های مستمر مقاومت اسلامی منطقه به ویژه ملت انقلابی و ظلم ستیز ایران بیش از هر زمان دیگری این پیام دهشتناک و نگران کننده را فراروی باند تبهکار و جنایتکار حاکم بر واشنگتن و تل‌آویو قرار داده است که سرافرازی مقاومت ضد صهیونیستی قطعی و پیروزی نهایی فلسطین در برابر غاصبان و اشغالگران نزدیک است. این بیانیه با محکومیت اقدام جنایتکارانه رژیم صهیونی در ترور شهید هنیه در تهران که برای شرکت در آیین تحلیف ریاست جمهوری ایران، میهمان مجلس شورای اسلامی و دستگاه دیپلماسی کشور بود؛ ظرفیت‌های پنهان مقاومت را ضامن پیروزی غزه و ملت فلسطین، شکست رژیم جعلی و کودک کش صهیونی و سرافکندگی حامیان آن محسوب و خاطرنشان کرده است: برخلاف تصور دشمن حقیر و پلید صهیونی و پشتیبانان ابلیس صفت آن، "طوفان الاقصی" تنها یک رخداد و شگفتانه تاریخی در یک مقطع از تاریخ مقاومت نبود بلکه با ضمانت خون‌های پاک شهیدان راه آزادی قدس بویژه اسماعیل هنیه و یحیی سنوار یک مکتب و راهبرد عملیاتی برای تعیین سرنوشت این میدان بوده و برخلاف برخی تحرکات و توطئه‌های شیطانی این روزها در تجویز نسخه تشکیل دو کشور فلسطینی و اسرائیلی، یادآور این جمله مشهور شهید هنیه و شعار حماسی حماس قهرمان است که "لن نعترف، لن نعترف، لن نعترف باسراییل" "نمی شناسیم، نمی‌شناسیم، اسرائیل را به رسمیت نمی‌شناسیم." این بیانیه با محکومیت شدید نسل کشی در غزه و سکوت مجامع و نهادهای بین المللی در برابر جنایات وحشیانه رژیم گرگ صفت صهیونی، گرسنگی عمدی و ایجاد قحطی را از مصادیق شناخته شده «جنایت علیه بشریت» و در مواردی «جنایت جنگی» در حقوق بین الملل توصیف و تاکید کرده است: نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های بین‌المللی برای فرار از شرمساری تاریخی برابر ملت‌ها باید لغو فوری محاصره غزه و ادامه نسل کشی در این منطقه را با ابزارهای موثر و قهری دستور کار قرار داده و با اعمال تحریم‌های جدی علیه رژیم صهیونیستی، عاملان این جنایات را در دیوان کیفری بین‌المللی با ابتکاراتی شبیه آنچه پس از دوران آپارتاید آفریقای جنوبی رقم خورد، محاکمه کنند تا از پرداخت تاوان جنایت‌گری در عادی‌سازی گرسنگی و محرومیت از حق دسترسی به غذا به عنوان یک "ابزار جنگی" در امان نمانند. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در پایان این بیانیه، مقاومت و تاب آوری امروز مردم غزه برابر نسل کشی و جنایت آفرینی رژیم صهیونی را نشانه پایبندی آنان با آرمان آزادی فلسطین و قدس شریف و تداوم راه این شهید هنیه و دیگر شهدای تاریخ ساز مقاومت ضد صهیونیستی قلمداد و تاکید کرده است: بی شک طراحان نقشه نسل کشی در غزه به اهداف بلندتری می‌اندیشند که شالوده آن بلعیدن مناطق ثروتمند و راهبردی جهان به ویژه کشورهای اسلامی است اما به یاری خداوند با شکستن سکوت مجامع جهانی و هم افزایی آن با امواج خروشان اعتراض بین الملل ضد صهیونیستی، آمال و آرزوهای باند تبهکار صهیونی و امریکایی بر باد رفته و باید منتظر برملا شدن سرنوشت مکتوم خود باشند. مجید عبدالرحیمی مجید عبدالرحیمی Sun, 03 Aug 2025 08:35:37 +0330 https://virgool.io/@m_44288254/%D8%AF%D8%B1%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B3%D8%B1%D9%88%D8%B4-%D9%85%D8%AD%D9%84%D8%A7%D8%AA%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%AA-%D9%86%D8%B5%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%82%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%B4%D8%B1%DB%8C-joh24wamfvo7 درنگی بر دیدگاه سروش محلاتی درباره نسبت نصرت الهی و عقلانیت بشرییادداشت تحلیلی خبرگزاری رسا؛درنگی بر دیدگاه سروش محلاتی درباره نسبت نصرت الهی و عقلانیت بشریحجت الاسلام سروش محلاتی در سخنرانی اخیر خود با عنوان «الهیات نصرت و غلبه» تلاش کرده تا نقش عقلانیت را در برابر وعده‌های الهی تحلیل کند؛ هرچند ظاهر این دیدگاه به دفاع از تدبیر و واقع‌بینی آراسته است اما در لایه‌های عمیق‌تر خود به تقلیل سنت‌های الهی و نوعی عقل‌گرایی سکولار می‌انجامد.کد خبر: ۷۸۷۹۱۶تاریخ: ۱۱ مرداد ۱۴۰۴ - ۱۶:۵۰به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، حجت الاسلام محمد سروش محلاتی در سخنرانی اخیر خود در مؤسسه دارالزهرا(س) با عنوان «الهیات نصرت و غلبه» کوشید تا نسبت میان «عقلانیت و تدبیر بشری» از یک‌سو و «نصرت و وعده الهی» از سوی دیگر را تحلیل نماید. هرچند این سخنرانی به ظاهر در ستایش عقلانیت، هشدار به جزم‌اندیشی و ضرورت واقع‌بینی در مدیریت دینی سامان یافته است اما در لایه‌های زیرین خود به نوعی تقلیل در تفسیر سنت‌های الهی، ابهام در نسبت عقل و ایمان و در نهایت تعلیق عملی تحقق وعده‌های الهی در تاریخ منجر می‌شود.در این یادداشت تلاش می‌کنیم با رویکردی تحلیلی برخی ملاحظات اساسی را نسبت به این دیدگاه روشن ساخته و نشان دهیم که چگونه عدم تبیین دقیق نسبت سنن الهی با تدبیر انسانی می‌تواند به نوعی «عقل‌گرایی بریده از وحی» و در نهایت سستی در الهیات مقاومت و جهاد بینجامد.۱. تمایز میان «حذف تدبیر» و «تجمیع نصرت و تدبیر»نخست باید اذعان داشت که در منظومه معرفتی دین به‌ویژه در سنت عقل‌گرای شیعه، عقل و تدبیر جایگاهی اصیل و بنیادین دارد. اصول فقه شیعه بر پایه «قاعده ملازمه» میان حکم عقل و حکم شرع، عقل عملی را از منابع معتبر شناخت تکلیف و سلوک شرعی می‌داند. در عین حال منابع وحیانی نیز به‌ویژه در آیات جهاد، سیاست و مبارزه همواره مؤمنان را به مشورت، محاسبه، تدبیر و تمهید اسباب و امکانات طبیعی فراخوانده‌اند:«وَأَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ» (انفال: ۶۰)یعنی خداوند نه تنها توصیه به توسل به دعا و توکل کرده بلکه مؤمنان را موظف به تجهیز عقلانی و مادی جبهه مبارزه نموده است. بر این اساس هیچ متفکر دین‌مدار یا نظام دینی متعهدی نمی‌تواند یا نباید تدبیر را کنار بگذارد یا آن را نادیده بگیرد.با این حال آنچه در سخنان سروش محلاتی محل اشکال است تقلیل «نصرت الهی» به حوزه‌ای غیرتاریخی، غیرقابل اتکا و عمدتاً معنوی یا اخروی است؛ چنان‌که در تبیین نسبت دین با تاریخ و اجتماع وعده‌های الهی عملاً از کارکرد راهبردی و راهگشا تهی می‌شوند. این تلقی اگرچه ظاهراً عقل‌گرایانه است، اما در عمل به یک الهیات سکولار در پوشش تدبیر عقلانی می‌انجامد؛ الهیاتی که نقش و دخالت خداوند را در تحولات تاریخی جز در حد الهام یا آرامش فردی نمی‌پذیرد.در برابر این نگاه سنت قرآنی و سیره اهل‌بیت(ع) از سنت نصرت الهی به‌مثابه یک «قاعده اجتماعی ـ تاریخی» یاد می‌کند نه صرف یک تسلی معنوی یا آرزوی متعبدانه.خداوند در قرآن کریم به صورت مکرر با افعال مؤکد و شرطی وعده نصرت را برای «یاری‌دهندگان دین» تضمین می‌کند. مهم‌ترین آیه در این زمینه آیه ۴۰ سوره حج است:«وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ»در این آیه حرف لام و نون تأکید ثقیله در «لَيَنصُرَنَّ» دلالت بر قطعیت تحقق وعده دارد؛ قید شرطی «مَن يَنصُرُهُ» بر این نکته دلالت می‌کند که تحقق این سنت وابسته به تحقق شرط آن در سطح فرد یا جامعه است و تعلیل پایانی آیه با صفات قويّ و عزيز بیانگر قدرت فعّال الهی در عرصه تاریخ و اجتماع است نه صرف حکمت یا رحمت غیبی.در نتیجه آنچه از این و ده‌ها آیه مشابه به دست می‌آید، «تجمیع نصرت و تدبیر» در منظومه الهیاتی ـ سیاسی قرآن است. در این منظومه مؤمنان موظف به استفاده حداکثری از ابزارهای عقلانی، اجتماعی، روانی و نظامی هستند؛اما در عین حال تحقق پیروزی نهایی مشروط به اتصال این تدبیر به نیت الهی، ایمان، تقوا و یاری دین خدا است.سنت‌های هم‌عرض، نه متعارضسروش محلاتی از لزوم لحاظ «سایر سنن الهی» مانند ابتلاء، امتحان، تأخیر، استدراج و... سخن گفته‌اند که سخنی کاملاً درست است. اما نکته مغفول این است که در منظومه قرآنی این سنن در نسبت تعارض و تقابل با سنت نصرت قرار ندارند بلکه یا در کنار آنند و شرایط تحقق یا تأخیر آن را توضیح می‌دهند؛ یا در نسبت طولی‌اند، نه عرضی؛ یعنی نصرت الهی ممکن است به‌واسطه امتحان، تأخیر یا حتی شکست ظاهری به تعویق افتد اما اصل قاعده از بین نمی‌رود.برای مثال در سوره آل‌عمران که پس از شکست ظاهری مسلمانان در اُحد نازل شده وعده نصرت الهی همچنان به قوت خود باقی است اما مشروط به اصلاح درونی، اطاعت از رهبری و پایبندی به اصول جهاد و صبر: « وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ» (آل‌عمران: ۱۳۹)الف) وعده نصرت، اختصاصی به انبیاء نداردیکی از بدیهیات قرآنی آن است که وعده نصرت الهی منحصر به انبیاء نیست بلکه به صورت عام شامل حال همه مؤمنانی که در راه خدا مجاهدت می‌کنند نیز می‌شود. خداوند متعال در سوره محمد(ص) می‌فرماید:«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَنصُرُوا اللّهَ یَنصُرْکُمْ وَیُثَبِّتْ أَقْدَامَکُمْ»(محمد:۷)این آیه مخاطبش همه مؤمنان‌اند نه فقط انبیاء؛ و به روشنی تأکید دارد که نصرت خداوند در قبال نصرت دین او یک سنت عمومی و جاری است نه یک امر خاص یا محدود به علم خاص پیامبری.همچنین در سوره صف آیه ۱۱:«تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِکُمْ وَأَنفُسِکُمْ ذَلِکُمْ خَیْرٌ لَّکُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ... وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌ مِّنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ»این آیه نیز وعده نصرت و فتح را مشروط به ایمان، جهاد و فداکاری مؤمنان می‌داند، و صراحتاً آن را یک پاداش الهی برای حرکت‌های خالصانه بشری معرفی می‌کند.بر همین اساس فهم نصرت الهی نباید صرفاً در چارچوب خاص نقشه‌های وحیانی پیامبران محدود شود بلکه به‌مثابه یک سنت الهی قابل تعمیم به تاریخ امت‌ها باید فهمیده شود.ب) وجود سنت‌های عمومی و اجتماعی مستقل از علم خاصسروش محلاتی در بیان خود نصرت الهی را به «برنامه خاص خداوند برای افراد خاص» تقلیل می‌دهد. اما این تلقی از یاد می‌برد که بسیاری از سنت‌های الهی در قرآن سنت‌های عمومی تاریخی‌اند که ارتباطی به علم غیبی یا وحی خاص ندارند. به‌عنوان نمونه:سنت استبدال: «وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَكُمْ ثُمَّ لَا یَكُونُوا أَمْثَالَكُمْ»(محمد:۳۸)سنت استدراج: «وَالَّذِینَ كَذَّبُوا بِآیَاتِنَا سَنَسْتَدْرِجُهُم مِّنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُونَ»(اعراف:۱۸۲)سنت ابتلاء: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَیْءٍ مِّنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ»(بقره:۱۵۵)این سنت‌ها جاری در جوامع‌اند نه در چارچوب مأموریت فردی یک پیامبر.سنت نصرت نیز دقیقاً در زمره چنین قواعدی است:«كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ»(مجادله:۲۱)«إِنَّهُ مَن یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ» (یوسف:۹۰)پس همان‌گونه که امتحان الهی، مجازات، استدراج یا تغییر نعمت قواعدی قابل شناخت‌اند نصرت الهی نیز چنین است. این قواعد در «سطح امت» و نه فقط در سطح افراد خاص جریان دارند.ج) بازخوانی غلط از تجربه تاریخی حسین بن علی(ع)سروش محلاتی قیام عاشورا را به‌مثابه نمونه‌ای برای نقض تحقق وعده نصرت معرفی می‌کنند؛ اما غفلت می‌شود که اولاً، نصرت الزامی به غلبه نظامی ندارد؛ نصرت می‌تواند به‌صورت پیروزی معنوی، بیدارسازی تاریخی، حفظ دین و شکست راهبردی دشمن در سطح تمدنی معنا شود؛ ثانیاً شهادت امام حسین(ع) نه نفی وعده الهی بلکه تحقق وعده در افقی بالاتر از پیروزی ظاهری بود؛ بنابراین قیاس شکست ظاهری در یک واقعه با عدم تحقق نصرت نوعی مغالطه در تعریف پیروزی و نصرت الهی است.3. نقد عقل‌گرایی تجریدی و تجربه‌گرایی سکولار در تبیین سنت‌های الهیسروش محلاتی در سخنرانی خود با تأکید بر لزوم تمسک به عقلانیت و تجربه می‌گوید: «ما هستیم و عقل بشر، تجربیات بشری و سرمایه‌های محدود عقلانی و باید بر این اساس حرکت کنیم». این سخن اگر صرفاً در مقام تدبیر و تصمیم‌گیری‌های اجرایی فهمیده شود در ظاهر توصیه‌ای مقبول و ضروری است؛ زیرا آموزه‌های دینی نیز بر استفاده از عقل و عبرت‌گیری از تجربه تأکید دارند: اِعقِلْها و تَوَكَّلْ یا العاقل من اتعظ بغيره. این حال اگر این جمله در جایگاه تحلیل فلسفه تاریخ، سنن الهی یا سازوکار پیروزی حق در برابر باطل مطرح شود دچار کاستی معرفتی جدی و نوعی تقلیل‌گرایی در تحلیل سنت‌های ربانی خواهد شد.در واقع آنچه در اینجا باید تفکیک شود، تفاوت ساحت تدبیر عقلانی بشری با ساحت سنت‌های الهی در هدایت تاریخ بشر است. عقلانیت انسانی ـ در مقام ابزار تشخیص و تمهید مقدورات ـ نمی‌تواند جایگزین منطق توحیدی سنت‌های خداوند در نصرت مؤمنان و شکست ظالمان شود. چنان‌که در آیات متعدد قرآن این وعده الهی آمده است که: إن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ یا كَتَبَ اللَّهُ لأغْلِبَنَّ أنا وَرُسُلی. این‌ها مؤید آنند که در معادله نصرت، عنصر الهی یک حقیقت متافیزیکی غیرقابل تقلیل به صرف عوامل عُرفی و عقل محدود انسانی است.در اندیشه امام خمینی(ره) تفسیر پیروزی‌های امت اسلامی ـ از جمله پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ یا دفاع مقدس در برابر ارتش‌های شرق و غرب ـ هرگز صرفاً بر حسب محاسبات عقل تجربی و ظرفیت‌های بشری صورت نمی‌گرفت. بلکه ایشان تصریح می‌کردند: «ما مأمور به انجام تکلیف هستیم، نه مأمور به نتیجه»این جمله فراتر از یک شعار اخلاقی بیانگر یک نظام معرفتی است که عقلانیت را در چارچوب توحید و در امتداد سنت‌های الهی معنا می‌کند. در این چارچوب مؤمن وظیفه دارد از عقل و تجربه بهره گیرد اما نتیجه را بر اساس وعده خداوند تفسیر می‌کند و به آن توکل دارد. از این رو عقلانیت توحیدی، توأمان عقل بشری و اعتماد به وعده‌های ربانی است، نه تجرید عقل از وحی و نه تقلیل وعده الهی به سازوکارهای صرفاً عُرفی.سروش محلاتی در این‌جا ـ هرچند از ناحیه‌ای درست سخن گفته ـ اما دچار همان آسیب خطرناک می‌شود که شهید آوینی از آن با تعبیر «سکولاریسم پنهان» در تحلیل‌های دینی یاد می‌کرد. یعنی به اسم عقلانیت قطع اتصال با آسمان و تقلیل پیروزی‌ها به تدبیر زمینی. در حالی‌که عقلانیت شیعی نه‌تنها نفی‌کننده تدبیر نیست بلکه آن را در منظومه‌ای توحیدی و متصل به سنت‌های الهی معنا می‌کند.به تعبیر دقیق‌تر اگر تجربه و عقلانیت خود را مستقل از الهام و وحی بدانند از سنخ سکولاریسم‌اند؛ اما اگر در چارچوب وحی و سنت‌های الهی عمل کنند از جنس عقلانیت ایمانی خواهند بود. نگاه سروش محلاتی به‌گونه‌ای است که گویی سنت الهی صرفاً در حوزه امور باطنی و اخروی معنا دارد و در میدان سیاست و تاریخ کارکردی ندارد؛ حال آن‌که منطق قرآن در همه عرصه‌ها حضور الهی را اصیل و نافذ می‌داند.حتی آن‌گاه که پیامبران الهی شکست ظاهری می‌خورند این شکست نیز در پرتو سنت‌های الهی، مراحلی از آزمون، تمحیص یا تطهیر امت تلقی می‌شود، نه آن‌که محصول کم‌تدبیری یا فقدان تجربه باشد. این معنا را می‌توان در تفسیر رهبر معظم انقلاب از جنگ اُحد و شکست ابتدایی مسلمانان نیز یافت که آن را نه ناشی از فقدان تدبیر پیامبر(ص) بلکه نتیجه ترک نصیحت ایشان از سوی بخشی از سپاه می‌دانند.به بیان دیگر تدبیر عقلایی مؤمن، نافیِ توکل و اعتماد به سنت‌های الهی نیست، بلکه تابع آن است. عقل ابزاری در خدمت اراده الهی است، نه جانشین آن. این همان نسبت دقیقی است که امام خمینی(ره)، شهید مطهری و رهبر معظم انقلاب همواره میان عقل، ایمان و عمل صالح ترسیم کرده‌اند: عقلانیتی که متصل به ملکوت است نه عقلانیتی بریده از وحی.4. آیا نصرت الهی تنها در چارچوب «نقشه‌ای خاص» ممکن است؟یکی از محورهای اصلی در سخنان سروش محلاتی این است که چون ما نقشه‌ای الهی همانند آن‌چه برای حضرت موسی(ع)، حضرت ابراهیم(ع) یا پیامبر اسلام(ص) ترسیم شده بود در اختیار نداریم بنابراین نمی‌توانیم انتظار تحقق نصرت الهی داشته باشیم. ایشان به‌نوعی مدعی‌اند که نصرت الهی تنها در چهارچوب یک «برنامه خاص غیبی» و با حضور پیامبری الهی قابل تصور است. این دیدگاه در واقع نوعی فروکاست تاریخی و کلامی از مفهوم «نصرت الهی» است که آن را از یک سنت الهی عام و در دسترس، به یک پروژه خاص و انحصاری تقلیل می‌دهد.در مقابل قرآن کریم به‌روشنی از سنتی عام و فراگیر سخن می‌گوید که بر اساس آن، هر گاه امتی مؤمن، با ایمان و تقوا به قیام برای خدا برخیزد نصرت الهی شامل حال او خواهد شد. این یک اصل قرآنی است، نه یک قاعده استثنایی.به‌عنوان نمونه، خداوند در سوره محمد(ص) می‌فرماید:«إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ» (محمد: ۷)اگر خدا را یاری کنید، خداوند نیز شما را یاری خواهد کرد و گام‌هایتان را استوار خواهد ساخت. در این آیه هیچ اشاره‌ای به نقشه خاص، وحی پیامبرانه یا دستور مستقیم غیبی نیست. مخاطب آیه مؤمنانی عادی هستند که در پی نصرت دین خداوند و حرکت در مسیر ایمان و تقوا هستند. به بیان دیگر نصرت الهی مشروط به ایمان، مجاهدت، تقوا و التزام به وظیفه الهی است، نه مشروط به آگاهی از طرح غیبی خاص.همچنین در سوره روم آمده است:«وَعْدَ اللَّهِ لَا يُخْلِفُ اللَّهُ وَعْدَهُ» (روم: ۶)وعده خداوند است و خداوند هرگز وعده‌اش را خلاف نمی‌کند.در آیات متعدد دیگر، از جمله:«وَلَيَنصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ»(حج: ۴۰)و به‌راستی خداوند یاری خواهد کرد کسانی را که او را یاری می‌کنند. به‌درستی که خداوند قوی و عزیز است.این آیات نیز ناظر به یک سنت الهی پایدار هستند. تعبیرهایی مانند "وعده خدا"، "سنت الله" و تأکید بر لایتغیر بودن این وعده‌ها نشان می‌دهند که نصرت الهی امری عام، جاری و مستمر است و در چارچوب سنن الهی قابل فهم است، نه فقط طرح‌های خاص نبیانه.تمایز سنت و نقشه در منطق قرآنیدر قرآن کریم بین دو مفهوم «سنت الهی» و «برنامه خاص» تفاوت وجود دارد. سنت الهی قواعدی است که در طول تاریخ بشریت جریان داشته و مختص قوم یا پیامبری خاص نیست؛ مانند سنت‌های ابتلاء، تمحیص، امداد، استدراج، نصر، استکبار، استخلاف و غیره. در مقابل گاهی خداوند برای پیامبری خاص یا امتی خاص نقشه‌ای ویژه نیز ترسیم می‌کند؛ مانند نجات موسی و بنی‌اسرائیل از فرعون یا هجرت پیامبر اسلام(ص) از مکه به مدینه.سروش محلاتی با فروکاست نصرت الهی به «نقشه خاص» در واقع عملاً سنت الهی نصرت را از حالت عام و جاری آن خارج کرده و آن را مشروط به اطلاع از تدابیر غیبی خاص کرده‌اند. این‌گونه تلقی با روح قرآن در تضاد است. مؤمنان موظف‌اند بر اساس سنن الهی قیام کنند، تکلیف‌شان را انجام دهند و به وعده نصرت الهی ایمان داشته باشند ولو جزئیات نقشه الهی را ندانند.تأکید بزرگان دین بر سنن عامامام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب نیز بارها تأکید کرده‌اند که نصرت الهی تابع ایمان، اخلاص، جهاد و صبر است، نه برنامه‌ریزی خاص پیامبرانه. به‌طور خاص رهبر انقلاب در موارد متعدد تصریح کرده‌اند که نصرت الهی امروز نیز به‌شرط تحقق زمینه‌های آن جاری است و این مسأله یکی از تفاوت‌های دیدگاه اسلامی با نگاه‌های سکولار به تاریخ و سیاست است.جمع‌بندیتأکید بر عقلانیت، تدبیر، برنامه‌ریزی و محاسبات عقلایی در عرصه سیاست و مقاومت نه‌تنها با آموزه‌های دینی، توکل بر خداوند، و ایمان به نصرت الهی تعارض ندارد، بلکه در منظومه فکری قرآن و معارف اهل‌بیت(ع) خود شرط تحقق عینی وعده‌های الهی است. قرآن کریم در آیاتی همچون ﴿وَأَعِدُّوا لَهُم مَا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّةٍ﴾ (انفال: ۶۰) نشان می‌دهد که تحقق نصرت الهی نیازمند آمادگی مادی، نظامی و روانی است. همچنین در سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) نمونه‌های فراوانی از پیش‌بینی، محاسبه، مشورت، طرح‌ریزی دقیق و بهره‌گیری از عقل و تجربه وجود دارد که جملگی بر عقلانیت راهبردی و تدبیر تأکید دارند.با این‌حال خطری جدی متوجه فهم دینی ما از مقوله نصرت است، آن‌گاه که وعده‌های الهی به‌صورت تقلیل‌یافته صرفاً در بُعد فردی، روحی یا اخروی فهم شوند و از حوزه تحقق اجتماعی، تمدنی و تاریخی خارج گردند؛ یا در نقطه مقابل، الهیات نصرت به‌دلیل غلبه نگاه مادی‌گرایانه یا عرفی‌سازی به‌طور کامل به معادلات بشری و تدبیر عقلایی تقلیل داده شود به‌نحوی‌که نصرت، صرفاً نتیجه تدبیر انسانی و تصمیم‌سازی سیاسی تلقی گردد و سنت‌های الهی در تاریخ نادیده انگاشته شوند.در منظومه معرفتی اسلام نصرت الهی نه صرفاً یک امر غیبی و فرازمانی و نه تنها یک فرایند عقلانی و اجتماعی است بلکه محصول تعامل ایمان، عمل، مجاهدت، توکل و سنت‌های الهی حاکم بر تاریخ است. به تعبیر قرآن کریم: ﴿إِن تَنصُرُوا اللَّهَ يَنصُرْكُمْ وَيُثَبِّتْ أَقْدَامَكُمْ﴾ (محمد: ۷) و نیز: ﴿وَكَانَ حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ (روم: ۴۷)این آیات بیانگر آن‌اند که نصرت الهی نه وعده‌ای تعلیقی بلکه قانونی الهی است، مشروط به تحقق مقدمات آن؛ یعنی نصرت دین خدا، ایمان، صبر، تقوا، استقامت، و اقدام.بنابراین در مقام تحلیل اگر الهیات مقاومت و پایداری از این بنیان‌های الهی و سنت‌های جاری در تاریخ جدا شود، گرفتار دو آسیب معرفتی و راهبردی خواهد شد: ۱. تقدس‌زدایی از جبهه حق و فروکاست آن به یک بازیگر صرفاً سیاسی؛ ۲. ضعف در اعتماد راهبردی به وعده‌های الهی، که به‌تدریج منجر به محافظه‌کاری، خنثی‌شدن روح جهاد و ایثار، و از دست رفتن ابتکار در برابر دشمن خواهد شد.از همین‌رو، الهیات نصرت در اسلام نیازمند یک چارچوب متوازن و درهم‌تنیده از ایمان، تدبیر، توکل، و مجاهدت است؛ چنان‌که در گفتمان امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب نیز مشاهده می‌شود. این رویکرد نه‌تنها با عقلانیت سیاسی ناسازگار نیست، بلکه عقلانیتی الهی و متکی بر سنت‌های خداوند را وارد عرصه سیاست می‌کند؛ عقلانیتی که در عین محاسبه به وعده الهی اعتماد دارد و در عین توکل دست از تلاش و طرح‌ریزی برنمی‌دارد.در نهایت باید توجه داشت که جبهه حق اگر از اعتماد به سنن جاری الهی در تاریخ و از یقین به وعده‌های الهی تهی شود، دچار هزیمت معرفتی خواهد شد؛ هزیمتی که حتی اگر به ظاهر با پیروزی سیاسی همراه باشد در باطن شکست معنوی و استراتژیک را رقم خواهد زد. مجید عبدالرحیمی مجید عبدالرحیمی Sun, 03 Aug 2025 08:33:05 +0330 https://virgool.io/@m_44288254/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%84%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D9%85%D9%86%D8%AF-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D8%B5-%D9%88-%D9%85%D9%82%D8%A8%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-zi3yidj6mgob حضرت آیت الله جوادی آملی با بیان اینکه سنت‌سازی اجتماعی نیازمند علم، اخلاص و مقبولیت است، تصریح کرد: با اجتهاد اجتماعی و سیاسی و محبت الهی می‌توان دل‌ها را همراه و جامعه را هدایت کرد.به گزارش سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، حضرت آیت الله جوادی آملی در دیدار اعضای شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی با اشاره به عظمت ایام پیش‌رو، به تبیین جایگاه اجتهاد اجتماعی و سیاس در نظام اسلامی پرداخت و بر لزوم فهم صحیح سنت‌های صالح اجتماعی برای هدایت جامعه تأکید کرد.وی بیان کرد: جریان سیدالشهدا برای همه ما اصل فراموش‌نشدنی است؛ ماه صفر هم پیام خاص خود را دارد و امیدواریم گرامی داشته شود خصوصا جریان اربعین، شکوهمندی خاصی به دین داده و اهل بیت(ع) حافظ این نظام‌اند.حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر اینکه برای اداره جامعه، افزون بر اجتهادهای علمی، به اجتهاد سیاسی و اجتماعی نیاز هست، ابراز داشت: اجتهاد فقط منحصر به حوزه یا در دانشگاه و منحصر به مباحث علمی نیست؛ اینکه مجتهدی صرفاً بداند چه فتوا دهد یا استادی تنها در رشته خود متخصص باشد، برای اداره یک جامعه کافی نیست. برای اداره جامعه، علاوه بر اجتهاد علمی، اجتهاد اجتماعی و سیاسی هم لازم است؛ کسی میتواند جامعه را اداره کند که هم مجتهد علمی و هم دارای درک عمیق اجتماعی و سیاسی باشد. این‌گونه نیست که با اجتهادهای معمول حوزه یا دانشگاه، بشود جامعه را در بزنگاه‌ها هدایت کرد.وی با اشاره به حدیث «مَن سَنَّ سُنَّةً حَسَنةً عُمِلَ بهامِن بَعدِهِ كانَ لَهُ أجرُهُ» تصریح کرد: مجتهد واقعی کسی است که بتواند در جامعه سنت‌سازی کند؛ بداند چه روزی، چه پیامی را چگونه و به چه نحوی به مردم برساند. راهپیمایی روز قدس، ایام‌الله دهه فجر و حرکت‌هایی از این دست، سنت‌گذاری اجتماعی است که از درک سیاسی اجتماعی دین برآمده است و ریشه در متن دین دارد، نه عرفیات یا عادت‌های اجتماعی.حضرت آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به نقش مقبولیت اجتماعی در سنت‌سازی تأکید کرد: سنت‌گذاری در جامعه خون می‌خواهد، اخلاص می‌خواهد، و بالاتر از همه، مقبولیت. نه هر کسی می‌تواند سنت‌گذار باشد، و نه هر دعوتی اثرگذار است. باید کسی سخن بگوید که مردم دل به او داده باشند.وی با اشاره به اهمیت تأثیرگذاری اجتماعی اظهار داشت: درست است که حضور مردم تعیین‌کننده است، اما دل‌های مردم به دست ما نیست، مردم با هر صدایی همراه نمی شوند، دل‌ها با هر شعاری حرکت نمی‌کنند، این‌طور نیست که هرکس بخواهد بتواند با وعده و وعید، مردم را به صحنه بیاورد. حتی به پیامبر (ص) فرمود که اگر تمام ثروت‌های زمین را هم خرج کنی، دل‌ها به سوی تو نمی‌آیند، مگر آنکه ما بخواهیم! صاحب دل‌ها جای دیگری است. اگر کسی علم صائب و عمل صالح داشته باشد، آن وقت دل‌ها به او رو می‌آورند.حضرت آیت الله جوادی آملی با تبیین این نکته که «اصل ماجرا، ارتباط با کسی است که کلید دل‌ها در دست اوست» ادامه داد: باید دل را به صاحب دل‌ها سپرد. خداوند فرمود: دل‌ها از آنِ ماست. پس باید با کلیددار دل‌ها معامله کنیم؛ یا از سر بندگی، یا از سر عشق. راه اول، راه خریدار و فروشنده است؛ خدا می‌گوید این کار را بکن، ما هم می‌گوییم چشم. اما راهی بالاتر هم هست: راه محبت. راهی که شهدا رفتند، که عاشقانه جان دادند، نه فقط از سر تکلیف.استاد برجسته درس خارج حوزه علمیه قم با ارج نهادن به مقام شامخ شهدا، افزود: این ملت بزرگوار، شهدای بزرگی تقدیم کرده است، این شهداء مسیر عبودیت را به راه محبت رسانده‌اند؛ نه از سر تکلیف، بلکه با عشق به حق. این راه شهیدان است و باید آن را زنده نگاه داشت.در پایان، حضرت آیت الله جوادی آملی با آرزوی توفیق برای مسئولان کشور و اعضای شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی، خاطرنشان کرد: ما باید دل‌ها را به اهل‌بیت نزدیک کنیم و این مردم را که همه‌چیز داده‌اند، در مسیر حق نگه‌داریم. هر جامعه‌ای که سنتی صالحه در آن شکل گرفته و مردم با آن همراه شده‌اند، باید آن را حفظ کند و نگذارد از بین برود. اینوظیفه نخبگان و مجتهدان جامعه است. مجید عبدالرحیمی مجید عبدالرحیمی Sun, 03 Aug 2025 08:26:59 +0330 https://virgool.io/@m_44288254/%D8%B9%DA%A9%D8%B3-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-uot15anurif9 یادمان والفجر هشت . اروند کنار . رود اروند اروند خروشان امروز میهمان هزاران زائر منطقه عملیاتی والفجر ۸ بود، زائرین اعزامی از همه نقاط کشور در قالب کاروانهای راهیان نور و با خودروهای شخصی آمده بودند که از نزدیک ببینند رمز و راز گذر از رودخانه وحشی اروند چه بوده است مجید عبدالرحیمی مجید عبدالرحیمی Mon, 05 May 2025 07:27:39 +0330