https://virgool.io/feed/@mohammadalidashti Digital Enterprise Enthusiast and University Lecturer fa 2026-06-16 15:42:59 https://files.virgool.io/upload/users/91112/avatar/rjyS55.jpeg?height=120&width=120 https://virgool.io/@mohammadalidashti https://virgool.io/@mohammadalidashti/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-els2drffl3lp اگر پارادایم را یک نظام اعتقادی پایه‌ای بدانیم که دارای سه جزء اساسی: هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و روش‌شناسی است. بر مبنای یک تفکر سنتی و جاافتاده، گویی علمی بودن همواره مترادف است با کمّی‌بودن. به نحوی که ریاضیات ملکه علوم دانسته می‌شود و هر شاخه‌ای از علوم که وامداری بیشتری به کمّی‌سازی داشته باشد، سخت‌بنیان فرض می‌شود و هر شاخه‌ای از علوم که این وابستگی‌اش محدودتر باشد، نرم‌بنیان. این تفکر سنتی میراثی که برای علوم اجتماعی به بار آورده است، انبوهی از فرضیاتی است که به صورت کمّی (یا گزاره‌های قابل تبدیل به فرمول‌های کمّی)، مطرح می‌شوند تا بر مبنای مدل‌های آماری و ریاضیاتی قدرتمند بتوان پدیده‌های طبیعی را پیش‌بینی یا کنترل کرد. لذا پارادایم‌هایی که علوم طبیعی برای علوم اجتماعی به ارث گذاشته‌اند، پارادایم‌هایی است که به دنبال تایید این فرضیات کمّی (اثبات‌گرایی) یا ابطال (پسااثبات‌گرایی) آنهاست. لکن در سال‌های اخیر انتقادات گسترده‌ای بر این میراث بجا مانده در انجام تحقیقات علوم اجتماعی صورت گرفته است. برخی از این انتقادات پیش‌فرض‌های این پارادایم‌های سنتی را به چالش می‌کشند و برخی دیگر با ارائه پیش‌فرض‌های نوین ما را به سمت پارادایم‌هایی بدیل رهنمون شده‌اند. که بخشی از مهمترین آنها به قرار ذیل می‌باشند:مساله بافتار: رویکردهای کمّی دقیق که بر مجموعه‌ای از متغیرهای برگزیده تاکید دارند، ملاحظات مربوط به بافتار و متغیرهای موجود در آنرا چندان لحاظ نمی‌کنند. در حالی که درنظر گرفتن متغیرهای بافتاری می‌تواند نتایج دیگری را برای تحقیق رقم بزند. لذا داده‌های کیفی می‌توانند مددرسان باشند و اطلاعاتی را درباب بافتار تدارک کنند.مساله معانی و نیات: رفتارهای بشری بر خلاف رفتار اشیای فیزیکی بدون ارجاع به معانی و نیات مربوطه، قابل درک نیستند و تنها داده‌های کیفی هستند که می‌توانند بینش‌های عمیقی را در این باب فراهم کنند.مساله تئوری بیرونی و دیدگاه درونی تحقیق: در رویکردهای سنتی نقش تئوری بیرونی نقشی غالب است در حالی که به کمک داده‌های کیفی می‌توان تئوری نوینی را از دل تحقیق رویاند.مساله کشف ابعاد نوین: دیدگاه سنتی شکلی هنجاری دارد و تنها تحقیق تجربی را شایسته اطلاق نام علمی می‌داند. این شکل هنجاری شدید، فضای زیادی را برای خلاقیت و اندیشه‌های مختلف باز نمی‌گذارد در حالی که ورودی‌های کیفی می‌توانند این فضا را شکسته و راه را برای بروز خلاقیت بیشتر مهیا سازند.مساله نسبت تئوری و حقایق: رویکردهای سنتی که به دنبال تایید یا ابطال فرضیات هستند، استقلال زبان‌های تئوری و مشاهده‌ای را مفروض می‌دانند به این معنا که اگر تحقیقی عینی است باید پیش‌فرض‌ها به شکلی مستقل از شیوه‌های آزمودن و گردآوری حقایق مطرح شوند. در حالی که در نگاهی فراتر، تئوری‌ها و حقایق وابستگی متقابل دارند و حقایق را نمی‌توان تنها از پنجره‌های تئوریک دید و عینیت را کمرنگ کرد.مساله حقایق و ارزش‌ها: علاوه بر عدم استقلال تئوری‌ها و حقایق، باید بر این نکته نیز تاکید کرد که حقایق و ارزش‌ها نیز مستقل نیستند. به این معنا که حقایق همواره از پس یک پنجره تئوریک خاص دیده می‌شوند و همین‌طور از پس یک پنجره ارزشی خاص. که این امر جایگاه رها از ارزش بودن در پارادایم‌های سنتی را به چالش می‌کشد.مساله تعامل بین محقق و آنچه مورد تحقیق است: دیدگاه سنتی در علم این تصویر را منتقل می‌کند که گویی محقق پشت یک آینه یک سویه ایستاده و پدیده طبیعی را آن شکلی که رخ می‌دهد، نظاره کرده و به صورت عینی ثبت می‌کند و اثرگذاری خاصی بر پدیده ندارد. اما شواهدی چون اصلی عدم قطعیت هایزنبرگ و قانون تکمیلی بور این تصور ایده‌آل در علوم سخت بنیان را به چالش کشید.Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2008). The landscape of qualitative research (Vol. 1). Sage. محمدعلی دشتی محمدعلی دشتی Thu, 24 Mar 2022 04:18:50 +0430 https://virgool.io/@mohammadalidashti/%D8%AA%D9%81%DA%A9%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%AA%DA%98%DB%8C%DA%A9-hbr-guide-to-thinking-strategically-h61vbuyyppnm می‌توانید از طریق این لینک بشنوید:https://lnkd.in/gXSA86Eدر این آلبوم به یکی از جدیدترین کتاب‌ها از مجموعه ارزشمند HBR Guide to که در رابطه با تفکر به شیوه‌ی استراتژیک است، می‌پردازیم. این کتاب در سال ۲۰۱۹ م. به چاپ رسیده و دارای هشت بخش می‌باشد: بخش نخست: استراتژیک‌بودن در کارهای روزمره بخش دوم: فهم استراتژی سازمان بخش سوم: توسعه نمایی از بالا (تصویر کلان) بخش چهارم: همسوسازی تصمیمات با اهداف استراتژیک بخش پنجم: اولویت‌گذاری و مدیریت Trade-offs بخش ششم: همسوسازی تیم با آرمان‌های استراتژیک بخش هفتم: حرکت از تفکر استراتژیک به سمت اجرای استراتژی بخش هشتم: چالش هدایت تفکر استراتژیک محمدعلی دشتی محمدعلی دشتی Wed, 22 Jan 2020 03:58:40 +0330 https://virgool.io/@mohammadalidashti/%DB%B1%DB%B0-%D9%85%D9%86%D8%A8%D8%B9-%D8%A8%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C-u6lzb7hceqmi My LIB Code: WU-SCRبنا به پیشنهاد یکی از دوستان عزیز، ۱۰ منبع برتر و منتخب در زمینه تحقیق کیفی را به قراری که در ادامه می‌آید محضر شما معرفی می‌کنم. امیدوارم که مفید واقع شود و همچنین استدعا دارم تا در تکمیل این لیست، حقیر را از نظرات ارزشمند خود بهره‌مند سازید. البته لازم است بر این نکته تاکید کنم که کتب دشوار و ارزشمند بسیار دیگری را هم می‌توان به این لیست افزود لکن مخاطب اصلی این لیست، دانشجویانی هستند که در مقاطع تحصیلات تکمیلی مشغول تحصیل و تجربه می‌باشند نه اساتیدی که سال‌ها وقت خود را مصروف چنین مباحثی کرده‌اند:شماره یک: کتاب مفاهیم کلیدی در علوم اجتماعیPayne, G., & Payne, J. (2004). Key concepts in social research. Sage.به عقیده بسیاری از اندیشمندان، کلید فهم هر حوزه‌ای از دانش، مفاهیم مهمی است که تئوری‌ها، الگوها و چهارچوب‌ها بر پایه آنها توسعه یافته‌اند. در زمینه علوم اجتماعی و به طور خاص تحقیق در علوم اجتماعی هم مفاهیم کلیدی و مهمی نقش‌آفرین هستند که به منظور تبدیل شدن به یک محقق کیفی لازم است تا در رابطه با این مفاهیم به درک درستی رسید. این کتاب ارزشمند که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۴ م. توسط انتشارات معتبر سیج منتشر شد، می‌کوشد تا فارغ از پیچیدگی‌های فلسفی و با زبانی ساده بخشی از این مفاهیم مهم را به بحث گذارد. مفاهیمی چون: اقدام‌پژوهی، مقیاس‌های نگرش، موردکاوی، کدگذاری در تحقیق کیفی، تحلیل محتوا، قوم‌نگاری، تئوری‌ زمینه‌ای، مصاحبه، سطوح سنجش، مطالعات تک‌مقطعی و مطالعات در طول زمان، روش‌ و روش‌شناسی، عینیت، مشاهده، نمونه‌گیری، روایی و پایایی.شماره دو: کتاب انجام تحقیق کیفی یک راهنمای جامعSilverman, D., & Marvasti, A. B. (2008). Doing qualitative research: A comprehensive guide. Los Angeles: SAGE Publications.دیوید سیلورمن چهره شناخته‌شده‌ای در عرصه تحقیق و روش‌شناسی است و به قول استاد عزیزم گربن موئرمن (دانشگاه آمستردام) اساتید بسیاری به نوشته‌های سیلورمن مدیون هستند. این کتاب که برای نخستین بار در سال ۲۰۰۸ م. به چاپ رسید، مرجع مفیدی و جامعی است که می‌تواند پاسخگوی بسیاری از سوالات در عرصه تحقیق کیفی باشد. در این کتاب به فرآیند تحقیق کیفی از آغاز تا انتها پرداخته شده است و مخاطب اصلی آن دانشجویان دکترای رشته‌های علوم انسانی بوده‌اند؛ دانشجویانی که سودای به سامان رساندن یک تز دکترا به شکلی علمی و دقیق را دارند و در این مسیر پرپیچ و خم با دشواری‌های فراوانی روبرو می‌شوند. در این کتاب شما می‌توانید مقدماتی در باب تحقیق کیفی، انتخاب موضوع، بهره‌مند شدن از تئوری‌های پیشین، انتخاب مورد مطالعه، نگارش پروپوزال، گردآوری و تولید داده، تحلیل داده و نگارش گزارش نهایی را مطالعه بفرمایید. البته سیلورمن کتاب دیگری با عنوان "تحقیق کیفی: تئوری، روش و عمل" دارد که به ویرایش چهارم رسیده و می‌تواند نقش مکمل را در این زمینه داشته باشد.Silverman, D. (4Ed.). (2016). Qualitative research. Sage.البته اگر بخواهیم به یک مرجع ساده و سرراست در رابطه با انجام تز دکترا به صورت کیفی هم اشاره کنیم، کتاب ذیل می‌تواند مفید باشد:Bloomberg, L. D., & Volpe, M. (2012). Completing your qualitative dissertation: A roadmap from beginning to end. Sage Publications.شماره سه: درآمدی بر تحقیق کیفیFlick, U. (2014). An introduction to qualitative research. Sage.کتاب درآمدی بر تحقیق کیفی اثر اوه فلیک برای نخستین بار در سال ۱۹۹۸ م. مطرح و بعدها ویرایش پنجم آن در سال ۲۰۱۴ م. و توسط انتشارات معتبر سیج منتشر شد. این کتاب حاوی نکات ارزشمندی در حوزه تحقیق کیفی می باشد. در این کتاب فلیک ابتدا به مباحث تاریخی مهمی در پارادایم‌ها می‌پردازد که زمینه‌ساز ظهور و رشد تحقیقات کیفی شده‌اند. سپس وی با نگاهی کاربردی‌تر ابعاد طرح تحقیق کیفی را واکاوی می‌کند و در این راستا به مسائل اخلاقی و همینطور به معیارهای ارزیابی کیفیت در انجام تحقیقات کیفی می‌پردازد. خوشبختانه این کتاب توسط نشر نی و هادی جلیلی به بهترین شکل ترجمه و به زیور طبع آراسته شده است.شماره چهار: تحقیق کیفی و روش‌های ارزیابی / یکپارچه‌سازی تئوری و عملPatton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods: Integrating theory and practice (4th Edition). Sage.این کتاب ارزشمند از نویسنده‌ای سرشناس می‌تواند راهگشای بسیاری از مشکلات تحقیق کیفی باشد. در این کتاب پتون ابتدا مسائل مفهومی در پویش کیفی را به بحث می‌گذارد سپس به سراغ طرح‌های کیفی و گردآوری داده‌ها می‌رود و در پایان مباحث تحلیل، تفسیر و گزارش‌دهی را با جزئیات تشریح می‌کند. خوانش این منبع معتبر برای تمامی علاقه‌مندان به حوزه تحقیقات کیفی توصیه می‌شود.شماره پنج: تحقیق کیفی / راهنمایی برای طراحی و پیاده‌سازیMerriam, Sharan B. (2016) Qualitative research: a guide to design and implementation San Francisco, Calif.: Jossey-Bass.شاران مریام استاد سرشناسی در حوزه تحقیقات کیفی از دانشگاه جورجیاست که کتاب وی توانسته است از سال ۱۹۸۸م. تا ۲۰۱۶م. به ویرایش چهارم برسد و جایگاه مناسبی در بین محققان و اندیشمندان پیدا کند. این کتاب که توسط یکی از برندهای انتشارات معتبر وایلی به چاپ رسیده است، در ابتدا مفهوم تحقیق کیفی را به بحث می‌گذارد و سپس شش طرح تحقیق کیفی متداول را مطرح می‌کند: ۱) مطالعه کیفی مبنایی، ۲) پدیدارشناسی، ۳) تئوری زمینه‌ای، ۴) قوم‌نگاری، ۵) تحلیل روایی و ۶) تحقیق کیفی انتقادی. که اصولاً ارزیابی تطبیقی این طرح‌ها می‌تواند یادگیری ارزشمندی را به بار آورد. وی در ادامه به مباحث مربوط به گردآوری داده‌های کیفی می‌پردازد و سپس وارد شیوه‌های تحلیل و گزارش‌دهی می‌شود.شماره شش: طرح تحقیق کیفی / رویکردی تعاملیMaxwell, J. A. (2013). Qualitative research design: An interactive approach (Vol. 41). Sage publications.این کتاب که در سال ۲۰۱۳م. به ویرایش سوم خود رسیده است، بر روی طرح تحقیق کیفی و اجزای آن تمرکز دارد که خوانش آن کتاب برای ارائه یک پروپوزال/طرح تحقیق ارزشمند برای تحصیلات تکمیلی بسیار ارزشمند می‌باشد. در این کتاب پس از مقدمات تحقیق کیفی، به چهارچوب تحقیق کیفی پرداخته می‌شود و سپس سوالات تحقیق. آنگاه روش‌ها مورد بحث قرار می‌گیرند و شیوه تدوین پروپوزال. (البته تجربه شخصی حقیر این است که کتاب نورمن بلیکی تحت عنوان طرح‌های پژوهش اجتماعی که توسط جناب آقای چاووشیان به شکلی دقیق ترجمه شده و توسط نشر نی به چاپ رسیده است، کامل‌ترین مرجع در رابطه با طرح‌های تحقیق در این حوزه دانشی است.)شماره هفت: پویش کیفی و طرح تحقیق / انتخاب از میان پنج رویکردCreswell. (2013). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (3rd ed.). Los Angeles: SAGE Publications.نوشته‌های کرسول درباب روش‌های تحقیق آمیخته، نوشته‌های ارزشمندی است و کتاب حاضر نیز به خوبی به رویکردهای پنج‌گانه در انجام تحقیقات کیفی پرداخته است. در این کتاب کرسول علاوه بر تشریح مبانی فلسفی و پارادایمی با زبانی ساده، به پنج رویکرد: ۱) پدیدارشناسی، ۲) تئوری زمینه‌ای، ۳) قوم‌نگاری، ۴) تحلیل روایی و ۵) موردکاوی می‌پردازد و علاوه بر بررسی جزئیات هریک، معیارهایی تطبیقی برای برگزیدن رویکرد مناسب تحقیق را ارائه می‌کند. این کتاب ارزشمند توسط استاد ارزشمند آقای دانائی‌فرد به خوبی ترجمه شده و توسط انتشارات اشراقی در اختیار محققان قرار گرفته است.شماره هشت: تحلیل داده‌های کیفی / راهنمایی کاربرپسند برای دانشمندان علوم اجتماعیDey, I. (2003). Qualitative data analysis: A user friendly guide for social scientists. Routledge.خوانش این کتاب ارزشمند برای فهم تحلیل و تفسیر داده‌های کیفی برای همگان توصیه می‌شود. یان دی که این کتاب ارزشمند را توسط انتشارات معتبر راتلج منتشر کرد در این کتاب جذاب می‌کوشد تا با بیانی ساده مفاهیم پیچیده و مهمی در عرصه تحلیل داده‌های کیفی را به بحث بگذارد. جمله جذابی از یان دی از این کتاب برای من همیشه یادگاری مانده است: فرق زیادی است بین یک ذهن باز و یک کله توخالی!شماره نه: تحلیل داده‌های کیفی / کتاب منبع روش‌هاMiles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaäna, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (Third edition.). Thousand Oaks, California: SAGE Publications, Inc.این کتاب را می‌توان شناخته‌شده‌ترین کتاب در زمینه تحلیل کیفی در بین دانشجویان تحصیلات تکمیلی در ایران دانست. این کتاب نخستین بار توسط انتشارات سیج در سال ۱۹۹۴ م. چاپ شد و در سال ۲۰۱۴م. به ویرایش سوم رسید. این کتاب به قول نویسندگان یک کتاب منبع روش‌هاست نه یک دستنامه جامع. لکن تلاش کرده‌ است تا به نحوی بسیار کاربردی روش‌های مختلف در تحلیل داده‌های کیفی را به بحث بگذارد. البته برداشت حقیر این است که تحلیل‌های مدنظر این کتاب تحلیل‌های عام لایه نخست می‌باشند و لازم است تا محقق کیفی در لایه بعد بر اساس روش تحلیلی منتخب بود به صورت عمیق‌تر مباحث تحلیلی را به پیش ببرد.شماره ده: دائره المعارف تحقیق کیفی سیجDenzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2017). The SAGE Handbook of Qualitative Research (5th Edition). SAGEقطعاً نام دنزین و لینکلن بر صدر اندیشمندانی است که در حوزه تحقیق کیفی قلم زده‌اند. این دائره‌المعارف ارزشمند مستجمع جمیع نکات مهم و راهبردی در باب تحقیق کیفی است که به ویرایش پنجم رسیده و لازم است هر محقق کیفی نسخه‌ای از این دستنامه ارزشمند را در نزدیکی خود داشته باشد. البته عزیزانی که علاقه‌مند به خوانش عمیق مفاهیم نظری مرتبط با تحقیق کیفی هستند می‌توانند از کتاب ارزشمند "دورنمای تحقیق کیفی: مسائل نظری" نوشته این دو اندیشمند بزرگ بهره بگیرند لکن در نظر داشته باشند که خوانش هر صفحه از آن کتاب سنگین مؤونه زیادی طلب می‌کند لکن به همان قدر سپهرهای نوینی را می‌گشاید.Denzin, N. K., & Lincoln, Y. S. (2008). The landscape of qualitative research (Vol. 1). Sageپ.ن۱: برای عزیزان علاقه‌مند به حوزه تئوری زمینه‌ای خوانش مقاله ذیل توصیه می‌شود که متضمن اصلی‌ترین منابع در آن حوزه می باشد.http://vrgl.ir/pPNNnپ.ن۲: همچنین برای عزیزان علاقه‌مند به حوزه موردکاوی خوانش کتاب‌های ارزشمند استیک (در پارادایم برساخت‌گرایی) به قرار ذیل توصیه می‌شود و چنانچه در پارادایم پسااثبات‌گرایی سیر می‌کنید، طبعاً کتاب یین در حوزه موردکاوی منبع جذابی است:Stake, R. E. (1995). The art of case study research. Sage.Stake, R. E. (2006). Multiple case study analysis. Guilford Press.Yin, R. K. (2009). Case study research: Design and methods (Vol. 5). sage. محمدعلی دشتی محمدعلی دشتی Sun, 01 Dec 2019 08:56:42 +0330 https://dataio.ir/تئوری-زمینهای-grounded-theory-به-زبان-ساده-hhw5j2kjzrcd My LIB Code: WU-SCRدر نگاه اول با تعبیری روبرو هستیم که درباره ترجمه آن هم بین نویسندگان و مترجمان فارسی‌زبان اتفاق نظر چندانی وجود ندارد؛ اما من به دور از همه این رنگارنگی‌ها، ترجمه "تئوری/نظریه زمینه‌ای" را برگزیده‌ام. البته کمی اصرار دارم که تئوری را ترجمه نکنم چون به نظرم غنای موجود در این واژه با ترجمه‌ آن به "نظریه" منتقل نمی‌شود. ما در امر تحقیق عموماً یا می‌خواهیم یک تئوری را توسعه دهیم یا می‌خواهیم یک تئوری را بیازماییم. پس بهتر است در همین ابتدا توافق کنیم که حوزه کاربرد بحث ما تئوری‌پردازی و توسعه یک تئوری درباب یک یا چند پدیده است. ضمناً اگر داده‌های تحقیق را به دو دسته کلی: کیفی و کمی تفکیک کنیم، در سرزمین تئوری زمینه‌ای ما با داده‌های کیفی سر و کار داریم.اگر بخواهیم سرراست به سراغ تعریف برویم و پس از استخدام تعبیر "تئوری زمینه‌ای" دارای یک تداعی مشترک شویم، خوب است به تعریف ذیل اشاره کنیم:تئوری زمینه‌ای یعنی کشف یک تئوری از دل داده‌هایی که به صورت نظام‌مند از تحقیقات اجتماعی بدست آمده‌اند (Glaser and Strauss 1967:2).این تعریف جامع است ولی برای مانع بودن هم لازم است تا مورد واکاوی بیشتر قرار گیرد تا ابعاد آن بیشتر تدقیق شود.تئوری زمینه‌ای که امروز تعبیری متداول در علوم اجتماعی است، در دهه ۱۹۶۰ میلادی در دانشکده پرستاری دانشگاه کالیفرنیا در سانفرانسیکو توسط دو محقق با نام‌های استراوس (Strauss) و گلیزر (Glaser) متولد شد. زمانی که علوم اجتماعی مسیر نوینی را طی می‌کرد و وابستگی خود به علوم طبیعی را کمرنگ‌تر می‌نمود تا مسیرهای مدرن‌تری را برای تحقیق برگزیند. البته با بزرگ‌تر شدن این نوزاد نورس و توجهات و بازخوردهای دیگر اندیشمندان و محققان نسخه‌های مختلفی هم برای آن پیچیده شد. به طور کلی امروز سه نسخه اصلی از تئوری زمینه‌ای وجود دارد: ۱) نسخه استراوس، ۲) نسخه گلیزر و ۳) نسخه چارماز (Charmaz). البته برخی اصرار دارند که نسخه چهارم (Clarke) را هم به این لیست اضافه کنیم. پرداختن به تفاوت این نسخه‌ها زمان زیادی می‌طلبد و نیازمند پرداختن به مبانی فلسفی متعددی است که از حوصله بحث ما خارج است. پس در ادامه فارغ از این دشواری‌ها خوب است که به همان اصول حاکم بر نسخه اولیه بپردازیم و مسیر کلی را تا حدودی شفاف کنیم.البته خوب است به چند سوال مهم در ابتدا پاسخ دهیم (Dey, 1999):·        چگونه کار شروع کنیم؟ در پاسخ به این سوال ابتدا باید حوزه علاقه‌مندی خود را شناسایی کنیم. از بناهای تئوریک پیشتر ساخته شده فاصله بگیریم ولی حسگرهای تئوریک فعالی داشته باشیم. یعنی با حساسیت و به کمک داده‌های نوین، تئوری‌ نوینی را رقم بزنیم نه اینکه محصور و منجمد در بناهای تئوریک قدیمی باقی بمانیم.·        چگونه کار را انجام دهیم؟ برای انجام کار باید استراتژی‌های درست نمونه‌گیری داشته باشیم و بر مبنای رویه‌های تحلیلی مشخص در تئوری زمینه‌ای به پیش رویم.·        چگونه کار را متوقف کنیم؟ وقتی می‌توان در افق یک تئوری نوروییده را مشاهده کرد که به اشباع نظری (Theoretical Saturation) رسیده باشیم. یعنی داده‌های اضافی، دیگر حرف جدیدی برای ما و تئوری ما نداشته باشند.حال باید داده جمع کنیم. معمولاً مصاحبه‌های عمیق که پرسش‌های باز دارند همیشه در اولویت هستند. بررسی مستندات و بهره‌گیری از مشاهدات هم می‌تواند راهگشا باشد و همین‌طور گاهی هم شاید به گروه‌های کانونی (Focus Group) نیاز داشته باشیم. یعنی به زبان ساده چندتا آدم به درد بخور را در کنار هم بنشانیم و با رعایت اصولش بحث راه بیاندازیم تا تمایل به تفکر و تبادل اندیشه بین آنها افزایش یابد و از دلش داده‌های مناسبی استخراج شود.اما خیلی از ما شاید فکر کنیم که وقتی که بحث تئوری زمینه‌ای مطرح می‌شود، دیگر نیازی به مرور ادبیات و تلاش‌های پیشتر صورت گرفته در موضوع تحقیق نیست. می‌توان آستین‌ها را زود بالا زد و رفت و مصاحبه کرد و داده جمع کرد و ... این طبعاً خام‌ترین و کودکانه‌ترین برداشت از تئوری زمینه‌ای است؛ چراکه بین یک ذهن باز و یک کله خالی تفاوت‌های زیادی است (Dey, 1999). بنابر این باید به ادبیات بحث هم به مثابه یک منبع مهم داده توجه کرد و به صورت پیوسته محصولات ذهن باز خود را با آن مقایسه کنیم تا به یک تئوری یکپارچه برسیم (Glaser, 1992).یک نکته مهم دیگر هم در رابطه با تئوری زمینه‌ای این است که گردآوری و تحلیل داده‌ها باید به صورت همزمان (Concurrent) صورت گیرد و این امر دقیقاً خلاف آن چیزی است که بسیاری از ما پیشتر تجربه کردیم. پیشتر بلد بودیم ابتدا داده‌هایی را با ابزارهایی مثل پرسشنامه گردآوری کنیم و سپس به تحلیل آنها بنشینیم. اما اینجا همه چیز فرق می‌کند. تحلیل همزمان به ما کمک می‌کند که مسیر مصاحبه‌های آینده را دقیق‌تر کنیم تا در افق، شمای یک تئوری نوین پدیدار شود.قبل از اینکه شروع به ساختن بنای یک تئوری نوین بر مبنای داده‌ها کنیم. خوب است اجزای این ساختمان را هم کمی بشناسیم. به طور کلی ما با اجزای اساسی ذیل روبرو هستیم (Bernard and Ryan, 2010):·        کدها (Codes): کدها یعنی سرنخ‌هایی برای رسیدن به نقاط حساسی که داده‌ها به آنها اشاره می‌کنند.·        مفاهیم (Concepts): کلکسیونی از کدهای مشابه که به ما امکان گروه‌بندی داده‌ها را می‌دهند.·        مقوله‌ها (Categories): گروه‌های بزرگتری از مفاهیم مشابهحال با در اختیار داشتن مقوله‌ها و روابط بین آنها می‌توان بنای یک تئوری نوین را بالا برد.اما خوب است کمی این ساختن و بالا بردن را تشریح کنیم. خلاصه وقتی مثلاً مصاحبه کردیم، لازم است تا همه آن پیاده شود و ما بجای حرف آدم‌ها، دنیایی از نوشته‌ها داشته باشیم (Transcription). کار بعدی در تحلیل این داده‌ها، کدگذاری است. معمولاً نخستین سطح از کدگذاری را کدگذاری اولیه یا کدگذاری باز می‌نامند. بر مبنای این کدگذاری باز مفاهیم اولیه از دل کدهای مشابه خودنمایی می‌کنند. حال به سراغ کدگذاری محوری (Axial) می رویم و عملاً تلاش می‌کنیم تا پل‌هایی ابتدایی بین این مفاهیم را برپا کنیم. مرحله بعدی کدگذاری انتخابی (Selective) است که عملاً همان رسمیت بخشیدن به این پل‌ها در قالب یک چهارچوب نظری است. کار آخر ما هم دوخت و دوز همه اینها در قالب فرضیه‌هایی است که اصلی‌ترین دغدغه‌های پاسخ‌دهندگان درباره پدیده را نشان دهد (Strauss and Corbin, 1990; 1998).البته ایده‌هایی که در طول این فرآیند شکل می‌گیرند را به صورت یادداشت می‌نویسیم (Memo Writing). این کار ابزار قدرتمندی را در اختیار ما قرار می‌دهد چرا که ایده‌ها و فرضیه‌ها را در حین تحلیل ثبت و ضبط می‌کند و به ما امکان می‌دهد تا بازگردیم و کل فرآیند را ممیزی کنیم. منظم کردن این یادداشت‌ها ما را در فرموله‌نمودن تئوری یاری می‌کند و خود دریچه‌ای به ایده‌های نوین است.اما فرض کنیم همه این کارها را هم انجام دادیم و به مدد تئوری زمینه‌ای مدعی شدیم که درباره یک یا چند پدیده به یک تئوری نوین رسیدیم؛ حال این ادعا را چطور باید به محک ارزیابی اندیشمندان سپرد؟این پرسشی است که در نوشته‌های بعدی به آن می‌پردازیم.باید به خاطر داشت که تئوری زمینه‌ای را در این نوشته به عنوان یک روش‌شناسی (Methodology) مورد بحث قرار دادیم؛ هرچند که می‌توان در قالب یک روش‌شناسی‌های دیگری مانند موردکاوی (Case Study) هم از تئوری زمینه‌ای تنها به عنوان روش (Method) تحلیل داده‌های کیفی بهره برد. منابع:Glaser BG Strauss AL (1967)The discovery of grounded theory: Strategies forqualitative research New York: Aldine de GruyterDey I (1999)Grounding Grounded Theory Guidelines for Qualitative Inquiry,SanDiego: Academic Press.Glaser BG (1992)Basics of grounded theory analysis Emergence vs. forcingCalifornia: Sociology PressBernard, H. R., & Ryan, G. W. (2010). Analyzing Qualitative Data: Systematic Approaches. California, CA: Sage Publication.Strauss A Corbin J (1990)Basics of qualitative research Grounded theory proceduresand techniques Newbury Park: Sage PublicationsStrauss A Corbin J (1998)Basics of qualitative research techniques and proceduresfor developing grounded theory second edition ThousandOaks: SagePublications محمدعلی دشتی محمدعلی دشتی Fri, 29 Nov 2019 05:14:11 +0330