سلجوقیان ایرانی بودند؟

مقدمه:

(سلجوقین پیش از آلپ ارسلان)

یکی از مباحث جذاب و گاه بحث‌برانگیز در میان علاقه‌مندان به تاریخ، جایگاه سلجوقیان در تاریخ‌نگاری است: آیا آن‌ها بخشی از تاریخ ترک‌ها محسوب می‌شوند یا تاریخ ایران؟ نگاهی منطقی و جامع نشان می‌دهد که پاسخ، «هر دو» است. سلجوقیان ریشه‌های قومی ترک داشتند، اما قلمرو، زبان اداری، و فرهنگ غالب در دوران حکومتشان، ایران بود. این ترکیب منحصربه‌فرد، آن‌ها را به «ترکان ایران» بدل کرد؛ هویتی که هم ریشه‌های تباری خود را حفظ کرد و هم عمیقاً در بستر تمدن ایرانی جذب و ادغام شد. این در حالی است که برخی تلاش‌ها برای تحریف تاریخ، با تمرکز یک‌جانبه بر یکی از این ابعاد (قومیت یا قلمرو)، سعی در مصادره این میراث مشترک دارند.

سلجوقیان از یکی از قبایل ترکمن به نام قنیق بودند که به رهبری طغرل بی، حکومتی را تاسیس کردند. سبب نام گذاری این سلسله به سلجوقیان باز می گردد به پدربزرگ طغرل، یعنی سلجوق بی که خود رهبر قبیله قنیق بود.

سلجوقیان به رهبری طغرل بی با شکست سلطان مسعود غزنوی در نبرد دندانقان حکومت خراسان را به دست گرفتند و پس از آن به مرور زمان بر سایر نواحی ایران و منطقه تسلط یافتند. رهبری این فتوحات را شخص طغرل و دو برادرش چغری بیگ(پدر آلپ ارسلان) و ابراهیم ینال(برادر مادری چغری و طغرل) بر عهده داشتند.

پیش از آن که ابراهیم ینال ری را فتح کند مرکز حکومت نیشابور بود اما پس از آن طغرل پایتختش را به ری منتقل کرد. طغرل خود فرزندی نداشت و از این سبب همیشه بین سایر شاهزادگان بحث جانشینی وجود داشت. طغرل در نخست یکی دیگر از پسران چغری که سلیمان نام داشت را به ولیعهدی خود انتخاب کرد اما پس از حوادثی سرانجام حکومت به آلپ ارسلان رسید.

(عصر آلپ ارسلان):

آلپ‌ارسلان در آغاز حکومت خود، نخست به سامان دادن اوضاع داخلی پرداخت. برخی از مدعیان قدرت و امیران نافرمان مثل قتلمش( جد سلجوقیان روم) را سرکوب کرد و اقتدار مرکزی را تقویت نمود.

او در ادامه، توجه خود را به مرزهای غربی و سرزمین‌های هم‌جوار معطوف کرد؛ جایی که امپراتوری بیزانس همچنان نیرویی مهم و رقیبی جدی به شمار می‌رفت. در این دوران، حملات سلجوقیان به آناتولی شدت گرفت و مسیر گسترش اسلام و نفوذ ترکان به این نواحی هموارتر شد.

اوج شهرت آلپ‌ارسلان بی‌تردید در نبرد ملازگرد رقم خورد؛ نبردی که در سال ۴۶۳ هجری قمری / ۱۰۷۱ میلادی رخ داد و نام او را برای همیشه در تاریخ جاودانه ساخت. در این جنگ، سپاه سلجوقی توانست ارتش بزرگ بیزانس را شکست دهد و امپراتور روم شرقی، رومانوس چهارم، را اسیر کند. این پیروزی نه تنها یک موفقیت نظامی بزرگ بود، بلکه سرنوشت سیاسی آسیای صغیر را نیز دگرگون کرد. پس از ملازگرد، راه برای ورود گسترده‌تر ترکان به آناتولی گشوده شد و این منطقه به تدریج به یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های آنان تبدیل گشت.

آلپ ارسلان رومانوس را نکشت و در ازای مبلغی او را آزاد و به سرزمینش باز فرستاد اما مردم بیزانس خود او را به قتل رساندند؛ چرا که تا آن روز چنین چیزی رخ نداده بود و این را برای خود خفت می دانستند.

با وجود این پیروزی‌ های بزرگ، آلپ‌ارسلان همواره با مشکلات و چالش‌ های داخلی و خارجی روبه‌رو بود. اداره‌ی قلمرویی پهناور، کنترل امیران محلی، و حفظ انسجام دولت سلجوقی کاری آسان نبود. با این حال، او با سیاستی قاطع و گاه سختگیرانه، توانست ثبات نسبی را در قلمرو خود حفظ کند. در کنار جنگ و فتوحات، به مسائل اداری و لشکری نیز توجه داشت و می‌کوشید پایه‌های دولت را محکم‌تر کند.

پایان حکومت آلپ‌ارسلان اما چندان طولانی نبود. در سال ۴۶۵ هجری قمری، هنگامی که درگیر یکی از لشکرکشی‌های شرقی بود، به دست یوسف خوارزمی، یکی از اسیران یا مخالفان سیاسی، ترور شد و به زندگی او پایان داده شد. مرگ او ناگهانی بود، اما اثری که بر تاریخ گذاشت، ماندگار شد.

وزیر بزرگ و نامدار سلجوقی، خواجه نظام الملک طوسی نیز در این پیروزی ها نقش پررنگی داشته است.

متن کتیبه :

بسم الله الرحمن الرحیم در ایام پروردگارمان بدبخت ترین شاهزاده ارجمندترین سرور بزرگ و حاکم و عادل داناترین حامی و منصور و مظفر و عمادالدین و ستون اسلام و پشت امام و یاور بشریت و حافظ علی علیه السلام دولت، حامی دین، عظمت ملت، افتخار پادشاهان متعدد.

سلاطین، فاتح دین سرکش، ستمگر کفار و مشرکان، رهبر مجاهدین، یاور لشکریان، حافظ اموال مسلمین، شمس المعالی، پادشاه شاهزادگان شرق و غرب، شهریار ایرانیان، طاروان و طارولان. قاضی آلپ ارسلان آیدنگ قتلوق تغر لاتکین اتابک حامی امیرالمومنین صلوات الله علیه یاران و کارش در محرم سال سی و هفتم.

* سلجوقیان خود را ایرانی دانسته و به عنوان شاهنشاه ایران زمین معرفی کرده اند، همچنین از اقدامات سلجوقیان برای کشور میتوان به رسمی کردن زبان پارسی و ساختار ایرانی حکومت آن زمان اشاره کرد. این در حالی است که کشور هایی مثل ترکیه کوشش بر دزدی و تحریف تاریخ دارند.

(سلجوقیان پس از آلپ ارسلان)

پس از مرگ آلپ ارسلان حکومت به پسر ارشدش، جلال الدین ملکشاه رسید.

ملکشاه با کمک خواجه نظام الملک همه مناطق فتح شده را سامان بخشید و چنان شد که در زمان او حکومت به اوج عظمت و اقتدار خود رسید. به دستور او بود که عمرخیام نیشابوری تقویم جلالی را تنظیم کرد که در جهان بی همتا است و دقیق ترین تقویم جهان است. او پشتیبان جدی شعرا و علما بود و بزرگان را از جای جای کشور جمع می کرد و حامی انان بود. زبان فارسی را زبان رسمی دربار کرد و به شعر و ادب علاقه بسیاری داشت.

پس از مرگ ملکشاه و نظام الملک بر سر جانشینی بین پسران ملکشاه نفاق افتاد. همسر او ترکان خاتون می خواست پسر خردسالش را بر تخت بنشاند و این در حالی بود که پسر بزرگ او برکیارق ولیعهد ملکشاه بود. ترکان خاتون مئتی به سختی پسر خردسالش را بر تخت نشاند اما سرانجام توسط برکیارق و یارانش به زیر کشیده شد و برکیارق بر تخت نشست.

با وجود همه زکاوت و شجاعت برکیارق روزگار بر او تنگ آمد و خیلی زود بر اثر بیماری درگذشت و این درحالی بود که برادرش محمد تپر بار ها بر او شوریده بود و برکیارق برای دوری از جنگ او را ولیعهد خود اعلام کرده بود.

همه این ها در مجموع بعث ضعف و تحلیل سلسله سلجوقی شد؛ سلسله سلجوقی توسط خوارزمشاهیان ساقط شد. سلجوقیان در مجموع ۱۷۰ سال حکومت کردند اما سلسله سلجوقیان روم که در آناطولی به دست سلیمان بن قتلمش پایه گذاری شده بود تا زمان حمله مغول و شکل گیری حکومت عثمانی پایدار ماند.

سلجوقیان بزرگ ترین حکومت مسلمان در ایران بودند.

حال نظر شما چیست؟