سلام بر همه
وقتی عدد خودش به سلاح تبدیل میشود
چرا روایت آمار کشتهشدگان اعتراضات ایران میتواند حقیقت را تقویت کند یا نابود سازد
در اعتراضات ایران، عدد کشتهشدگان فقط یک داده نیست؛
عدد، بهسرعت به ابزار سیاست، رسانه و نبرد روایت تبدیل میشود.
هرچه عدد بزرگتر باشد، شوک رسانهای بیشتر است.
اما آیا همیشه عدد بزرگتر، روایت قویتری میسازد؟
ایراناینترنشنال چه ادعایی مطرح کرده؟
ایراناینترنشنال در گزارشی جنجالی، با استناد به اسنادی که آنها را «داخلی» توصیف میکند، از دهها هزار کشته در جریان سرکوب اعتراضات ایران سخن گفته است؛ آماری که در برخی گزارشها به حدود ۳۶ هزار نفر میرسد.
این گزارش، بدون تردید از شوکآورترین روایتهای عددی درباره اعتراضات ایران است و توجه افکار عمومی جهانی را جلب کرده است.
اما همینجا، یک پرسش اساسی شکل میگیرد:
آیا این عدد، به همان اندازه که تکاندهنده است، قابل دفاع هم هست؟
فاصله رسانه و دادگاه
رسانه وظیفه دارد سانسور را بشکند و افشاگری کند.
دادگاه اما به دنبال چیز دیگری است: سند، الگو و قابلیت راستیآزمایی.
در حقوق بینالملل، عدد زمانی اعتبار پیدا میکند که:
* روش جمعآوری آن مشخص باشد
* بین کشته خیابانی، جانباخته بازداشت و مفقود تفکیک وجود داشته باشد
* حداقل بخشی از دادهها مستقل تأیید شده باشند
بدون این عناصر، حتی عدد درست هم میتواند بیاثر شود.
تجربه آبان ۹۸ چه میگوید؟
در آبان ۹۸، روایتهای مختلفی از شمار کشتهشدگان منتشر شد.
اما عددی که در نهایت در گزارشهای معتبر بینالمللی ماندگار شد، عددی بود که:
* نه حداقلیِ حکومتی بود
* نه حداکثریِ اثباتنشده
* و منبع مشخص داشت
این تجربه نشان داد که عدد قابل دفاع، از عدد هیجانی ماندگارتر است.
خطر عددهای بسیار بزرگ
وقتی عددی بسیار بالا بدون توضیح روششناسی اعلام میشود، حکومت دقیقاً از همان نقطه حمله میکند:
* اغراق
* عددسازی
* جنگ روانی
نتیجه این میشود که اصل کشتار به حاشیه میرود و بحث به «دعوای آماری» تقلیل پیدا میکند.
روایت عددی هوشمند یعنی چه؟
راهحل، حذف گزارشهای ایراناینترنشنال یا کوچکنمایی خشونت نیست؛
راهحل، بازتعریف روایت عددی است.
روایت حرفهای میتواند چنین باشد:
> «بر اساس گزارشهای ایراناینترنشنال و دادههای مستقل،
> بیش از پنج هزار مورد مرگ مستند در جریان سرکوب اعتراضات ثبت شده است.
> در عین حال، برآوردهای مبتنی بر اسناد داخلی
> از چند هزار تا دهها هزار قربانی احتمالی حکایت دارد؛
> رقمی که به دلیل سانسور شدید، هنوز بهطور کامل قابل راستیآزمایی نیست.»
این روایت:
* شوک رسانهای را حفظ میکند
* مسیر حقوقی را نمیسوزاند
* و امکان حمله کامل حکومت را میگیرد
دادگاهها دنبال رکورد نیستند
برای اثبات «جنایت علیه بشریت»، دادگاهها نمیپرسند:
چند نفر کشته شدند؟
میپرسند:
* آیا سرکوب سیستماتیک بوده؟
* آیا فرماندهی وجود داشته؟
* آیا تحقیق داخلی عمداً انجام نشده؟
برای پاسخ به این پرسشها،
هزار پرونده مستند بسیار قویتر از دهها هزار عدد بیسند است.
جمعبندی
گزارشهای ایراناینترنشنال نقش مهمی در شکستن دیوار سانسور دارند.
اما اگر هدف، فقط شوک رسانهای نباشد و رسیدن به پاسخگویی واقعی مدنظر باشد، روایت عددی باید هوشمندانه ساخته شود.
در سیاست و عدالت،
دقت، خودش یک شکل از مقاومت است.
مطلبی دیگر از این انتشارات
اونوره دو بالزاک: نابغهای که از دل وسواس، قرض و قهوه، جهان ادبیات را بازنویسی کرد*
مطلبی دیگر از این انتشارات
علم در برابر سوادزدگی: راهنمای صیانت از خرد در عصر فریب
مطلبی دیگر از این انتشارات
جامسنجي نوسروانجي تاتا: پيشگام صنعت و انساندوستي