شگفت‌انگیزترین آزمایشگاه رادیواکتیو جهان در شمال ایران

شگفت‌انگیزترین آزمایشگاه رادیواکتیو جهان در شمال ایران؛ جایی که علم ژنتیک مات و مبهوت مانده است!

تصور کنید در خانه‌ای زندگی می‌کنید که در و دیوار آن، بیش از صد برابر استانداردهای صنایع هسته‌ای جهان پرتوهای رادیواکتیو ساطع می‌کنند. احتمالاً فکر می‌کنید چنین جایی یک برهوت خالی از سکنه شبیه به چرنوبیل یا فوکوشیما است. اما اشتباه می‌کنید! این‌جا یک منطقه سرسبز، زنده و توریستی در شمال ایران است: رامسر.

رامسر، عروس شهرهای مازندران، سال‌هاست که توجه دانشمندان ناسا، متخصصان ژنتیک و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) را به خود جلب کرده است. چرا؟ چون این شهر بزرگ‌ترین پارادوکس زنده در حوزه «زمین‌شناسی پزشکی» است. ساکنان بومی برخی محله‌های رامسر (مانند تالش‌محله) نه‌تنها با این بمباران دائمی ذرات رادیواکتیو بیمار نشده‌اند، بلکه بدنشان به یک زره دست‌نیافتنی در برابر پرتوها مجهز شده است!

چشمه‌های زیبایی که سنگ‌ها را اتمی می‌کنند!

داستان از اعماق زمین آغاز می‌شود. فرآیندهای آتشفشانی و فعالیت‌های ژئوترمال (زمین‌گرمایی) در لایه‌های زیرین خاک رامسر، آب‌های زیرزمینی را به شدت داغ می‌کنند. این آب‌های جوشان حین بالا آمدن، از میان سنگ‌های آذرینِ حاوی اورانیوم عبور کرده و عنصر سنگین و رادیواکتیو رادیوم (Ra-226) را در خود حل می‌کنند.

وقتی این چشمه‌های آب گرم به سطح زمین می‌رسند، سرد شده و سنگ‌های رسوبی زیبایی به نام تراورتن را بر جای می‌گذارند. اما این سنگ‌ها یک راز پنهان دارند؛ رادیوم به دلیل شباهت شیمیایی به کلسیم، درون بافت تراورتن رسوب می‌کند. به این ترتیب، سنگ‌ها، خاک و حتی مصالح ساختمانی که مردم سال‌ها پیش از این سنگ‌ها برای ساخت خانه‌هایشان استفاده می‌کردند، به شدت رادیواکتیو شده‌اند. علاوه بر این، گاز رادون (Rn-222) که حاصل واپاشی این عناصر است، در فضای بسته خانه‌ها جریان دارد.

اعداد تکان‌دهنده: رامسر چقدر رادیواکتیو است؟

در علم پزشکی و حفاظت در برابر اشعه، واحدی به نام میلی‌سیورت (mSv) میزان دوز جذب‌شده توسط بدن را اندازه‌گیری می‌کند.

یک شهروند معمولی در دنیا، سالانه به طور طبیعی حدود *۲.۴ میلی‌سیورت** پرتو از کیهان و زمین دریافت می‌کند.

حد مجاز تعریف‌شده برای کارگرانی که در شیفت‌های حساس نیروگاه‌های هسته‌ای کار می‌کنند، *۲۰ میلی‌سیورت** در سال است.

اما در نقاط داغ رامسر، ساکنان محلی سالانه دوزی *بالاتر از ۲۶۰ میلی‌سیورت** دریافت می‌کنند! یعنی بیش از ۱۰۰ برابر میانگین جهانی!

طبق تمام فرمول‌های کلاسیک پزشکی، نرخ ابتلا به سرطان ریه و جهش‌های ژنتیکی در این منطقه باید سر به فلک می‌کشید، اما وقتی دانشمندان شروع به آمارگیری کردند، و با یک شگفتی بزرگ روبرو شدند.

پارادوکس رامسر: وقتی دوز پایین رادیواکتیو مثل واکسن عمل می‌کند!

محققان ایرانی و بین‌المللی با بررسی وضعیت سلامت بومیانی که نسل‌اندرنسل در این محله‌ها زندگی کرده‌اند، متوجه شدند نرخ ابتلا به سرطان در میان آن‌ها هیچ تفاوتی با مردم سایر مناطق عادی جهان ندارد و حتی در مواردی کمتر است!

پزشکان سلول‌های خون این افراد را به آزمایشگاه بردند و سیتوژنتیک آن‌ها را بررسی کردند. آن‌ها پدیده‌ای به نام پاسخ انطباقی رادیویی (Radioadaptive Response) یا هورمسیس (Hormesis) را کشف کردند. سیستم ایمنی و مکانیسم‌های ترمیم DNA در بدن این افراد به دلیل قرارگیری مداوم در معرض دوزهای بسیار کم و مزمن رادیواکتیو، به قدری تقویت شده است که وقتی در آزمایشگاه تحت یک دوز ناگهانی و مرگبار از پرتوهای گاما قرار می‌گیرند، سلول‌هایشان بسیار کمتر از افراد عادی آسیب می‌بیند! بدن آن‌ها یاد گرفته است که چگونه بلافاصله رشته‌های شکسته شده DNA را ترمیم کند.

از رامسر تا سیاره مریخ!

این ویژگی خارق‌العاده باعث شده تا داده‌های زمین‌شناسی پزشکی رامسر در صدر مقالات علمی دنیا قرار گیرد. حتی دانشمندان علوم فضایی که به دنبال فرستادن انسان به مریخ هستند، از داده‌های رامسر استفاده می‌کنند. پرتوهای رادیواکتیو رامسر از نوع انرژی خطی بالا (High-LET) هستند؛ دقیقاً شبیه به همان پرتوهای خطرناک کیهانی که فضانوردان در سفرهای طولانی فضایی با آن مواجه خواهند شد. درک اینکه چطور بدن انسان‌های بومی رامسر با این پرتوها سازگار شده، کلید اصلی محافظت از فضانوردان آینده در اعماق فضا است.

عروس شهرهای ایران، فراتر از یک مقصد گردشگری سرسبز، یک آزمایشگاه زنده و تکاملی است که نشان می‌دهد طبیعت چگونه می‌تواند در طول نسل‌ها، بدن انسان را در برابر سخت‌ترین شرایط محیطی بازطراحی کند.

منابع علمی معتبر برای مطالعه بیشتر (References):

1. Ghiassi-nejad, M., et al. (2002). "Very high background radiation areas of Ramsar, Iran: preliminary biological studies." Health Physics, 82(1), 87-93.

2. Mortazavi, S. M. J., & Karam, P. A. (2005). "Ramsar hot springs: how safe is to live in an environment with high level of natural radiation." International Congress Series, 1276, 121-124.

3. Zakeri, F., et al. (2011). "Chromosome aberrations in peripheral blood lymphocytes of individuals living in high background radiation areas of Ramsar, Iran." Radiation and Environmental Biophysics, 50(4), 571-578.

4. Prasad, M. N. V., & Vithanage, M. (Eds.). (2021). "Medical Geology: En route to One Health." Wiley-Blackwell. (بخش‌های مرتبط با تأثیرات رادیواکتیویته طبیعی بر سلامت انسان).