پست‌های انتشارات کانون داستان چهارشنبه‌های رشت

جایزه ادبی روایت

محمود رضایی — Mon, 09 Dec 2019 22:23:28 +0330

حسین عباس‌زاده، دبیر نخستین دوره جایزه ملی روایت با بیان این مطلب افزود: فراخوان جایزه ملی روایت برای حضور مجموعه داستان‌های کوتاهی که در سال‌های 96 و 97 منتشر شده‌اند بهمن‌ماه سال 97 منتشر و از میان کتاب‌های منتشر شده در این بازه زمانی بیش از 100 اثر به دبیرخانه جشنواره ارسال شد و از میان آنها 12 مجموعه داستان‌کوتاه برای حضور در دور دوم داوری این جایزه ملی انتخاب شدند.دبیر انجمن ادبیات داستانی روایت در مورد کیفیت آثار رسیده به دبیرخانه این جشنواره گفت: اکثر آثار ارسال شده ویژگی‌های یک مجموعه داستان کوتاه خوب را داشتند و به همین دلیل انتخاب چند اثر برگزیده در میان آنها کار سخت و پرزحمتی بود.عباس زاده افزود: هم اکنون کار داوری برای انتخاب مجموعه برتر در حال انجام است و بزودی اخبار مربوط به برگزاری اختتامیه اولین دوره جایزه ملی روایت منتشر خواهد شد.وی گفت: ما در انجمن ادبیات داستانی روایت جمعی از علاقه‌مندان و نویسندگان جوان را گرد هم آورده‌ایم و به دغدغه مشترکمان که همان دنیای ادبیات داستانی است می‌پردازیم. شایان ذکر است نوید حمزوی، ندا کاووسی، حسین عباس زاده، حمید بابایی و هادی تقی زاده داوری مرحله دوم جایزه ملی روایت را به عهده دارند.به گفته دبیر نخستین دوره جایزه ملی روایت مجموعه داستان‌های برگزیده دور اول داوری به شرح ذیل است:- «پشت فرودگاه» نوشته محمود رضایی- «خرس در آغوش درخت» نوشته مجتبی مقدم- «خط مرزی» نوشته سیدحسین موسوی نیا- «جهنم به انتخاب خودم» نوشته اسماعیل زرعی- «دو پله گودتر» نوشته مهیار رشیدیان- «فرو‌رفتن در چاه» نوشته حسین مقدس - «نه تو دانی و نه من» نوشته سهیلا نوروزی- «نعلین های آلبالویی» نوشته مهدی نورمحمدزاده- «کولی با شکلات تلخ» نوشته سندی مومنی- «سالیان بد و باد» نوشته محمد اکبری- « نغمه هایی از پشت دیوار » نوشته آرش رمضانی- « غبار صورتی » نوشته نسترن مکارمی

نخستین جایزه ادبی مازندران

محمود رضایی — Sat, 30 Nov 2019 21:05:17 +0330

اختتامیه نخستین جایزه داستان مازندران، عصر روز پنجشنبه (23 آبان‌ماه) در سالن آمفی تئاتر کانون پروش فکری کودکان و نوجوانان شهرستان ساری برگزار شد.داوری مجموعه داستان های راه‌یافته به مرحله نهایی به عهده محمدرضا صفدری، آرش آذرپناه، منصور علیمرادی، احمد ابوالفتحی و انوشه منادی بوده است. این جایزه ادبی، به صورت مستقل و با همت نویسندگان انجمن‌های داستانی ماریم، نویسندگی خلاق، نقد هم نگر، کارگاه داستان تجربی و خانه دوست، برای نخستین بار در تاریخ استان مازندران شکل گرفته است.براساس مجموع آراء هیئت داوران، برگزیده‌ها معرفی شدند که به شرح زیر است: رتبه اول: کیهان خانجانی با مجموعه داستان «یحیای زاینده‌رود» از نشر پیدایش رتبه دوم: میترا معینی با مجموعه داستان «آقای چنار با من ازدواج می‌کنی؟» از نشر نیماژ رتبه سوم: محمود رضایی با مجموعه داستان «پشت فرودگاه» از نشر چشمهو همچنین شایسته تقدیرها؛ ۱- عباس باباعلی ( شاید مرا دیده باشید با... ، نشر نودا ) ۲- فاضله فراهانی( تب خواب ، نشر نیماژ )

حافظه تاريخي

محمود رضایی — Tue, 29 Oct 2019 23:17:54 +0330

يادداشت محمود رضایی بر مجموعه داستان سال دو فصل دارد، نوشته سعيد جوزانيمجموعه داستان <<سال دو فصل دارد>> داراي چهار داستان با اين عناوين است: سوز زمستان تالش، داغ تابستان بندر پهلوي، داغ تابستان رشت، سوز زمستان سياهكل. در اين مقال موضوع حافظه تاريخي شهر، با دو داستاني كه در بندر پهلوي و رشت مي گذرد پي گرفته مي شود. داستان <<داغ تابستان بندر پهلوي>> همان گونه كه از عنوانش پيداست در انزلي 1320 مي گذرد. حجم وسيع اين داستان در شهر جريان دارد. راوي داستان <<سيروس راجي>> به تازگي، پس از اتمام ساخت پل بيكار شده و حالا كارش شوفري و گاهي هم رفتن به كافه است. از بخش يكم، آغاز داستان، مكان راوي <<كافه مادام آراكس>> است. خواننده در همين ابتدا به مركز شهر كشيده مي شود. سپس راوي با حركتش به سمت بيرون از كافه، جمعيتي از مردم را توصيف مي كند كه تماشاچي قشون روس هستند. همين تصوير بلافاصله تداعي كننده تاريخ انزلي و روسيه بلشويك زمان استالين است. ارج و قرب اين داستان و داستان بعدي <<داغ تابستان رشت>> در اين است كه نويسنده براي پيوند زدن متنش به تاريخ، به آوردن نام استالين و هيتلر و تاريخ تقويمي 1320 بسنده نكرده و به توصيف شهر و ساختمان ها پرداخته است و راوي داستان بدين مكان ها پا مي گذارد: خيابان گلستان بندر پهلوي، اول كوچه آرسن ميناسيان، پل متحرك بندر پهلوي و غازيان، عمارت شهرداري، مدرسه شبانه روزي مسيو آواگيم، آمادگاه قشون روس، خيابان سپه، وزارت عدليه اسناد املاك كل مملكتي، عمارت سفيد و سه طبقه با پرچم شوروي، پل چوبي، شاه كوچه، اردوگاه آوارگان لهستاني ها، شيرسنگي و... همه مكان هايي كه اكنون بيشترشان تخريب شده يا از حافظه مردم و شهر رخت بربسته اند در جهان متن احضار مي شوند. چيزي كه اهميت دارد، فراخواني هويت از ناخودآگاه جمعي زنگاربسته و مراودات انساني مردمان به معناي اومانيستي آن است. گيلان هوايي مرطوب دارد، گچ ديوار طبله مي كند، ديوار خزه مي بندد، نم مي كشد. همين خصلت باعث شده استان از ياد ببرد زماني را كه از هر قوم و مذهب و مليتي، ارمني، روسي، لهستاني و ... كنار هم زندگي مي كردند. <<همنشيني با مادام آراكس و دوستان ارمني اش خلق و خويم را عوض كرد>>، <<هنوز باورم نمي شود مسيحي به مسلمان پناه بدهد>>، <<دار اين شاهر دين آدام ها مهم نيست، آرمني، ماسيحي، مسالمان، ياهودي، آشوري، يوناني، آلماني و روس، سال ها داراند با هام زندگي مي كنان>>، <<كاسي كه دستش به داهانش مي رسه باياد به آدام هاي ديگه فرصات بده زندگي شان را ساروسامان بداهاند.>> اين داستان روايتگر بهترين شكل از مناسبات مردم بود، مناسباتي كه مانند امروز نبود كه هر مكاني به دوربين مداربسته مجهز باشد. <<نترسيدي دزد از آب دربيايم؟>> <<پيدا كاردن دزد توي شاهر كوچاكو كام جمعيتي مثل پاهلاوي ساخت نيست.>> در داستان <<داغ تابستان رشت>> ابرها ول كن آسمان رشت نيستند و باران هر چيزي را مي شورد، به خصوص تاريخ را. در اين داستان، راوي <<نادر فروزان، بيست و نه ساله، متولد رشت>> درون سلول تاريك است و اشاره مي كند كه اگر بخواهد مشاعيرش را از دست ندهد <<بايد همه چيز را به ياد بياورم>>. اگر بخواهيم خوانشي با مضمون حافظه شهري داشته باشيم، بايد به خاطر بياوريم كودتاي 1332 و حكومت نظامي و شهرباني رشت را. جمله <<رشت ديگر شهري نبود كه از گوشه گوشه اش خاطره داشتم>> تماما در وصف زمان حال است كه در هر شهري از رشت و انزلي گرفته تا قزوين و تهران و... احساس از خودبيگانگي مي كنيم، چون تهي از تاريخ شده اند. رشتي كه راوي مي گويد درگير حوادثي اجباري از جنس سياست است. اما جنس مراوده مردم همان شكلي است كه در داستان بندر پهلوي ذكر شد، تلاقي زبان و فرهنگ ها. <<بنده از گذشته مراوداتي با ارامنه رشت داشته ام و از هيچ كدام شان بدي و دوز و كلك نديده ام... با مسيو واچيك گوسيكيان، روبرت هورادانيان و استپان سيمونيان...>> <<مسيو آرميك كه مرا از دارالايتام به فرزندخواندگي قبول كرد>> و به او زبان انگليسي ياد مي دهد. عمارت گيلكاني، محله شالكوه، ژاندارمري، مطبعه خيابان پهلوي رشت. هتل ايران، عمارت شهرداري و برج ساعت، مجسمه شاه جوان كنار ميدان، باغ سبزه ميدان رشت، كافه نشاط، كافه حقيقت، كافه نوشين، كافه شمشاد، و آبغوره فروش، خيابان رضاشاه، بازار لب آب، دواخانه، زورخانه، عمارت كلاه فرنگي، خيابان بيستون، باغ محتشم. نويسنده پاي اين مكان ها را به داستانش باز مي كند و باعث مي شود كه رشت قديم را ببينيم. فرم شهرانگاري، در عين حال انسان انگاري، بهترين فرم حفظ تاريخ و نجاتش از دست فراموشي است. رشت شهر باران است و نم و رطوبت. اين آب و هوا به تخريب حافظه تاريخي شهر از حكومت پيشين كمك مي كند. داستان <<سوز زمستان تالش>> به تاريخ تقويمي سال 1300 است. در اين داستان ماجراي تاريخي ميرزاكوچك جنگلي پررنگ است. ددجان شخصيتي در اين داستان است كه چاقوي شخصي به نام <<اسكستاني>> را براي بريدن سر ميرزا تيز مي كند. فضاي <<سوز زمستان تالش>> روستاست و ماهيتش موجب معني شدن شهر است. در اين داستان بايد از همان خيابان كشيده شده از شهر به روستا و بلعكس سخن گفت. ددجان بابت چاقو تيز كردن و طرد شدن توسط اهالي روستا، ناچار است به شهرستان فومن برود. لازم است كه به مناسبات شهري در داستان <<داغ تابستان بندر پهلوي>> نظر داشت، شهر بستري ا ست كه هر مطرودي را هم مي پذيرد. <<هر جا مي روم همه چپ چپ نگاهم مي كنند؛ قهوه خانه مي روم همه بلند مي شوند، مي روم كاسبي هر كي مرا مي بيند تف مي اندازد زمين...>> دارايي آنها <<ماه خانوم>> گاوشان است. در زمستان 1301 كاميوني جلو طويله ترمز كرد؛ كاميون افسرهاي انگليسي. در پايان بندي داستان، كاميون سمت جاده اي مي رود و محو مي شود. اين كاميون، تاريخ است كه از شهر تا به روستا مي آيد و گاو را مي برد. در اين داستان از ساختمان هاي شهري خبري نيست اما جريان تاريخي و سياست كه از شهر و شهرنشيني سر برمي آورد و تا به روستا كشيده مي شود، كاملا آشكار است. اگر داستان هاي اين كتاب را بر اساس چيدمانش پيش برويم، متوجه مي شويم كه پس از پايان بندي داستان اول، پرتاب مي شويم به شهر بندر پهلوي. داستان <<سوز زمستان سياهكل>> ماجراي تاريخي سياهكل است، حمله مسلحانه به پاسگاه ژاندارمري در ۱۹ بهمن ۱۳۴۹. در اين داستان دختري به ظاهر روزنامه نويس از پيرمردي كه معلم است و از تهران به گيلان <<دبيرستان فروزش لنگرود>> و سپس به سياهكل منتقلش مي كنند، مي خواهد كه ماجراي بهمن1349 را تعريف كند. پيرمرد معتمد روستايي هاست و خط ارتباطش با شهر بندر پهلوي و رشت پابرجاست. وقتي در روستا هستيم و به خصوص وقتي ماجرايي در جنگل بگذرد، با وجود رطوبت بالا معلوم است كه دچار زوال مي شود و چه راهي بهتر از روايت كردنش. اگر زاويه ديد <<تك گويي بيروني>> را فرم مصاحبه هم تلقي كنيم، آن وقت خودش بايگاني اي تاريخي و قابل استناد مي شود براي كساني كه در شهرند و روستا مي خواهد آنان را از وقايع خود باخبر كند. آنگاه كافي است ديوارنوشته يا تصويري از واقعه <<سياهكل>> بر يكي از بناهاي شهر نقش ببندد، مي شود ثبت تاريخي و ثبت هويت. تاريخ داستان آخر كتاب، تاريخ جنگل است. اين جنگل از نو ذهن را به سمت داستان اول و حادثه ميرزاي جنگلي مي كشاند و فرم كتاب را اين طور مي فهماند كه بين شهر و روستا در گردش است. همه آن ساختمان هاي شهري، پاسگاه و ژاندارمري و ديگر بناها بازگو كننده تاريخ اند، يادآور گذشته و هويت . هويتي كه در سطح شهر با وجود نورافكن ها به عنوان چشم دولت و قدرت ها در خيابان ها، فراموش و باعث شد فقط نور ببينيم و كوري سفيد بگيريم. تاريخ نيمه تاريك است، بايد با چراغ قوه سراغش رفت نه با نورافكن ها. با اين اوصاف اگر شهري روايتگر گوشه گوشه تاريكش باشد موجب بقاي حافظه و هويت تاريخي است و مانع از تكرارش. سعيد جوزاني متولد و ساكن بندرانزلي است و از سال 1390 عضو پيوسته <<كانون داستان چهارشنبه رشت>>. كتاب <<سال دو فصل دارد>> نخستين اثر داستاني جدي اوست كه با نشر افراز راهي بازار كتاب شده است. جوزاني در آثارش هميشه دغدغه تاريخ داشته و رماني با مضاميني در بزنگاه هاي گونه گون تاريخي آماده چاپ دارد.

رسول زندگی می‌کرد اما مشغول مردن بود

محمود رضایی — Tue, 29 Oct 2019 22:36:00 +0330

یادداشتی بر مجموعه داستانهای کوتاه به هم پیوسته پشت فرودگاه، نوشته محمود رضایی، نشر چشمهفرزانه شادپور«در اتاقت می نشستی و به شهر خیره میشدی ومشغول مردنت بودی»مارک استرند، ترجمه محمدرضا فرزادمجموعه داستانهای کوتاه به هم پیوسته "پشت فرودگاه" نوشته محمود رضایی معنای لذت خواندن داستان کوتاه است. کتاب سرشار از داستانهای خوب و عالی است و به ندرت به مشکلی در داستاننویسی یا نگارش برمیخوریم و بیشتر داستانها با ریتمی مناسب پیش میروند.مجموعه، ذکرِ خیرهای رسول است. جوانی در حاشیه شهر رشت، جایی که از زندگی روستایی فاصله زیادی دارد اما هنوز به زندگی شهری نرسیده است. ساکنان برای کشاورزی و دامداری زیادی شهرنشین شدهاند اما برای زندگی شهری هنوز آماده نیستند. از قضا محله پشت فرودگاه رشت نزدیک گلسار، محله مرفه نشین شهر، قرار دارد. برای ساکنان این محل اینطور نیست که وقتی وارد شهر میشوند کمکم اختلاف طبقاتی را احساس کنند، آنها مستقیم از خیابانهای خاکی، قهوهخانهها و بقالیهای کوچک به خیابانهای شلوغ و پر زرق و برق و پر از انواع کافی شاپ و رستوران و بوتیک وارد میشوند. مانند گذر از برزخ و وارد شدن به بهشت یا جهنم. مانند برزخ شهری بودن یا روستایی بودن، خوب بودن یا بد بودن، بالغ بودن یا کودک بودن. تمام اینها برزخهایی است که رسول بارها در آنها سرگردان شده و مانند رفتن به شهرک گلسار هر بار به هوای ورود به بهشت از برزخش گذشته و هربار خود را در جهنمی تازه دیده است.مجموعه از مرگ رسول آغاز میشود و عنوان داستانها ذکرِ خیر رسول در سنهای مختلف است، از بیست و سه سالگی تا هفت سالگی. ذکرِ خیرهایی که هیچ کدام وصف نیکی و خوبیهای رسول نیستند و هرکدام گوشهای از شخصیت شرور، خشن یا تبهکار رسول را برای خواننده روشن میکند. اما چه اهمیتی دارد؟ حالا رسول مرده و هرکاری هم کرده باشد ذکرِ خیری از اعمال اوست. در خلال مرور شراراتهای رسول درمییابیم که این شخصیت چطور شکل گرفته، چقدر جامعه، خانواده و شرایط زندگی او را به این سمت و سو سوق داده و چقدر تقلا کردن در برزخ سرکوب که بارها محبت، ترس، عشق و نیکی در آن شروع به خودنمایی میکند، برای بقا در شرایطی که در اطرافش حکمفرماست سخت است. در ابتدای کتاب وقتی رسول پس از مرگش، بر خرابههای محلی که او را ساخته، پرواز میکند و شاهد مرگ همه چیزهایی است که زمانی دوست میداشت، انگار دیگر خبری از آن برزخ نیست، انگار رسول پس از مرگ به آرامش رسیده است. رسول در هیچ کدام از داستانهای مجموعه این آرامش را ندارد، این تنها جایی است که رسول دردی تحمل نمیکند و در حال گریز نیست، نه از کسی، نه چیزی، نه فکری. فقط پس از مرگ است که رسول شرارتی نمیکند و آرامشی کودکانه دارد.در تمام کتاب، حتی در زمان کودکی، رسول به فکر نجات دادن خود یا یکی از عزیزانش است، انگار او همیشه محافظی برای خانواده و دوستان و محله بوده است. برای رسول مرگ نوعی برگشتن به ذات اولیه است، ذاتی که با تفکرات غالب در جامعهاش سرکوب شده. او بارها سعی میکند از این سلطه بگریزد اما در نهایت در آن غرق میشود. جامعهای که چگونه مرد بودن را به او تلقین میکند، چگونه نوجوان بودن، چگونه کودک بودن. این جامعه به او میآموزد برای بقا باید دروغ بگوید، باید دست به اقدامات مجرمانه بزند. اما مجموعه این آموزهها در واقع راهی برای بقا نیست بلکه راهی به سوی مرگی زودهنگام است.در آخرین داستان که مربوط به هفت سالگی رسول است، خواب مرگش را میبیند و انگار خواب مرگ محله را. در میان شور محرم و تعزیهخوانها در محله، رسول در خواب دغدغههای پدر را میبیند و مرگ خودش را، میبیند که آب را از آنها دریغ میکنند چون با معیارهای جامعه همخوانی ندارند.زندگی رسول را از انتها به ابتدا که مرور میکنیم انگار در چرخه مرگش دست و پا میزند. انگار رسول مدام در حال مردن است اما نیم بسمل رها میشود. همیشه در برزخ اسیر است، نه حتی برزخی پس از مرگ، برزخی بین مردن و زنده ماندن. تقلایی مدام برای خلاصی از شرایطی که او را در خود فرو میبرد و فقط وقتی کاملا غرق شده و در راه تسلیم به شرایط از ذات خودش فاصله گرفته، مرگ او را نجات میدهد. رستگاری پس از مرگ. این نوع رستگاری شاید فقط در آیین رسول است، رسولی که بارها در کودکی و نوجوانی برای کمک به دیگران تنبیه شده چون با معیارهای جامعهاش همخوانی نداشتهاند، رسولی که برای دزدی از طرف پدرش تشویق میشود، رسولی که حتی وقتی تبدیل به مزدوری مواجب بگیر شده باز هم در رفتارش نوعی عذاب را مشاهده میکنیم. او هر روز با فاصله گرفتن از ذات خود و حل شدن در شرایطش گوشهای از روحش میمیرد و فقط پس از مرگ جسمش انگار دوباره روحی تازه میگیرد. بارها رسول از افراد مختلفی انتقام میگیرد، از پدرش، برادرش، اهالی محل، مأموران شهرداری، تعزیهخوانها، اما وقتی مأمور شهرداری باعث مرگش میشود، برای در آغوش گرفتن عزیزانش میرود اما انتقامی از مأمور شهرداری نمیگیرد. رسول که تمام داستانهای کتاب حول شرارت اوست پس از مرگش دیگر روحی شرور نیست. شاید داستان این باشد که رسول خواب مرگش را میبیند و میپذیرد که در این جامعه باید مرگش را از پیش بپذیرد. رسول هر روز گامی جدید به سوی مرگش برمیدارد و مجموعه اقدامات و تفکرات رسول است که منجر به مرگش میشود.در داستان هشت سالگی رسول میبینیم که وقتی در شرارتهایش قورباغهها را میکشد، فقط به سراغ بالغها میرود، وقتی هم تصمیم به نجاتشان میگیرد فقط کوچکها و جوانترها را نجات میدهد. انگار از همان ابتدا برای رسول زندگی پس از بزرگسالی وجود ندارد و راهی جز مردن در ابتدای آن نمیبیند. در طول کتاب میبینیم که رسول بدون این که بخواهد، بدون این که حتی خود را آسیبپذیر ببیند چطور در برخورد با هر مرگی در زندگیاش برای مرگ خودش آماده شده است. رسول زندگی میکرد، رؤیا میبافت، به آینده فکر میکرد اما خودش را برای مرگ آماده میکرد. راه رسول برای مبارزه با دنیایی که سرنوشتش را در آن میداند چه بود؟ کمی طنز. طنزی که باز هم برای او راه فرار نیست. شیرین زبانیهای رسول در مقابل دیگران فقط موقعیتش را خطرناکتر میکند.این مجموعه داستان در کل چرخهای بزرگ از رازهای مردن رسول است. اما هر داستان مرگ، عنصری در زندگی رسول است. مرگ معصومیت کودکانه، مرگ وجدان، مرگ عشق، مرگ آرزو و حتی مرگ موقعیت اجتماعی. رسول زندگی میکرد اما مشغول مردن بود.

آنگاه که مرگ می‌آید

محمود رضایی — Tue, 29 Oct 2019 22:28:02 +0330

یادداشتی بر مجموعه داستان یحیای زاینده رود، نوشته کیهان خانجانی، نشر پیدایش، چاپ دوم 1398محمود رضایی«آوریل ستمگرترین ماه‌هاست / گل‌های یاس را از زمین مُرده می‌رویاند / خواست و خاطره را به هم می‌آمیزد / و ریشه‌های کرخت را با باران بهاری بر می‌انگیزد / ... / آن جنازه را که کاشتی سال پیش در بوستانت / شروع به جوانه زدن کرده است؟ شکوفه می‌دهد امسال؟ / یا یخبندان بی‌انتظار بسترش را آشفته ساخته؟ / راستی دور نگاه‌دار آن سگ را از این مکان / او دوستدار انسان‌هاست / چه بسا بیرون کشد با چنگال خویش از نو آن جنازه را.» تی.اس. الیوت، سرزمین هرزمرگ از آغاز با بشر بوده است. در واقع مرگ آغاز است، آغاز زندگی و اندیشیدن. بدون مرگ به ندرت می‌توان اندیشید. مرگ امری است که علیرغم غایب بودنش کماکان در زندگی ساری و جاری بوده و هست. میراییِ «رانه‌ی مرگ» مسئله‌ی «منفیت» است که بشر همچون فراخود سرکوبگر با آن رفتار کرد و به رانه‌ی زندگی پرداخت. اغلب رانه‌ی زندگی را در خدمت بقای فرد در نظر می‌گیرند و در مقابل، رانه‌ی مرگ را درخدمت زوال فرد. رانه‌ی زندگی‌ همیشه حالتی دفاعی با رانه‌ی مرگ دارد و هرگاه ماهیتش را از طرف مرگ و مردگان در خطر ببیند به مبارزه با آن برمی‌خیزد. انگار خدایان مرگ را نصیب برخی از آدمیان - آدمیانی که با آنها همنوا نبوده و نقدشان می‌کردند - ساختند تا زندگی را برای خویش نگه دارند. غافل از آنکه رانه‌ی مرگ و خود مردگان، حامل آگاهی و تاریخ و حقیقتند و ارتباطشان با عالم زندگان قطع نمی‌شود. از سوی دیگر، اگر بخواهیم ارتباط مرده‌ها را با زنده‌ها بیشتر نشان دهیم، باید زمین را انباشتی از مردگان بدانیم که به خاک و سبزه و غیره بدل گشته‌اند. انسان از همین خاک و نباتات موجود شده است و روی تلی از مرده‌ها زندگی دارد. زیر زمین، عالم مردگان، «دنیای زیرین» است و روی زمین، عالم زندگان، «دنیای زِبَرین» است که هستی اش بر عالم مردگان بناست. پس بیش از آن که رابطه‌ی رانه‌ی مرگ با انسان، رابطه‌ای تقابلی و ویرانگری باشد، رابطه‌ای تکاملی و با همبستگی‌ای گُسست ناپذیر است.عنصر مرگ در مجموعه داستان «یحیای زاینده رود» نوشته کیهان خانجانی حضوری چشم‌گیر دارد. این عنصر گویی به مصداق چرخ‌وفلک عمل می کند. مفهوم مرگ با عنوان کتاب آغاز می‌شود و با داستان «یحیای زاینده رود» پایان می‌گیرد. به واقع باید گفت فرم کتاب در بین عالم مردگان و زندگان، چون چرخ‌وفلک شهربازی به چرخش درمی‌آید.در داستان نخست مجموعه، «روضه‌ الشهدا» به فضایی گوتیک گونه برمی‌خوریم. این فضا بر سراسر کتاب سایه‌ انداخته است و مختص این اثر است. وقتی قرار است به سایه‌های فردی و جمعی و تاریخی پرداخته شود، با پرده‌ی وهم انگیز جهان تاریک روبه رو می‌شویم. حال به آن ارتباط گسست ناپذیر جهان مردگان و جهان زندگان بپردازیم و اینکه در این داستان چه تصاویری از جهان زیرین به بالا می‌آید.قرار است باغی را به پارک تبدیل کنند: «هردفعه می‌آن یه درخت می‌بُرن، یه کامیون شن می‌ریزن؛ رفت تا چند سالِ آزگار دیگه»، «از وقتی یادم می‌آد هِی می گن پارک، ما هِی می‌بینیم باغ». در داستان «روضه‌ الشهدا» با ترجیع بند «که ناگاه شب شد» مواجه ایم. بلافاصله از جایی که بچه‌ها در کوچه مشغول بازی هستند به زمانی جلوتر پرت می‌شویم که پارک احداث شده و کوچه آسفالت است و زنی پای برهنه می‌رود و مرثیه می‌خواند: «این چه غزالی‌ست که دست...که پا... که چشم ندارد.» اما ناگاه برمی‌گردیم به زمانی که بلدوزرها می‌کندند و زیر زمین گوری بزرگ می ساختند. باز به زمانی جلوتر پرت می‌شویم؛ به پارک، الاکلنگ، تاب، سرسره‌ی سرخ، و خونی که از بالا تا به زیر سُر می‌خورد. خونِ گور و اجساد از دنیای زیرین به دنیای زِبَرین می‌آید، از پله‌های سُرسره بالا می‌رود، از دنیای زندگان می‌سُرد و از نو سرازیر می‌شود به دنیای مردگان. چنین چرخشی ماهیت پارکی را که ساخته شده است هویدا می‌کند. پارکی که خدایان ساخته‌اند، بر گور مردگان بنا شده است.همواره در داستان‌های این مجموعه نشانه‌ای از جهان مردگان بر دنیای زندگان خودنمایی می‌کند، مانند دستِ سفیدِ نورانیِ «پونه» در داستان دوم کتاب با همین عنوان. زن و مردی دختر دانشجویشان را در باغچه‌ی خانه دفن می‌کنند. «پدر گفته بود، گفته‌اند: دفن توی قبرستان؟ و تأکید کرده بود، تأکید کرده‌اند: نه!» گزاره‌ی «در سیاهیِ باغچه،‌ سفیدیِ دست پیدا بود.» گواهِ همان حقیقتِ موجود در تاریکنای جهان مردگان است. چرخ‌وفلک، همان فرم کتاب، چرخیده و مرده‌ای که زمانی در جهان زندگان توسط رانه‌ی سرکوبگرِ اُتوریته تاریخ سیاسی اجتماعی فرهنگی در زیر خاک نامحسوس شده بود، به ناگاه محسوس می‌شود. اگر مرگ را امر منفیت و غایب بدانیم، این امر ناپدید نمی‌شود بلکه خود را به اشکال دیگر و با نیرویی عظیم‌تر نمایان می‌کند. یک شکلِ آشکارشدنش در این داستان، به در آمدنِ دست از خاک است: «هوا که تاریک می‌شد دست از خاک جوانه می‌زد.» تاریکی در خودش حقیقتی سفید و نورانی و پنهانی دارد که در تاریکنا قابل رؤیت است. شکل دیگرش در قالب نامی است که دختر جوان این داستان دارد؛ پونه. «پون» به معنای تازه و جوان است. پس جوانمرگی به ذهن متبادر می‌شود و این تاریخ همیشه جوانمرگی بر جای گذاشته است.در داستان «روشنای یلداشبان» چرخ‌وفلک مُرده را از زیر به رو می‌آورد و به حرکت وامی‌دارد. پیرزنی «بمانی» نام، که به تازگی دفن شده، به پا می‌خیزد. از قبرستانِ خودش حرکت می‌کند و به قبرستانِ دخترش می رود تا هندوانه خیرات بدهد. بی درنظرگرفتن آیین شب یلدا، هندوانه نشان از گرما دارد، گرمای تابستان. بمانی بر سنگ قبر سیمانی که می‌زند، به ناگاه آنان نیز بیدار می‌شوند. متنی بهتر از شعر سپانلو برای توصیفش سراغ نیست: «هر شب در این کشور/ ما رفتگان، با برف و بوران باز می‌گردیم / ما را تماشا می‌کنند از دور / که همصدای بچه‌های مرده می‌خوانیم / آوازمان، در برف پایان زمستانی / بر آبهای مرده می‌بارد.»چرخ‌وفلک این بار در «قصه به سر نمی‌رسد»، چهارمین داستان مجموعه، فرهاد و ژینا را رو می‌آورد. دختری که همه جا هست حتی اگر مُرده باشد. باید این جملات را کنار هم چیدمان کرد: «فرهاد و ژینا می‌خواهند به زندگی برسند»، « فرهاد و ژینا در کارِ پخش اعلامیه اند»، «ژینا به معنای زندگی بخش»، « ژینا گم و گور می‌شود» و قصه‌ شان فصل می‌شود. فراق خود نوعی رانه‌ی مرگ است. ژینا در طی حوادث سیاسی کشته شده است. پس باز به حضور پررنگ مرگ برمی‌خوریم که این قصه به سر نمی‌رسد.چرخ و فلکی که نمی‌ایستد این بار می رسد به لاشه‌ی پلنگی در پنجمین داستان مجموعه با عنوان «پلنگِ مهتابیِ تاریک»؛ خشک شده و یخ زده در ارتفاعات کلیمانجارو. مردِ داستان نیز در بالاترین طبقه‌ی ساختمانش «نامش را گذاشته‌ام کلیمانجارو» چون لاشه افتاده است. سیگار پشت سیگار می‌کشد، با سرنگ انسولین توی رگ‌های پاهایش مواد تزریق می‌کند. در ترم آخر دانشگاه مدرک از دستش گرفته‌اند و کار دستش داده‌اند. حالا به اُوردُز می‌اندیشد. چه فرق می‌کند مرگ با مرگ. اگر زنده باشی و اینطور بمیرانندت.چرخ‌و‌فلک در ششمین داستان مجموعه با عنوان «به استناد پاسگاه» زنان و مردانی را رو می‌آورد و همچون مستندِ مرگ و خشونت به نمایش می نهد. یکی دستبند و پابند شده و قاتل است؛ زنی که تهدید به مرگ شده است؛ یا پیرزنی که پی نوه کشته شده اش به پاسگاه آمده است. در این داستان سراسر رانه‌ی مرگ حاکم است. انگار کندوی مردگان است؛ مردگانی که در پاسگاه گرد آمده‌اند و غلغله می‌کنند. و ستوان، نماینده‌ی زندگان، کاری جز رونویسی پرونده‌ها نمی‌تواند بکند.چرخ‌وفلک، «یحیای زاینده رود»، آخرین داستان مجموعه را پیش می‌کشد. نوزادِ مرده‌ی افتاده به دنیای مُردگان به دنیای زندگان پس فرستاده می‌شود، چرا که در دنیای زندگان کاری جز مُرده سازی ندارند. جهانِ زبَرین کارخانه‌ی مُرده سازی است. «همان بهتر که بچه ام بزرگ نشده، رفت. بزرگ بشود که چی بشود؟ جوان بشود و بمیرد و داغ به دل من و مادرش بگذارد؟ جوان بشود و برود دانشگاه و...؟ جوان بشود و برود جنگ و...؟ یا هزارجور مرگ و میر دیگر.»مجموعه داستان «یحیای زاینده رود» نوشته‌ی کیهان خانجانی، زندگی مردگان زنده است. گویی رستاخیز در کتاب رخ می‌دهد و مردگان زندگانی می‌یابند. حکایت آنانی است که به گفته ی اَرداویراف‌نامه: «به جایی فراز آمدم دیدم روانان رادان را که درخشان می‌رفتند بالاتر از روانان دیگر در کمال روشنی... من گفتم نکوئید شما ای روانان رادان که برتر از دیگر روانان هستید و درخشان می‌نمایید.»

گفتمان سکوت: صدای رسا

محمود رضایی — Tue, 29 Oct 2019 22:23:25 +0330

محمود رضایی(یادداشتی بر رمان بند محکومین، نوشته کیهان خانجانی، نشر چشمه، چاپ نهم)مقدمه: گفتمان داستان‌ زندان در ایرانادبیات زندان، گونه‌ای از ادبیات است که زبان و فضا و زمینه خاص خود را دارد. در بین نویسندگان ایرانی بودهاند کسانی که از زندان نوشتند، مانند بزرگ علوی در «ورق‌پاره‌های زندان» و «53 نفر». علوی از بنیان‌گذاران نوعِ ادبی زندان در ایران است و نوشته‌هایش بیشتر جنبه‌ی اتوبیوگرافیک دارند. پس از او نیز می‌توان به دیگر نویسندگانی اشاره کرد، هوشنگ گلشیری در «شاه سیاهپوشان»، علی‌اشرف درویشیان در «سلول شماره‌ 18»، شهرنوش پارسی‌پور در «خاطرات زندان»، عباس سماکار در «من یک شورشی هستم»، رضا براهنی در «بعد از عروسی چه گذشت» و همچنین به‌آذین و احمد محمود و رضا دانشور و حمیدرضا نجفی و...آثاری که در این نوعِ ادبی تولید شده‌اند، شکلی از آشنایی‌زدایی را رقم می‌زنند که مخاطب با مکانی جدید و با آدم‌هایی که در آن می‌زیند روبه‌رو می‌شود، مصائب‌شان را می‌شناسد و فضای محصورشان را درک می‌کند. در واقع نویسنده با انتخاب این مکان، گوشه‌ای را نور می‌تاباندکه قبلاً تاریک و منفعل و حتی منفور مانده یا کمتر بدان پرداخته شده است. گاه این‌گونه آثار بدل به دانش‌نامه می‌شوند؛ چه برای آن‌دست از نویسندگانی که می‌خواهند در این نوعِ ادبی فعالیت کنند، چه برای کسانی که می‌خواهند از حیث جامعه‌شاختی و روانشناختی، زندان و زندانیان را بشناسند. مثلا از طریق حبسیات مسعود سعد سلمان دریافتیم بر حبسیان چه گذشت. قرارِ رمان بند محکومین با ما همین است.گفتمان زنانهدختر را در رمان بند محکومین نه تداعی‌گرِ کسی بلکه ماهیتی مستقل در نظر بگیریم؛ شخصیتی که ویژگی اساسی‌اش سکوت است. این ساکت ماندن، درونمایه‌ی دیگری را به میان می‌کشد: «گفتمان سکوت». سکوتِ نوشتاری یک مقوله‌ی گفتمانی است. سکوت دختر به معنای منفعل بودن او نیست، این سکوت از روی عمد است و به معنای ظهور عینیِ یک نقصان یا کاستیِ جمعی. دختر نگفتن را برمی‌گزیند تا برای این کاستی فرصت تأمل به وجود آورد. همچنین، این سکوت حفره‌ای از واژگان است، رازِ مگو است، معنای نهان است. سکوت رابطه‌ای مستقیم با احساس دارد، چون نمود بیرونیِ خشم و ترس و اندوه و اعتراض را انعکاس می‌دهد. گویی با زبان روزمره‌ انتقال این مفاهیم امکان‌پذیر نیست و فقط از طریق سکوت میسر می‌شود. چگونه ممکن است زنی به زندانی انداخته شود که فقط مردان هستند؟ آیا گفتن این حس، با نگفتن، بهتر انتقال داده نمی‌شود؟سکوت فقط مربوط به گفتمان سکوت نیست بلکه بازنمودِ نوشتاریِ سکوت این معنا را می‌رساند که چیزهایی هستند که بهتر است به گفته درنیایند یا اصلاً به گفته درنمی‌آیند. ناگفته‌ها در گفتار، به صورت فاصله‌ی خالیِ زبان درمی‌آیند که از این فاصله‌ی خالی، خوانش‌هایی مختلف می‌شود. در رمان بند محکومین با استفاده از سکوت، شکاف‌هایی معنادار پدید می‌آید که خواننده سعی می‌کند آن‌ها را پر کند و این موجب می‌شود که متن منبسط شود، چراکه خواننده خیلی از سفیدی‌های متن را تکمیل کرده، و با این کار مدام بر آن میافزاید. می‌توان گفت سکوت در رمان بند محکومین به مثابه‌ی نوعی گفتمان عمل می‌کند. راوی می‌گوید: «یعنی هیچ فرقی ندارد برایتان بدانید یا ندانید؟» نویسنده با حذف دال از متن، سکوتِ معنادارِ توأم با پیشرفتِ روایت را رقم زده است. همچنین، بیان برخی مطالب را در متن حذف کرده و به جای آن از نشانه‌هایی مختلف استفاده می‌کند. در این رمان، بسامدِ بالای ایجادشده از سکوت، سبب شده است که تأثیرگذاری بیشتری به‌وجود آید.گفتمان مردانههرچه که به جای‌جای مختلف متن نور بتابانیم، گوشه‌های بیشتری روشن می‌شود و یکی از گوشه‌ها، روای است، آن‌هم راویِ نامطمئن (مشکوک) که نمی‌شود به او اعتماد کرد، چون معلوم نیست که کل این حکایات راست است یا که توهمش بوده و ماجرای دختری در کار نبوده است: «دختره اصلاً وهم و توهمِ همه‌ی جمع و جمیع محکومین بود.» راوی در خلال روایت، ما را به‌طور قطع از برخی چیزها مطمئن نمی‌کند، صرفاً بدین دلیل که خود نیز از آن‌ها مطمئن نیست، و این‌که حرفش را نیز کسی باور نمی‌کند: «قصه‌ی من قصه‌ی آدمی‌ست که هرچه‌قدر درد بکشد، ناله بزند، هیچ‌کس باور نمی‌کند.» و از طرفی این راوی مدام در هیر و ویر خماری و نشئگی است: «هنوز فهم نمی‌کردم خوابم، بختک من را گرفته، توهمِ پنجاه‌پنجاه است، نشئگی‌ام هفتاد به بالابالاهاست؟»انتخاب این راوی، یک پای متن را در هوای نسبیت گذاشته است و چنان تصور می‌شود که این اتفاق‌ها حقیقت نیست و هیچ قرارداد ثابتی وجود ندارد. در عین حال، یک پای متن را بر زمینِ قطعیت گذاشته است و چنین برداشت می‌شود که همه‌ی این اتفاقات مو به مو حقیقت محض بوده‌اند. گرچه در ابتدای رمان راوی می‌گوید: «هزارویک حکایت دارد زندانِ لاکان رشت. هزارتا را باور کنند این‌یکی را نمی‌کنند.» اما باز خواننده می‌پذیرد و راغب می‌شود که رمان را تا انتها بخواند.گفتمان زنانه و مردانهاین رمان، حکایاتِ مردانی ا‌ست که در زندانِ لاکانِ رشت در بند محکومین زندانی‌اند. این زندان، همچون هزارویک شب، هزارویک حکایت دارد. این بند، بیست‌وپنج اتاق دارد و دویست‌وپنجاه محکوم. از این تعداد زندانی در رمان، با شانزده نفرشان آشنا می‌شویم که پانزده نفرشان مرد و یک نفرشان دختر است: «یک‌شب درِ بندِ محکومین مرد باز شد، یک دختر را انداختند درونش.» ساختار حکایات مردان این‌گونه است: هر حکایت به دو بخش تقسیم می‌شود؛ بخش اول، فلش‌بک به زندگیِ پیش از زندانِ شخصیت‌ تا زمان دستگیری؛ بخش دوم، روایتِ حالِ آن شخصیت‌ هنگامی که با دختر روبه‌رو می‌شود.از زمانی‌که دختر به بند انداخته می‌شود، نخستین چیزی که ذهن خواننده را درگیر می‌کند، ماهیتِ اوست و تا انتهای رمان ادامه دارد: «دختره دختر نبود پسر بود»، «دختره دوربین مخفی بود»، «دختره آدم‌فروش بود»، «دختره بچهدرس بود»، «آخرش حکایتش درون کله‌ام سفید ماند: کی بود؟ چرا آمد؟ کجا رفت؟»دختر، هرکه هست، با مردان رمان عجین می‌شود و سرگذشت‌ تک‌تک‌شان که به‌نوعی با زنی رقم خورده بود، زنده می‌شود. گویی رستاخیزِ «آنیما»ی این مردان رخ می‌دهد: «دختره روح زنِ خان بود»، «دختره روح خواهر رفیق‌مهندس بود»، «دختره روح مادرِ جوان‌مرگِ پهلوان بود» و...دخترِ انداخته شده در بند، گاه به صورت عشقِ یک زندانی، گاه دخترِ پدری، گاه مادری، گاه زنِ مردی، گاه خواهر کسی، گاه به شکل همجنسخواهی، و غیره جلوه‌گر می‌شود؛ حکایت زاپاتا: «عشق من دختر فامیل بود»، حکایت آخان: «عشق خان مادرش بود»، حکایت عمووزیر: «عشق عمو دو دخترش بودند»، حکایت رفیق‌مهندس: «عشق مهندس خواهرش بود»، حکایت بدلج: «عشق بدلج زنجماعت نبود» و...آن دختر، شهرزاد بندِ محکومین است اما راوی این رمان، برخلاف هزارویک شب، مرد است و برخلاف هزارویک شب، هزارویک حکایت را می‌خواهد در یک‌شب بگوید؛ گویی فقط یک‌شب حق حیات دارد. ضرب‌المثلی ژاپنی می‌گوید: به پرنده‌ای گفتند چرا این‌قدر مقطع می‌خوانی؟ گفت من آوازهای بسیار دارم و عمرِ کم.

ارباب زاده ای زخم خورده در کنار تالاب و دریا

سعید جوزانی — Mon, 28 Oct 2019 22:52:18 +0330

رمان «مالْوینای انزلی» نوشته ی «سعید جوزانی» به همت نشر «روزنه» به چاپ رسیده است؛ در یادداشت پشت جلد این کتاب می خوانیم«تاریخ راویِ مشاهیر است به دلخواه قومِ غالب؛ ظهور و افول‌شان، صعود و سقوط‌شان. اما داستان راویِ گمنامانِ تاریخ است به دلخواه داستان‌نویس؛ کنش و واکنش‌شان، تباهی و رستگاری‌شان.»رمان «مالوینای انزلی» روایتگر یکی از همین گمنامان است در انقلاب 57 و حوادث 58 انزلی.خشونت در بافت این رمان سطربه‌سطر ملموس است. «نصیر» ارباب‌زاده‌ای زخم‌خورده از عمویش، خانه و دیار را ترک می‌کند و از تالش راهی بندرپهلوی(انزلی) می‌شود تا در بلبشویی که انتظارش را می‌کشد، بساط انتقام و التیام این زخم را فراهم کند. مصائب مدام در شهری غریب از او نصیری کینه‌توز و سخت می‌سازد. تا اینکه با پیرمرد و دختری به نام «مالوینا» از جامعه‌ی ارامنه‌ی بندرپهلوی آشنا شده و مسیر زندگی‌اش تغییر می‌یابد.سعید جوزانی متولد و ساکن انزلی است و از اعضای «کانون داستان چهارشنبه‌ی رشت» که تاکنون مجموعه‌داستان «سال دو فصل دارد» از این نویسنده منتشر شده است!

داستان‌هایی که سایه تاریخ را روایت می‌کنند...

سعید جوزانی — Sat, 12 Oct 2019 13:02:55 +0330

سال دو فصل داردسرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین «1397/12/4». سعید جوزانی نویسنده، درباره کتاب "سال دو فصل دارد" به هنرآنلاین گفت: تاریخ همیشه برایم مفهومی ازلی ‌ابدی داشته و همواره بخش عمده‌ای از دغدغه‌های ذهنی مرا به خود معطوف کرده است؛ این که بر پیشینیان ما چه گذشت، چطور زندگی کرده‌اند، مشغولیت‌های درونی و بیرونی‌شان چه بود و آن‌ها چه تجربیاتی برای ما باقی گذاشتند و ما چگونه از این تجربیات که گاه دردناک بوده و گاه به قیمتی گزاف به‌دست آمده، به‌ نفع بهتر شدن حال‌مان استفاده کنیم، موضوعی بوده که سبب‌ساز نگاه جدی‌ام به تاریخ بوده است.او با این توضیح که با نگاهی اجمالی به هزاره‌ها، قرن‌ها و دهه‌های پیشین سرزمین‌مان به وضوح درمی‌یابیم که تاریخ ما سرشار از گسست بوده، ادامه داد: به بیان دیگر تا سلسله‌ای آمده و خواسته آباد کند و پایه‌های حکومتش را مستحکم، سلسله‌ای دیگر می‌آمده و با جنگ و خون و خشونت آن دیگری را از بیخ و بن نابود می‌کرده و تمام نشانه‌ها را از بین می‌برده و ویرانی پشت ویرانی. این دور سرگردانی انگار سرنوشت محتوم تاریخ ما است.جوزانی با بیان این که اگر بخواهیم تاریخ را به‌ صورت امری کلی و اصلی در نظر آوریم، می‌شود مفاهیم فرعی و اصلی را از آن استخراج کرد، افزود: مفاهیمی مانند پیروزی، شکست، خشونت، ثبات، انفعال، صلح، جنگ، نفرت و البته ناکامی محتوای کتاب "سال دو فصل دارد" را تشکیل می‌دهند.او با این توضیح که کتاب "سال دو فصل دارد" از چهار داستان کوتاه‌ و بلند تشکیل شده، تصریح کرد: "سوز زمستان تالش"، "داغ تابستان بندر پهلوی"، "داغ تابستان رشت" و "سوز زمستان سیاهکل" عناوین این داستان‌ها هستند.جوزانی با بیان این که داستان‌ها به لحاظ درون‌مایه و جغرافیا، اشتراک مضمون دارند، اظهار داشت: هر داستان در مکانی مشخص از جغرافیای خطه‌ گیلان روی می‌دهد؛ به این ترتیب که یک بزنگاه مهم تاریخی محور قرار می‌گیرد و سایر حوادث و شخصیت‌ها حول این محور در حرکت هستند. داستان اول به ماجرای بریدن سر میرزا کوچک از جسد منجمدشده‌اش اختصاص دارد و در تالش به وقوع می‌پیوندد. داستان دوم به شهریور 1320 و رژه‌ سربازان روس در خیابان گلستان بندر پهلوی، داستان سوم به کودتای 28 مرداد و تبعات آن در رشت و داستان چهارم به ماجرای تصرف پاسگاه سیاهکل توسط گروهی از اعضای سازمان چریک‌های فدایی خلق اختصاص دارد.او درباره چگونگی نوشتن این کتاب توضیح داد: مدت 10 ‌سال وظیفه‌ مراقبت از پدربزرگم را داشتم. او دو سال پایانی عمرش را به بیماری آلزایمر مبتلا شد. اما پیش از آن حافظه‌ عجیبی داشت که مثل ساعت کار می‌کرد. با آن حافظه‌ بصری قوی‌شان از گذشته‌ دور و تجربه‌ زیستی‌شان ساعت‌ها برایم حرف می‌زدند. در خلال این حرف‌ها متوجه شدم که این مرورها و تصاویر هر کدام داستانی در خود دارد که حیف است نانوشته باقی بماند. ایده‌های کلی پدربزرگ را جزبه‌جز پرورش دادم و از درونش داستان‌هایی در ساحت تاریخ استخراج کردم.جوزانی اضافه کرد: داستان‌هایی که صرفا ساختی مستند و تاریخی نداشته و روایتی سایه‌وار از تاریخ را حکایت کند. به بیان دیگر نمی‌خواستم چیزی که در کتب تاریخی و در فیلم‌ها و سریال‌های صداوسیما مشاهده می‌شود در این اثر هم بازتولید شود. این شد که تصمیم گرفتم روایت خودم را بسازم حتی اگر با حقایق تاریخی عنوان شده منافات داشته باشد.او با بیان این که شخصیت‌های داستان‌ها همگی در حاشیه‌ تاریخ حرکت می‌کنند و مدام دچار از دست‌دادگی و ناکامی‌اند، گفت: معتقدم جبر تاریخ و جغرافیا آن‌قدر مقتدر است که مجال تغییر و تطابق آدم‌های درحاشیه‌ مانده را نمی‌دهد. وقتی در زمستان 1392 اولین داستان این مجموعه را نوشتم فکر کردم این امکان وجود دارد که از همین الگو برای نوشتن داستان‌های بعد هم پیروی کرد و در بازنویسی‌های بعد، آنچه شد که قرار است منتشر شود. پس از هر بار بازنویسی کتاب را برای نویسندگان و منتقدان خوش‌نامی مثل زنده‌یاد کورش اسدی، محمد تقوی و کیهان خانجانی ارسال می‌کردم و از نظرات‌شان برای بهبود کار بهره می‌بردم.جوزانی افزود: کتاب "سال دو فصل دارد" به زودی توسط انتشارات افراز منتشر خواهد شد.او این روزها مشغول بازنویسی رمانی است که به تاریخ و هنر مجسمه‌سازی اختصاص دارد.سعید جوزانی در بندرانزلی به دنیا آمده و در این شهر سکونت دارد. او از سال 1390 در کانون داستان "چهارشنبه‌ رشت" به سرپرستی‌ کیهان خانجانی شرکت می‌کند و از این تاریخ عضو پیوسته‌ این کانون است. http://www.honaronline.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-8/131456-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%B1%D8%A7-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%B9%DB%8C%D8%AF-%D8%AC%D9%88%D8%B2%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%B7%D9%87-%DA%AF%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86

نکاتی در مورد سگ آندلسی ، اولین فیلم سورئال سینما

سعید جوزانی — Thu, 03 Oct 2019 09:09:19 +0330

سگ آندلسى بر مبناى رؤیاهاى سالوادور دالى و لوئیس بونوئل شکل گرفت و مانیفست سینمایى سوررآلیست‏ها بود و از معدود فیلم‏هایى از این دست که مورد تأیید آندره برتون، از سردمداران نهضت، قرار گرفت. در سگ آندلسى البته نه از سگ خبرى هست و نه از آندلس. نام فیلم به طور کنایى از اشعار شخصى بونوئل اقتباس شده است.سگ اندلسی( 1929م)،حاصل همکاری بونوئل با هنرمند سورئال «سالوادور دالی» بود.سالوادر دالیوقتی بونوئل چند روزی را در خانه دالی گذراند با او درباره رویاهایش صحبت کرد. به ویژه رویایی که در آن می دید یک تکه ابر باریک ماه را از وسط می برد مثل تیغی که کره چشمی را می برد. دالی متقابلا گفت که شب قبل یک دست پر از مورچه را در خواب دیده و اضافه کرد که چه اشکالی دارد اگر فیلمی درباره رویاهایشان بسازند.لوئیس بونوئلآنها فیلمنامه را با هم نوشتند و بونوئل، بودجه کم فیلم را از مادرش گرفت و آن را کارگردانی کرد. فیلمبرداری در ظرف چند روز تمام شد.نه عنوان و نه هیچ چیز دیگری در این فیلم، قصد بر انگیختن احساسات را نداشتند. با این وجود یکی از مشهور ترین فیلم های کوتاه تاریخ سینما است. هر کس که کمی به تاریخ سینما علاقمند باشد این فیلم را دیر یا زود، و معمولا چندین بار، می بیند.سگ اندلسی با امید ایجاد یک شوک انقلابی در جامعه ساخته شد.سگ آندلسی« ادو کابرو»، منتقد سینما درباره آن نوشته است:«برای اولین بار در تاریخ سینما یک کارگردان سعی در سرگرم کردن تماشاگرانش نداشت بلکه سعی کرد به پتانسیل های جدی تر تماشاگران نزدیک شود.»تکنیک های بونوئل و سکانس های مشهورش مثل، سکانس بریدن کره چشم و یا سکانس مردی که پیانویی را همراه با دو کشیش و دو الاغ مرده روی آن می کشد، شوک زیادی در جریان اصلی سینما ایجاد کرد.بد نیست به یاد بیاوریم که سگ اندلسی را بونوئل و دالی پیر و جا افتاده ای که در عکس ها می بینیم نساخته اند، بلکه حاصل همکاری دو جوان سرسخت ( کله خراب) دهه بیست و سرمست از آزادی های پاریس است.لوئیس بونوئلسالوادور دالی

ادبیات جهان را چگونه بخوانیم

سعید جوزانی — Tue, 01 Oct 2019 22:25:49 +0330

دیوید دمراشضرورت خواندن کتاب حاضر می تواند این باشد که اگر بدانیم دیگران چرا و چگونه ادبیات جهان را می خوانند، اگر بدانیم در عرصه ی امروز ادبیات جهان چه سنجه و سلیقه ای غالب است، اگر بدانیم جهان انگلیسی زبان در پی چه عناصری سراغ ادبیات سایر زبانها می آید، بتوانیم خود را به قافله ی جهانی ادبیات برسانیم. در کتاب حاضر، دیوید دمراش دانش جامع و عمیق و تجربه ی سالها تدریس خود را به کار می گیرد تا با زبانی سهل و ممتنع و شفاف به ما بیاموزد که چه طور ادبیات جهان را بخوانیم و چه طور بخشی از ادبیات جهان باشیم.شبنم بزرگیادبیات جهان را چگونه بخوانیم!نویسنده: دیوید دمراشترجمه: شبنم بزرگیپنشر: چشمه - درباره ادبیات

قربانیان اصلاحات از نوعی ارضی

سعید جوزانی — Mon, 30 Sep 2019 09:52:40 +0330

یکی از مهم‌ترین بخش‌های یک رمان ادبی ارجاعات تاریخی است که آن رمان دارد و برهه‌ای که روایت می‌کند. زمان روایی یک رمان می‌تواند اتفاقاتی در زمان حال باشد اما هر رمان فارغ از موضوعی که دارد، بخشی از آن به گذشته کاراکترهای آن بازمی‌گردد. این گذشته بنا به فاصله زمانی که از حال دارد می‌تواند به عنوان حافظه تاریخی رمان تلقی شود. این حافظه تاریخی در برخی از رمان‌ها مربوط به تاریخ معاصر است و در برخی دیگر به تاریخ باستانی‌تری می‌رسد.ما را با برف نوشته‌اندرمان «ما را با برف نوشته‌اند» نوشته نسیم توسلی اثری است که به هر دو برهه تاریخ می‌پردازد؛‌ تاریخ معاصر و تاریخ باستان. زمان روایت این رمان حال است و راوی با فعل مضارع که مختص فیلمنامه‌نویسی است،‌ قصه خود را برای خواننده روایت می‌کند. راوی در خلال بیان قصه زندگی خود مدام از یک کاراکتر تاریخی نام می‌برد و او را در نقاط عطف روایت خود وارد می‌کند؛‌ شخصیتی تاریخی به نام «نادر شاه افشار». پادشاهی که نامش برای هر ایرانی یادآور فتح و کشورگشایی است. هر جا راوی به در بسته می‌خورد این پادشاه به خیالاتش وارد می‌شود و او را از نومیدی که گرفتارش است می‌رهاند:«هنوز نمی‌دانم چرا نادرشاه آمده بود توی خواب‌هایم و ولم نمی‌کرد. بعد هم یک باره دیگر نیامد. هر چه کردم خواب‌ها برنگشتند. انگار با آمدن یک نفر، نفر دیگر تمام شود. قبل از آمدن عماد نادرشاه هر شب بود. نشسته بر اسب ترکمن بلندپایی که یال سیاهش چشم‌ها را پوشانده، کلاه رزم به سر و لباس جنگ به تن،‌ با تبرزینی که انگار الان از بریدن گردن‌های بسیار برگشته، انگار نه انگار که آمده باشد برای عرض ارادت به دختری که عاشقش شده...»انتخاب شخصیت نادرشاه برای یک روایت تاریخی موازی با زمان حال در این رمان اتفاقی و از سر تصادف نیست. نادرشاه متولد درگز و از ایلات خراسان بوده است. شخصیت اصلی این رمان، بهار حریرچی،‌ یعنی همان راوی، نوه شخصی است که در گذشته‌ای نه چندان دور مالک کلاته‌های قزلق و چمگرد درگز خراسان بوده است.اصلاحات ارضی انقلاب سفیدتاریخ معاصر ایران دربرگیرنده حوادث بسیاری است که هر کدام به تنهایی می‌تواند موضوع یک مقاله،‌ تحقیق و اثری ادبی باشد. یکی از این حوادث و برگ‌های مهم تاریخی، انقلاب سفید است که می‌‌توان از آن به عنوان یکی از نقاط عطف حکومت پهلوی نام برد. انقلاب سفید یا انقلاب شاه و مردم نام یک سلسله تغییرات اقتصادی و اجتماعی شامل اصول نوزده‌گانه است که در دوره نخست وزیران وقت علی امینی، اسدالله علم، حسنعلی منصور و امیرعباس هویدا در ایران به تحقق پیوست. یکی از این اصول اصلاحات ارضی و الغای نظام ارباب رعیتی است که گذشته تاریخی کاراکترهای رمان «ما را با برف نوشته‌اند» را رقم می‌زند. نکته جالب توجه این رمان در این است که معمولا در فیلم‌ها و داستان‌هایی که از این واقعه تاریخی اقتباس شده‌اند، بیشتر به رعیت‌ها و رنج‌ها و ظلم‌هایی که بر آنان رفته پرداخته شده است اما در این رمان صحبت‌ از زمین‌ها و سرمایه از دست رفته فرزندان و نوادگان این ارباب‌هاست.«... یه چیزهایی شنیدی ولی نمی‌دونی سر امثال ما چی اومد. اصلاحات ارضی ده سال طول کشید تا اجرایی بشه. یواش‌یواش زمزمه‌ش دهن‌به‌دهن چرخید. پونزده سالم بود که تبش درگز رو گرفت، بعد هم کلاته‌های آقاجان. جلوش اسم انقلاب سفید رو کسی می‌آورد می‌داد ببندش به فلک.»این رمان بخشی از زندگی دختر جوانی را روایت می‌کند که امروز برای رسیدن به بخشی از خواسته‌ها و جامه عمل پوشاندن به آرزوهایش،‌ سخت نیازمند این سرمایه و زمین‌های از دست رفته است:«روز آخر که با حکم تخلیه و مامور دادگستری و تاج‌الدینی وکیل برای بیرون کردن سادقلی رفتیم، پسرش معرکه گرفت: «شما طاغوتی‌ها یک عمر خون مردم را توی شیشه کردید، حالا هم دست بردار نیستید. پنبه‌ی‌ شما از پینه‌ی دست ماست. ماشین شما از کفش پاره‌ی ماست، ما پابرهنه‌ها شما را ارباب کردیم، این انقلاب حاصل خون ماست. ظلم بی‌جواب نمی‌ماند ارباب‌زاده.»رمان «ما را با برف نوشته‌اند» بیش از هر چیز قصه رعیت‌هایی است که روزی ارباب‌زاده بوده‌اند. ارباب‌زاده‌هایی که در برخورد با سرمایه‌داران معاصر خود چه به لحاظ مالی و چه به لحاظ روحی کم آورده‌اند و در پی بازگرداندن این غرور و سرمایه از دست رفته‌اند:«خیلی زودتر از آنچه فکرش را بکنم توی کارخانه پدر عماد مشغول به کار شدم. زیر دستور بافت تمام طاقه‌پارچه‌هایی را امضا کردم که با یک مشت الیاف مزخرف و پوسیده و با طرح‌ها و نقشه‌های من‌درآوردی بافته شد. با طاقه‌هایی که از چشم‌باریک‌های چینی خریداری می‌شد و به اسم تولید داخلی و با وام‌های کلان دولتی فقط و فقط مارک تولید الماس بافت گیلان را یدک می‌کشید؛ من همه‌ی این‌ها را می‌دانم اما خودم را به آن راه زده‌ام. چشم‌هام را بسته بودم و بزرگ‌ترین دغدغه‌ام این بود که توی این کارخانه بمانم و شاید این‌طور همه‌ی آن از دست رفته‌ها را دوباره پس بگیرم.»این رمان در کنار ارجاعات تاریخی که دارد از موضوع اصلی هر داستانی نیز غافل نمی‌ماند و عشق هسته مرکزی آن را تشکیل می‌دهد:« عماد پشت میز معاون حوزه صنعت نشسته است... عماد دستم را گرفته و دنبال خودش از پله‌پله های ماسوله بالا می‌کشد. عماد توی تاریکی بلوار انزلی چشم‌هایش را می‌بندد و انگشت‌های باریکم را می بوسد. عماد لجباز، عمادکت شلوارپوش اتوکشیده، عماد حرف گوش کن... همه‌ی شهر عماد می‌شوند و عین قارچ جلوی رویم بالا می‌آیند، چشم باز می‌کنم. گیج شده‌ام و نمی‌دانم باید چه کار کنم...»رمان در معنای کلاسیک خود داستان زندگی چند نسل را روایت می‌کند که در نقطه‌ای سرنوشت آن‌ها به هم گره می‌خورد. بازه زمانی که هر نویسنده برای روایت خود برمی‌گزیند،‌ حجم رمان او را در نهایت رقم می‌زند. نوول و رمان کوتاه از انواعی هستند که امروز در ادبیات کشورهای مختلف جهان به خصوص فرانسه بسیار رایج اند. بازه زمانی روایت «ما را با برف نوشته‌اند» چندان طولانی نیست اما به نوعی زندگی چند نسل و سرنوشت آبا و اجدادی کاراکترهای اصلی در آن تصویر می‌شود و نویسنده در فلاش‌بک‌ها و دیالوگ‌های ردوبدل شده میان کاراکترها و راوی اول شخص خود که قهرمان رمان است، این اطلاعات را به خواننده می‌دهد. در انتهای این رمان می‌خوانیم:«قدم می‌گذارم روی برف و فکر می‌کنم گذشت زمان و رفت‌وآمد نسل‌ها چیزی را تغییر نمی‌دهد، فقط شکل آدم‌هاست که عوض می شود، حتی اگر من مثل بابا فکر نکنم یا عماد مثل حاجی خیری. اما ما فرزندان همان پدرانیم.