شهادتین در خوشنویسی

شهادتین
شهادتَیْن گواهی‌دادن به یگانگی خدا و رسالت حضرت محمد(ص) و اقرار به پذیرفتن توحید و نبوت از اصول دین اسلام است. شهادتین مرز بین اسلام و کفر دانسته شده است. کسی که شهادتین را بر زبان بیاورد، مسلمان محسوب می‌شود و احکام اسلام درباره او جاری می‌شود. مسلمانان در تشهد هر نماز و اذان و اقامه شهادتین را بر زبان جاری می‌کنند.

فقیهان شیعه از شهادتین در باب‌های مختلف فقه سخن گفته‌اند. به فتوای آنان گفتن شهادتین در نماز میت پس از تکبیر اول واجب است و تلقینِ شهادتین به مُحتَضَر و نوشتنش بر کفن میت مستحب است.

شهادتین در هنر خوشنویسی
موضوع شهادتین یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است. شهادتین در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه نیز مورد توجه بوده است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند. 

تعریف شهادتین
شهادتَیْن گواهی‌دادن به یگانگی خدا و رسالت حضرت محمد(ص) است. به گفته فقیهان، شهادتین با گفتن این دو جمله یا مضمون آنها تحقق می‌یابد: «أشْهَدُ أنْ لا الهَ الاّ الله و أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّه؛ گواهی می‌دهم خدایی جز خدای یگانه نیست و گواهی می‌دهم که محمد پیامبر خدا است» محقق می‌شود.

به گفته شیخ صدوق، شهادتین اقرار به پذیرفتن توحید و نبوت دو اصل از اصول دین اسلام است.

ارزش فقهی و حقوقی
از نظر مسلمانان شهادتَین مرز بین اسلام و کفر است؛ یعنی کسی که شهادتین را به زبان بیاورد، احکام اسلام بر او جاری می‌شود؛ ازجمله بدنش پاک است و جان و مالش محترم‌اند.

در دعای ابوحمزه ثمالی، امام سجاد(ع) با اشاره به اثر شهادتین زبانی آن را باعث مصونیت جان گوینده‌اش دانسته ( هر چند با قلب بدان ایمان نداشته باشد مانند اظهار شهادتین توسط منافق)
به گزارش شیخ صدوق، در برخی روایات، ایمان به شهادتین تفسیر شده است.

بنابر نظر علامه طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ش) ایمان مراتبی دارد که اولین مرتبه آن، اعتقاد قلبی و باور به مضمون شهادتین است که به انجام احکام فرعی اسلام منجر می‌شود.

در کتاب‌های فقهی از شهادتین در بخش‌های احکام اَموات (مردگان) در باب طهارت تجارت، نماز و جهاد سخن به میان می‌آید.

آداب و احکام
طبق دیدگاه بیشتر فقیهان شیعه، گفتن شهادتین در نماز میت پس از تکبیر اول واجب است. دیگر فقیهان آن را مستحب می‌دانند.

تلقین شهادتین و امامت ائمه(ع) به کسی که در حال احتضار است، مستحب است.

مستحب است بر کفن مرده، نوشته شود که او به شهادتین اقرار می‌کند.

بیشتر فقیهان، گفتن شهادتین در خطبه‌های نماز جمعه توسط امام جمعه را مستحب می‌دانند.

به گفته صاحب‌ جواهر، از آداب تجارت بر اساس روایات، گفتن شهادتین هنگام استقرار در محل کسب است.

و بهتر است این دعا که از امام باقر نقل شده خوانده شود:« أشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شریک له ، وأشهد أن محمدا عبده ورسوله اللهم إنی أسئلک من فضلک حلالا طیبا وأعوذ بک من أن أظلم أو أظلم وأعوذ بک من صفقة خاسرة ، ویمین کاذبة»

کاربرد در فرهنگ اسلامی
در دعاها و مناسک مسلمانان عبارت شهادتین کاربرد بسیار دارد.

برای مثال، مسلمانان در تشهد هر نماز و نیز در اذان و اقامه شهادتین را بر زبان می‌آورند.

موضوع شهادتین یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است. شهادتین در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه نیز مورد توجه بوده است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند.

شهادت ثالثه
شهادت ثالثه گواهی‌دادن به ولایت حضرت علی(ع) پس از شهادتین، با عبارت «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیُّ الله» یا «أشهَدُ أَنّ عَلیاً حُجَّةُ الله» در اذان و اقامه است. بنابه دیدگاه مشهور فقهای امامیه، شهادت ثالثه از اجزای اذان و اقامه نیست؛ از همین رو، برخی از عالمان شیعه گفتن آن در اذان و اقامه را بدعت می‌شمردند و باورداشتن به این‌که جزء شرعی اذان و اقامه است را حرام می‌دانستند. شیخ صدوق روایاتی که در این خصوص وارد شده را جعلی و شیخ طوسی آن‌ها را نادر دانسته است.

نظر امروزی بیشتر فقیهان امامیه این است که این فراز جزء اذان و اقامه نیست؛ ولی گفتن آن در اذان و اقامه، بدون قصد و نیت جزء‌بودن آن، مستحب است.

بنا به نظر سیدمحسن حکیم، از مراجع تقلید، ازآنجاکه شهادت ثالثه، از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است، گفتن آن در اذان و اقامه رجحان شرعی دارد و حتی گاهی، اگر بدون قصد جزئیت باشد، گفتن آن واجب می‌گردد.

شهادت ثالثه در هنر خوشنویسی
شهادت ثالثه بعد از روی کار آمدن حکومتهای شیعه مثل حکومت آل بویه به بعد و در اوج خود یعنی دوران حکومت صفوی جز موارد لاینفک و جدا نشدنی در هنر خوشنویسی و معماری بوده است. موضوع شهادتین و شهادت ثالثه یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است. شهادتین و شهادت ثالثه در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه بخصوص در دوران صفوی نیز مورد توجه و کم کم جزو موارد ضروری قرار گرفت است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند.

مقام‌ معظم‌ رهبری‌ در ابعاد شخصیت‌ شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌
مقام‌ معظم‌ رهبری‌، در ابعاد شخصیت‌ شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌، فرمودند: بزرگان‌ و علمای‌ اسلام‌، شیخ‌ مرتضی‌ انصاری‌ را شیخ‌ الاعظم‌ می‌خوانند، زیرا هیچکس‌ درباره‌ عظمت‌ مقام‌ علمی‌ شیخ‌ اندک‌ تأملی‌ ندارد، بنا بر این‌ معرفی‌ وی‌ به‌ جهان‌ اسلام‌ به‌ عنوان‌ قله‌ رفیع‌ علم‌ و تقوا و نیز تبیین‌ و تحلیل‌ نقش‌ آن‌ شیخ‌ بزرگوار در حفظ هیمنه‌ و عظمت‌ دین‌ و کلیت‌ وحدت‌ اسلامی‌ در مقابل‌ معاندین‌ و مخالفین‌، یک‌ فریضه‌ و تکلیف‌ است‌ و هیچ‌کس به رتبه شیخ انصاری نرسیده است حضرت آیت‌الله خامنه‌ای:«به نظرم نمیرسد که بعد از شیخ انصاری، هیچکدام از شاگردان ایشان و شاگردان شاگردان ایشان تا امروز به رتبه شیخ انصاری رسیده باشند.»

نظر شیخ مرتضی انصاری در باب شهادت ثالثه
حالا نظر شیخ مرتضی انصاری در باب شهادت ثالثه به نقل قولی اینگونه است:
در نقلی آمده است شیعه و سنی مسائل خود را از شیخ مرتضی انصاری  می‌پرسیدند ایشان شیخ طائفه بود هم جواب مسائل اهل سنت  را بر طبق فتوای آنها می‌دادند و هم پاسخگوی مسائل شیعه بودند. اهل سنت از ایشان نظرشان را در مورد اشهد ان علی ولی الله که شیعیان به اذان اضافه کردند پرسیدند که آیا جز اذان است ایشان فرمودند ما برآنیم که اذان و اقامه جز اشهد ان علی ولی الله است.

دفاع تمام عیار شیخ انصاری از أشهد أنّ علیّاً ولیّ الله (شهادت ثالثه) در اذان
مسئله ذکر شهادت ثالثه (اشهد انّ علیاً ولى اللّه‏) در اذان نیز یکى از شعائر بزرگ مذهبى ما است که شخصیتى چون مرحوم آیت اللّه‏ العظمى حکیم، در شرح مشهورش بر کتاب عروة الوثقى، آن را به عنوان ثانوى (یعنى از باب اینکه جنبه نماد و کیان تشیع را به خود گرفته) واجب مى‏ داند.

در مورد مرحوم شیخ انصارى، استاد فقیهان، نیز نوشته‏ اند که: زمانى که والى بغداد مؤذّن هاى شیعه را از گفتن کلمه (اشهد انّ علیّاً ولىّ اللّه‏) در روى گلدسته‏‌هاى مساجد منع کرد و شیخ از این امر مطلع گردید، به طلاّب فرمود: بار و بُنِه سفر را آماده کنید تا به جایى رویم که  توانیم اعمال مذهبى خود را آزادانه انجام دهیم.

با پخش خبر مهاجرت شیخ انصارى از نجف در بین مردم، نجفی ها همگى دست از کار کشیدند و گفتند ما هم با شیخ از عراق بیرون خواهیم رفت! این جریان هنگامه‏ اى در نجف برپا کرد. سلطان عثمانى از کار حاکم بغداد ناراحت گردید و به احضار و تعویض وى امر کرد و بدین ترتیب، اوضاع شهر نجف دوباره آرام شد.(منبع: کتاب تراز سیاست، استاد منذر به نقل از  زندگینامه استاد الفقهاء شیخ انصارى قدّس سرّه، ضیاءالدین سبط الشیخ، ص ۱۲۷ / به قلم مورخ شهیر، استاد منذر)
​

مفهوم‌شناسی و اهمیت

شهادت ثالثه، گواهی‌دادن به ولایت امام علی(ع)، پس از گواهی به شهادتین، یعنی توحید و نبوت است و با عبارت‌هایی همچون «أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولیَُ الله» و «أشهَدُ أَنّ عَلیاً حُجَّةُ الله» و «أشهَدُ أَنّ عَلیاً اَمیرالمؤمنین حقاً»، بیان می‌شود.

سیدمحسن حکیم و سیدتقی طباطبایی قمی آن را شعار و نماد تشیع به شمار آورده‌اند.

در برخی روایات موجود در منابع روایی شیعه، محتوای آن تأیید و به اقرار بر ولایت امام علی(ع) تأکید شده است.

برای نمونه، طبرسی در کتاب الاحتجاج روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده است که طبق آن، هرگاه کسی از شما می‌گوید: «لا إله إلَّا الله» و «محمّد رسول الله»، بلافاصله بگوید: «علیٌ اَمیرُالمؤمنین».

آیا شهادت ثالثه از اجزاء اذان و اقامه است؟
به‌گفته سیدمحسن حکیم شهادت ثالثه، به‌ویژه در دوران حاضر (قرن چهاردهم و پانزدهم هجری) از نشانه‌های ایمان و نماد تشیع است و از این جهت رجحان شرعی دارد و حتی گاهی در اذان و اقامه، نه با این عنوان که جزئی از اجزاء آن‌ها باشد، گفتن آن واجب می‌گردد. سَلّار دیلمی، از فقیهان امامیه در قرن پنجم قمری، گفتن شهادت ثالثه در تشهد نماز را نیز جایز و مستحب دانسته‌ است.

به‌دستور شاه اسماعیل صفوی، دوباره به اذان اضافه شد و در میان مردم رواج یافت؛ به‌گونه‌ای که اگر کسی در اذان نمی‌گفت به سنی‌ بودن متهم می‌شد. کم کم رواج این امر در هنر معماری و خوشنویسی به وفور دیده می‌شود.

شهادت ثالثه بعد از روی کار آمدن حکومتهای شیعه مثل حکومت آل بویه به بعد و در اوج خود یعنی دوران حکومت صفوی جز موارد لاینفک و جدا نشدنی در هنر خوشنویسی و معماری بوده است. موضوع شهادتین و شهادت ثالثه یکی از مهمترین و با سابقه ترین موضوعات در آثار هنری اسلامی است.

شهادتین و شهادت ثالثه در معماری اسلامی، هنر خوشنویسی و ضرب سکه بخصوص در دوران صفوی نیز مورد توجه و کم کم جزو موارد ضروری قرار گرفت است. هنرمندان متعددی در دوران مختلف بنا به پیشرفت هنر آن زمان و با ابزارهای موجود تمام تلاش خود را به کار می‌گرفتند تا بهترین آثار را با مضامین اسلامی در بهترین حالت و جایگاه تولید کنند.

شهادت ثالثه همیشه مورد توجه شعاعران شیعه مذهب بوده است و در این باره اشعار متعددی سروده شده است، از جمله:

اگر لازم شود حرف از دهان بیرون نمی آید
که بی اذن علی تیر ازکمان بیرون نمی آید

علی را گر که بردارند ازبین شهادت ها
صدا از بند بند این اذان بیرون نمی آید

نگوید گر که ابراهیم در آتش علی جانم
یقینا سربلند از امتحان بیرون نمی آید

چه رزمی می کند حیدر که در هنگام پیکارش
صدا از دوستان و دشمنان بیرون نمی آید

همینگونه به وقت گفتن تسبیح زهرایش
نفس از سینه ی صاحبدلان بیرون نمی آید

دهانم بازشد ذکر علی سوزاند دنیا را
به جز آتش که از آتشفشان بیرون نمی آید

شنیدم شاطر عباس صبوحی گفته بی نامش
به ولله از تنور گرم نان بیرون نمی آید

نجف میخانه ی شیعه ست یعنی مشتری اینجا
بمیرد دست خالی از دکان بیرون نمی آید

به لطف صاحبم راضی ام اینگونه ، که ازخانه؛
سگ اهلی برای استخوان بیرون نمی آید

چه زحمت می کشی بیهوده عزرائیل، ازاین تن؛
نخواهد حیدر کرار جان بیرون نمی آید

یا اشعار دیگری همچون:
شکر خدا که نام علی در اذان ماست
ما شیعه ایم و عشق علی هم از آن ماست

ذکر علی عبادت مختص شیعه است
این اسم اعظم است که ورد زبان ماست

با هر نفس علی شده ذکر لبم مدام
این یا علی همیشه رفیق لبان ماست

از یا علی زبان و دهان خسته کی شود؟؟
اصلا زبان برای همین در دهان ماست

دنیا و آخرت بخدا نیست جز علی
بغض علی جهنم و حبش جنان ماست

ما را گمان کنم ز علی آفریده اند
عشقش سرشته در گل ما، بند جان ماست

ما شیعه زاده ایم ، خدا را هزار شکر
این شیعه زادگی شرف خاندان ماست

ما عاشق علی شده ایم و بدون شک
این هم ز پاکدامنی مادران ماست

ما را چکار غیر علی را ؟ فقط علی
آری علی علی بخدا آب و نان ماست

پیرم، که سایه اش همه دم مستدام! گفت:
عشق علی همیشه و هر جا نشان ماست

یا اشعار دیگری همچون:
جان به اذان می دهد نام علی در اذان
با تو بهارم بهار بی تو خزانم خزان

تک‌نگاری
برخی از کتاب‌هایی که دربارهٔ شهادت ثالثه نوشته شده عبارتند از:
کتاب موسوعةُ الْاَذانِ بَین الْاَصالةِ و التّحریف، نوشتهٔ سیدعلی شهرستانی در سه مجلد و به زبان عربی: نویسنده در جلد سوم این اثر، بخشی را با عنوان «اشهد أن علیاً ولی الله، بینَ الشَّرعیة و الْاِبتداع»، به بحث دربارهٔ شهادت ثالثه در اذان و اقامه در سه فصل اختصاص داده است.

این بخش به‌صورت کتابی مجزا هم درآمده و به قلم سیدهادی حسینی، با عنوان جایگاه اشهد أن علیاً ولی الله در اذان، به فارسی ترجمه شده است.

کتاب اَلشَّهادةُ بِالْولایةِ فی الْاذان، نوشتهٔ سیدعلی حسینی میلانی: در این کتاب، ادلهٔ جواز گفتن شهادت ثالثه در اذان بیان و بررسی شده است.

کتاب اَلشَّهادةُ الثّالثة، نوشته محمد سند: نویسنده، در این کتاب، احکام مربوط به شهادت ثالثه در اقامه و اذان و تشهد و سلام نماز، در زمان تقیه را با تحقیق در روایات و دیدگاه فقهای امامیه بررسی کرده است.