معرفی خط محقق

خط محقق به معنی استوار و منظم یکی از اقلام قدیمی است، در مباحث تاریخی همیشه اختلاف نظر وجود دارد، برخی از اساتید خوشنویسی و اصحاب تواریخ معتقد هستند خط محقق که از قلم ریاسی پدید آمده و برخی معتقد هستند این خط از خط کوفی استخراج گردیده است.

ابن‌الندیم کتاب‌شناس، فهرست‌نگار و محقق برجستهٔ بغدادی سدهٔ چهارم هجری و صاحب کتاب الفهرست، به پیدایش خط محقق در عهد بنی عباس اشاره می‌کند و می‌گوید: تا آغاز دولت عباسی مردم به همان شیوۀ قدیم(یعنی خطوط کوفی و جلیل و طومار کبیر و...) می‌نوشتند، همین که خاندان هاشمی ظاهر گردید، نوشتن قرآن به آن خطوط اختصاص یافت، و خطی پیدا شد که آن خط عراقی می‌گفتند و همان خط محقق بود که به آن وراقی(ورّاقان خطاطانی بودند که جزو فضلا و علمای عصر محسوب می شدند و کارشان استنساخ و تصحیح کتب علمی و ادبی بود که پس از نوشتن و تصحیح آن را زینت داده و جلد کرده به فروش می رساندند. اینان قرآن را به خط محقق می نوشتند.) یا عراقی نیز گفته می‌شد. و این خط مرتباً رو به ازدیاد و زیبایی گذاشت تا کار به مأمون رسید، و اصحاب و نویسندگان او به نیکو ساختن خط خود پرداختند، و مردم بر سر این کار با هم تفاخر داشتند تا آن که خوشنویسی به نام احول محرر که از پرورش یافتگان برمکیان بود و به معانی خط و اشکال آن دانش بسزایی داشت، پیدا شد(نیمۀ دوم قرن دوم هجری). او قواعد و قوانین خط را روشن کرد و آن را درجه بندی نمود، و نویسندۀ نامه هایی بود که از طرف سلطان برای ملوک اطراف در طومارها فرستاده می‌شد(ابن‌الندیم، 14:1381).

برخی از خطاطان، خط محقق را پدر خطوط (عربی) گفته‌اند. این خط از خطوط اصیل اسلامی می‌باشد و خط ریحان از این خط استخراج شده است، این خط شباهت زیادی به  خط ثلث دارد و از این رو گاه تشخیص آن مشکل به نظر می رسد. این خط از نظر نوشتن سخت ترین خط است. بعد از خط ثلث این خط بلند قامت ترین خط است.

«خط محقَّق» از گونه های مهم خوشنویسی اسلامی و از جمله خطوط ششگانه است که ابداع یا سامان دادن آن را به ابن مقله (م، ۳۲۸ ق) نسبت داده‌اند و نخستین خطی است که مورد تهذیب و هندسی کردن ابن مقله قرار گرفته است. برخی از خطاطان، خط محقق را پدر خطوط (عربی) گفته‌اند. این خط از خطوط اصیل اسلامی می‌باشد و خط ریحانی از این خط استخراج شده است.

محقَّق به معنی محکم، منظم و استوار است که این معانی بر این خط صادق است. زیرا شکل ها و حروف صحیح، کامل و واضح است و متداخل و تو در تو نیست و پیوستگی و پیچیدگی در آن دیده نمی شود. خط محقق نزدیکترین خط به خط کوفی ساده‌ است. تأثیر ذوق ایرانى در این خط کاملاً بارز است.

درآغاز دولت عباسی بازار خط نویسی رونق گرفته و اقلام بسیاری در خط پیدا شد، از این رو پیشرفت بزرگی در این عصر صورت گرفت.گر چه پیدایش خط محقق دقیقاً روشن نیست، لکن ظهور و شهرت خط محقق در آغاز دولت عباسی بوده و نام آن در اوایل آن دولت به میان آمده است.

خط محقق از دسته خطوط موزون (یعنی ۲۴ قلمی که از قلم جلیل منشعب شده است) نمی باشد و خود قلمی مستقل و جداگانه بوده است که به آن خط ورّاقی(ورّاقان خطاطانی بودند که جزو فضلا و علمای عصر محسوب می شدند و کارشان استنساخ و تصحیح کتب علمی و ادبی بود که پس از نوشتن و تصحیح آن را زینت داده و جلد کرده به فروش می رساندند. اینان قرآن را به خط محقق می نوشتند.) نیز گفته می شد. این خط توسط دانشمندان و هنرمندانی به نام «ورّاق» به منصّه ظهور رسید و این امر به خوبی روشن می سازد که پیدایش این خط تأثیر شایانی در تذهیب و پیدایش خطوط دیگر داشته است.

🔸جهت مطالعه بیشتر این مبحث به پرتال فرهنگی راسخون مراجعه فرمایید...🔸