چرا نشریه علم و فناوری؟!

اواخر سال اول دبیرستان که بودم نشریه ای در مجمع پا گرفت به نام پَرَند. پرند برای مایی که دوران طلایی نشریات مجمع را ندیده بودیم و از والسلام فقط یک سری فایل پی دی اف دیده بودیم، فرصتی بود برای نوشتن. از همین جهت من هم به پیروی از دیگر همنسلان خودم به این نشریه پیوستم و یکی دو مطلب برای این نشریه نوشتم.

اولین مطلبم که در نقد رکود فضای دانش آموزی شاخه اژه ای یک و دعوت کردن رفقا به فعالیت بیشتر بود، در یکی از شماره های ابتدایی پرند چاپ شد. اما دومین مطلب که حاصل مطالعه یکی از کتاب های شهید مطهری و در مورد علم و نگاه فایده گرایانه به آن بود، سرنوشت دیگری پیدا کرد. این مطلب که با شور و شوق عجیبی آن را برای سردبیر پرند فرستاده بودم و او هم تعریف و تمجید فراوانی کرده بود، مصادف شد با دوران رکود و عملا پایان یافتن نشریه پرند و هیچ وقت چاپ نشد. از همین جهت بود که بالاتر نوشتم یکی دو مطلب!

[همین جا عجالتا از خواندن دست بکشید و دعا و آرزوی خیرتان را همراهمان کنید؛ که زود خسته نشویم و از قدم برداشتن در راه سختی که شروع کرده ایم، ناتوان نشویم. ضمنا لطف کنید و بعد از خواندن نشریه هم حتما بازخورد بدهید! در مرحله بعد هم حتی الامکان منت بگذارید و برنامه ای برای همکاری و ارتباط مستمر با نشریه بریزید، که به شدت به یاری شما محتاجیم! حالا ادامه بدهید:]

اما تلخ تر از ادامه نیافتن پرند این بود که بعد از آن تا امروز نشریه جدی دیگری در فضای دانشجویی مجمع شکل نگرفته است و از آن تلخ تر اینکه در این سال ها کمتر به علم و فناوری اندیشیده ایم...

اما این رکود در فضای دانشجویی فقط در نبود نشریه نمود نداشته است، بلکه در این سال ها بسیاری از عرصه ها را رها کرده ایم و بسیاری از مسائل را نیاندیشیده گذاشته ایم...

تا اینکه تابستان امسال پس از شکل گیری ستاد مشترک و جلسات متعدد آن و بحث پیرامون چشم اندازی که پیشتر برای مجمع نوشته شده بود، بنا بر این شد که امسال دانشجویی مجمع بحث علم و فناوری را در دستور کار خود قرار بدهد و کمیسیون دانشجویی (متشکل از آقای شهاب کریمی و بنده) برای فعالیت حول این محور تشکیل شد. در کمیسیون دانشجویی هم پس از ایده پردازی های محیرالعقول و به شکل کاملا نوآورانه و بی سابقه ای تاسیس یک نشریه جدید، در دستور کار کمیسیون قرار گرفت. نشریه ای با موضوع علم و فناوری و نسبت آن با فرهنگ، سیاست و اقتصاد. بنابراین در این نشریه قصد داریم که به علم و فناوری و نسبت آن با فرهنگ، سیاست و اقتصاد و به عبارت دیگر نسبت علم مدرن با فرد و جامعه انسانی بپردازیم. اما این موضوع چه اهمیتی دارد؟ فارغ از اهمیت آن، چه ربطی به من و شمای دانشجوی مجمعی دارد؟


امروز چه بخواهیم، چه نخواهیم در دنیای علم و فناوری زندگی میکنیم و فناوری در شکل های مختلف خود به جزء جدایی ناپذیر زندگی همه ما تبدیل شده است. امروزه همه ما صبح ها با صدای زنگ گوشی هایمان بیدار می شویم و روزمان را با انجام فعالیت های مختلف در فضا های مختلف تکنولوژیک سپری میکنیم. البته به واسطه اینکه می پنداریم همه این تکنولوژی ها ابزار هایی مرده و بی تفاوت هستند و همیشه چون موم در دست ما و منتظر فرمان ما هستند، کمتر به آنها می اندیشیم. اینجاست که اگر کسی بگوید فناوری فقط از انسان تاثیر نمی پذیرد بلکه بر انسان تاثیر هم می گذارد، تعجب می کنیم و حتی ممکن است او را به توهم، متهم کنیم.

زیستنی معنادار در جهان تکنولوژیک امروزی لاجرم از مسیر اندیشیدن و تعمق در باب علم و فناوری و تاثیر و تاثر آن بر فرد و جامعه انسانی می گذرد.

البته مدتی است که تاثیرات فناوری علی الخصوص فناوری های دیجیتال بر زندگی فردی و اجتماعی ما عیان شده است. امروز اگر کسی از اعتیاد به شبکه های اجتماعی گلایه کند، درد او را می فهمیم و حتی خودمان را بی نسبت با این اعتیاد نمی بینیم. از همینجاست که پرسش از کیفیت تاثیر فناوری بر زیست و زندگی ما قوت می گیرد. با توجه به این تاثیر و تاثر، طبیعتا هر انسانی به حکم اینکه میخواهد زندگی سنجیده ای داشته باشد، از این تاثیر و تاثر پرسش می کند و نسبت تکنولوژی با خودش و زندگی اش را مورد مطالعه و تحقیق قرار می دهد.

اما این تاثیر و تاثر در بعد زندگی فردی انسان ها متوقف نمی شود. بلکه اجتماع انسانی و مختصات آن از جمله فرهنگ، سیاست و اقتصاد را هم تحت تاثیر قرار می دهد. به عنوان مثال، امروز برای فعالین فرهنگی مجموعه های مختلف فرهنگی واضح شده است که؛ فعالیت های فرهنگی دهه ۹۰ به سبب حضور گسترده فناوری های دیجیتال در زندگی افراد، به کلی متفاوت با فعالیت های فرهنگی دهه ۷۰ است. طبیعتا در این شرایط، فعالیت فرهنگی بدون شناخت فناوری و کیفیت تفاعل آن با فرهنگ و فعالیت فرهنگی، ثمربخش نیست. در ابعاد کلان نیز آمار های جهانی در زمینه های مختلف (از خودکشی و افسردگی نوجوانان تا تاثیرات فناوری بر گفتار و نوشتار) تاثیر فناوری های دیجیتال در 10 سال گذشته را بسیار پر رنگ نشان می دهند.

همچنین در اقتصاد و سیاست نیز فناوری تاثیر شگرف خود بر ساختار قدرت و روابط سیاسی جهان را قرن هاست که نشان داده است و استیلا و استعمار کشور های اروپایی در قرون گذشته به واسطه فناوری قوام یافته است. تا آنجا که امروز در قرن بیست و یکم با ظهور فناوری های دیجیتال عملا ساختار قدرت جهان، خارج از ساختار سیاسی متعارف و به واسطه ابرشرکت های تکنولوژیک تعیین می شود. ماجرای تاثیر فیسبوک بر انتخابات 2016 آمریکا و آشوب های مختلف در آسیا و آفریقا از جمله کشتار مسلمانان میانمار، گواه همین مطلب است.

با این توصیفات طبیعی است که علم مدرن و فناوری را امری اساسی تلقی کنیم و در راه توسعه آن بکوشیم، کما اینکه ما در 150 سال اخیر به شدت با این مساله درگیر بوده ایم. اما آنچه تلخ و شاید هم غیرقابل باور است، این است که در این مدت آنچنان که انتظار داشته ایم در این مسیر پیش نرفته ایم. هنوز هم دانشگاه های ما از دانشگاه های معتبر جهان تقلید میکنند و به تولید مقاله مشغولند در حالیکه هنوز در بسیاری از فناوری ها وارد کننده هستیم و گویی علم برایمان ثمره چندانی نداشته است. البته سخن بنده این نیست که نباید از تجربه کشور های پیشرو در علم و فناوری بهره گرفت، بلکه سخن آن جاست که علم وقتی متناسب با نیاز های ما شکل بگیرد ثمربخش و زنده و پویا خواهد بود و در غیر این صورت درمان درد های ما نخواهد بود. و مادامی که به تقلید مشغولیم، در بزنگاه ها لاجرم باید فناوری را وارد کنیم و نهایتا هم طرفی بر نبندیم.

با این توصیفات واضح است که زیستنی معنادار در جهان تکنولوژیک امروزی لاجرم از مسیر اندیشیدن و تعمق در باب علم و فناوری و تاثیر و تاثر آن بر فرد و جامعه انسانی می گذرد. همچنین پیمودن مسیر علم و فناوری و خروج از وضع تقلید و وابستگی در علم و فناوری نیازمند اندیشیدن پیرامون علم و مختصات آن و شرایط فرهنگی و اجتماعی پدیدار شدن آن است. این ها همان چیزهایی است که ما را واداشته است که به عنوان یک فرد انسان و همچنین عضوی از یک مجموعه فرهنگی و همچنین فردی از یک کشور در حال توسعه، به مساله علم و فناوری بپردازیم و مطالبی را پیرامون آن در این دفتر گرد آوریم....


هنوز مدت زیادی از کلید زدن این نشریه نگذشته بود که دکتر محسن فخری زاده به شهادت رسید. مردی که هم در میدان علم و فناوری، مجاهدی بی نظیر بود و هم در میدان تفکر و اندیشیدن به علم و فناوری. مردی که تلاش داشت با نگاهی نو به علم و فناوری مدرن بنگرد و راهی نو در مسیر توسعه علمی و تکنیکی بپیماید. به احترام این متفکر شهید، پرونده ویژه این شماره را به او و بررسی آرا و افکارش اختصاص دادیم. باشد که راه او را بپیماییم...