کافئین، مفیدِ آسیب‌رسان!

کافئین متداول‌ترین ماده شیمیایی محرک در تمام دنیا است. به دلیل قیمت ارزان و منابع فراوان، دسترسی به این ماده شیمیایی بسیار ساده شده است. کافئین در موادی مانند چای، کاکائو و قهوه یافت می‌شود.

بیش از ۵۴ درصد آمریکایی‌ها روز خود را با یک فنجان قهوه آغاز می‌کنند. شاید علت محبوبیت قهوه در جوامع مختلف، هوشیار‌کنندگی این ماده خوش‌عطر و طعم باشد. طعم بی نظیر قهوه و عطر محوکننده آن این ماده را به یکی از پرمصرف‌ترین مواد غذایی موجود تبدیل کرده است.

مصرف نوشیدنی‌های چای کافئین به بخش جدانشدنی زندگی بسیاری از مردم جهان تبدیل‌شده است. اما باید بدانید، طعم نوستالژیک این ماده هوشیار کننده ما را به نوشیدن فنجان‌های بزرگ‌تر راغب می‌کند. در حالی که ما از تاثیرات این ماده بر ذهن خود اطلاعی در دست نداریم. چه بسا مصرف این ماده شیمیایی برای برخی از افراد سبب بروز مشکلات زیادی شود.


با کافئین آشنا شوید

این ماده شیمیایی در زمره مواد محرک قرار می‌گیرد. از آنجایی کافئین در بسیاری از مواد غذایی یافت می‌شود، در اکثر مواقع ما حتی نسبت به مصرف این ماده غذایی آگاهی نداریم. تا جایی که مصرف کافئین یک فرد معمولی در طول روز به مراتب از آنچه که تصور می‌کند نیز فراتر می‌رود.

پس از اینکه کافئین مراحل هضم را پیمود، از طریق معده و روده کوچک وارد جریان خون می‌شود. تاثیرات کافئین پس از گذشت ۱۵ دقیقه بروز پیدا می‌کنند. این ماده شیمیایی ترشح ماده آدنوزین را به کلی متوقف خواهد کرد. این هورمون در ارتباط مستقیم با چرخه خواب انسان قرار دارد. از آنجایی که کافئین عملکرد مشابه آدنوزین دارد موجب گمراهی سلول‌های عصبی می‌شود. پس از هضم کافئین در بدن، سرعت حرکت سلول‌ها به شدت افزایش پیدا می‌کند، در نتیجه خون با سرعت بیشتری در رگ‌ها به جریان می‌افتد.

علاوه بر موارد گفته‌شده، کافئین بر میزان ترشح آدرنالین نیز اثرگذار است. آدرنالین هورمون هیجان و مبارزه است که انرژی فوق‌العاده‌ای را در بدن فرد به وجود می‌آورد. ترشح هورمون آدرنالین موجب سفت شدن ماهیچه‌ها و عضلات بدن می‌شود، از این گذشته این هورمون ضربان قلب را افزایش داده و در نتیجه موجب افزایش فشارخون می‌شود.

بخش عمده تاثیرات کافئین پس از گذشت چند ساعت از جسم انسان رخت می‌بندد. اما روی هم رفته مصرف میزان قابل‌قبولی از کافئین موجب بروز احساس سرخوشی و شادابی شده و سطح انرژی فرد را به شدت افزایش می‌دهد. از این گذشته مصرف کافئین انگیزه برقراری ارتباط را در فرد به وجود می‌آورد.

اما مقاومت عمومی بدن کسانی که به طور مرتب از این ماده استفاده می‌کنند افزایش پیداکرده و در نتیجه از میزان بروز این احساس مثبت به شدت کاهش می‌یابد. این افراد دیگر قادر به تجربه احساسات بی‌نظیر ناشی مصرف کافئین نیستند و تنها به دلیل تاثیر هوشیار کننده این ماده شیمیایی، روز خود را با یک فنجان چای یا قهوه آغاز می‌کنند.

تاریخچه استفاده از کافئین

  • کافئین نخستین‌بار، ۲۷۳۷ سال قبل از میلاد مسیح توسط شن نونگ امپراتور چین نوشیده شد. شناسایی طعم بی نظیر کافئین بسیار تصادفی به وقوع پیوست. امپراطور شن دونگ که در حال جوشاندن ظرفی پر از آب بود، شاهد افتادن چند برگ از بوته‌های نزدیک محل اقامت خود در درون قوری آب شد. او نخستین فرد در طول تاریخ بود که با طعم و عطر دلپذیر چای آشنا شده و نخستین قوری چای را تهیه کرد.
  • قهوه در قاره آفریقا برای نخستین‌بار در سال ۵۷۵ پس از میلاد مسیح کشف شد. در آن زمان از دانه‌های قهوه برای استفاده در غذاهای گوناگون استفاده می‌شده است.
  • اعراب در قرن یازدهم از نوشیدنی‌هایی که با قهوه طعم دار شده بود، استفاده می کردند.
  • اسپانیایی‌ها زمانی که در حال کشف سرزمین‌های جدید بودند، میهمان موکتزومای امپراطور آزتک بودند. وی از آنها با نوشیدنی‌های شکلاتی پذیرایی کرد.
  • نخستین نوشابه‌های حاوی کافئین در سال ۱۸۸۰ تولید شدند.


میزان کافئین موجود در مواد غذایی مصرفی بشر

میزان کافئین موجود در فنجانی حاوی ۱۷۰ میلی‌لیتر قهوه، به طور میانگین چیزی در حدود ۷۵ تا ۱۵۰ میلی گرم است. البته میزان کافئین موجود در قهوه‌های فوری در حدود ۷۰ میلی گرم است. این در حالی است که میزان کافئین موجود در قهوه اسپرسو چیزی در حدود ۴۰ میلی گرم است.

میزان کافئین موجود در ۱۷۰ میلی‌لیتر چای دم کشیده چیزی در حدود ۳۰ تا ۶۰ میلی گرم است. یک لیوان حاوی ۳۵۰ میلی‌لیتر نوشابه حاوی ۳۰ تا ۶۰ گرم کافئین است. و یک قوطی انرژی‌زای ردبول که حاوی ۲۵۰ میلی‌لیتر نوشیدنی است، چیزی در حدود ۸۰ میلی گرم کافئین را به بدن شما وارد می‌کند.

۳۰ گرم شکلات تلخ حاوی ۳۰ میلی گرم کافئین است. حال آنکه این میزان سه برابر بیشتر از شیرکاکائو است.

کافئین مغز را به حالت استراحت فرو می‌برد

از آنجایی که محرک‌های مغزی به واسطه آوند‌ها فراهم نمی‌شوند، میزان گردش خون در مغز انسان پس از مصرف کافئین کاهش می‌یابد. از این رو محققان بر این باورند که منبع اصلی تاثیرات شگرف کافئین به فعل و انفعالات پیچیده‌تری وابسته است. از این گذشته این محققان بر این باورند که برخلاف نظر افرادی که برای سالیان متمادی توصیه کرده‌اند که مصرف کافئین را در بازه متعادلی نگه دارند، در واقع هیچ عوارض جانبی برای مصرف بیش از اندازه کافئین به اثبات نرسیده است.

تاثیر کافئین بر حافظه

کافئین تاثیرات به خصوصی را بر حافظه فرد باقی می‌گذارد. از این میان می‌توان به قابلیت به یادآوردن فهرست واژگان و اطلاعات بی‌حاشیه اشاره کرد. از این گذشته مطالعات انجام‌شده در زمینه تاثیر کافئین بر حافظه، نشان داده است، مصرف این ماده شیمیایی توانایی به یادآوردن جزئیات مرتبط با یک واژه خاص را در ذهن فرد به شدت افزایش می‌دهد.

با مصرف کافئین تمرکز خود را بالا ببرید

یکی از عواملی که قهوه، چای نوشیدنی‌های حاوی کافئین را در میان افراد افزایش می‌دهد، اثرات این ماده شیمیایی بر میزان تمرکز افراد است. این ویژگی کافئین توجه افرادی که از خستگی‌های مفرط رنج می برند را به خود جلب کرده است. اما این نکته را به خاطر داشته باشید که مصرف بیش از اندازه کافئین می‌تواند به کلی تمرکز فرد را از بین ببرد.

آیا کافئین برای سلامت عمومی مغز مفید است؟

با توجه به مناظرات به عمل‌آمده میان محققان و پزشکان، مصرف روزانه 3 فنجان قهوه، از بروز علائم افسردگی و مشکلات شناختی در افراد جلوگیری خواهد کرد. از این گذشته مصرف این میزان قهوه می‌تواند از تعداد خودکشی‌های ثبت‌شده در جوانان نیز بکاهد.

عوارض جانبی مصرف کافئین برای مغز

علاوه بر تمام ویژگی‌ها و خصوصیات کافئین، عواقب ناخوشایندی نیز در سلامت مغز انسان در کار خواهد بود. در صورتی که بیش از ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلی گرم کافئین وارد دستگاه گوارش فرد شود، عوارضی از قبیل بی‌خوابی، اضطراب و آشفتگی، بی قراری و تحریک پذیری در فرد افزایش پیدا می‌کند. با وجود اینکه میزان مشخصی برای مصرف کافئین به اثبات نرسیده است می‌توان گفت، میزان کافئین موردقبول از فردی به فرد دیگر کاملاً متغیر است. در حالی که کافئین می‌تواند فرد را از خطر افسردگی در امان نگه دارد، همان مقدار کافئین می‌تواند فردی را دچار بی‌قراری‌های طاقت‌فرسا کند.

رو‌ی هم رفته می‌توان گفت مصرف کافئین ترشح آدنوزین را در مغز متوقف می‌کند. این هورمون چرخه خواب را در بدن انسان تنظیم می‌کند. کافئین با توقف ترشح آدنوزین، میزان ترشح دوپامین و گلوتامین را در مغز به کلی مختل می‌کند. این اختلال سطح هوشیاری فرد را افزایش می‌دهد.

کافئین بر مناطقی از مغز که در ارتباط با حافظه و تمرکز قرار دارند، تأثیر می‌گذارد. البته تاثیر این ماده بر مغز افراد مختلف بسیار متفاوت است. برخی از افراد شاهد افزایش قدرت حافظه خود هستند، اما برخی دیگر به هیچ عنوان شاهد تغییری در کیفیت حافظه خود نخواهند بود. از این گذشته برخی از افراد به دلیل تاثیر کافئین بر قدرت تمرکز، به مصرف‌کنندگان پر و پا قرص این ماده تبدیل‌شده‌اند. اما درست مانند تاثیر این ماده بر حافظه، همه مصرف‌کنندگان شاهد تغییر در میزان تمرکز خود نخواهند بود.

کافئین علاوه بر تاثیراتی که بر افسردگی می‌گذارد می‌تواند منجر به بروز پریشانی و اضطراب فراوانی نیز در فرد شود. از آنجایی که تاثیرات کافئین در افراد مختلف بسیار متغیر می‌باشد. می‌توان به طور یقین در خصوص اثرات این ماده شیمیایی اظهارنظر کرد. آنچه مسلم است شباهت بیش از اندازه کافئین به ادنوزین است که می‌تواند مغز را از عملکرد طبیعی خود خارج کرده و با افزایش گردش خود در سراسر بدن و پایین آوردن میزان ارسال محرک‌ها عصبی به مغز، فرصتی برای استراحت را در اختیار ذهن قرار دهد.

اما با این وجود همواره تجربه احساسات ناخوشایند و تغییر حالت‌های ناگهانی و وحشت نیز در برخی از افراد مشاهده شده است. از مجموع این عوامل در می‌یابیم، محققان هنوز در خصوص تاثیرات قطعی این ماده بر ذهن و حجم بدن انسان به اتفاق نظر نرسیده‌اند.

برای خواندن مطالب بیشتر در حوزه مهارت‌های نرم، مجله آنلاین راهرو را دنبال کنید.

تولید محتوا برای راهرو توسط نویسندگان نویسش انجام می‌شود.