نقد و بررسی جنگ شوروی و افغانستان

جنگ شوروی و افغانستان یکی از کم فهمیده شده ترین جنگ های قرن بیستم است. جنگی که نه تنها سرنوشت افغانستان بلکه آینده اتحاد جماهیر شوروی و نظم بین المللی دوران پس از جنگ سرد را  تحت تاثیر قرار داد. این کتاب از آن جهت ارزش خواندن دارد که یکی از سرنوشت سازترین جنگ‌های قرن بیستم را از سطح یک درگیری نظامی فراتر می‌برد و آن را به عنوان یک نمونه کلاسیک از شکست قدرت‌های بزرگ در برابر واقعیت‌های محلی تحلیل میکند. این جنگ نه تنها به تضعیف و در نهایت فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی کمک کرد، بلکه بنیان بسیاری از بحران‌های سیاسی و امنیتی افغانستان معاصر را نیز شکل داد.

مطالعه این کتاب به خواننده نشان می‌دهد که چگونه ترکیب ایدئولوژی، تصمیم‌های سیاسی نادرست، ناآگاهی‌های محلی، فرهنگی و همچنین مداخله قدرت‌های خارجی می‌تواند حتی ارتش یک ابرقدرت هسته ای را در یک جنگ فرسایشی زمین گیر کند. نویسنده با بررسی اهداف شوروی، واکنش جامعه افغانستان و نقش بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، تصویری واقع‌بینانه از چرایی شکست شوروی ارائه می‌دهد.

از سوی دیگر، این اثر به خواننده کمک می‌کند تا پیوند میان جنگ شوروی و افغانستان با پدیده‌هایی مانند گسترش بنیادگرایی، شکل‌گیری نیروهای شبه‌نظامی و بی‌ثباتی مزمن این کشور را درک کند. بنابراین، خواندن این اثر تنها آشنایی با یک رویداد تاریخی نیست، بلکه ابزاری برای فهم بهتر سیاست بین‌الملل، جنگ‌های نامتقارن و پیامدهای بلندمدت مداخله خارجی در کشورهای در حال توسعه به شمار می‌آید.

 نقاط قوت:

۱ـ نگاه تحلیلی و ریشه شناسانه فرا تر از برهه تاریخی جنگ سرد

یکی از مهم ترین نقاط قوت کتاب پرهیز از وقایع محور بودن آن است. در واقع نویسنده تلاش دارد تا با دیدی تحلیلی از ابتدای درگیری‌ قدرت‌های بزرگ در قرون گذشته به خصوص در دوران Great Game و تقابل امپراتوری بریتانیا و امپراتوری تزاری روسیه، در ذهن مخاطب زمینه سازی کند تا با ایجاد رویکردی جریان شناسانه فهم مسائل افغانستان را برای مخاطب خود ممکن سازد. و این مهم باعث میشود تا شناخت ما از این مباحث صرفا به سالهای جنگ سرد محدود نشود.

۲ـ پرداختن به اشتباهات ساختاری شوروی

کتاب به خوبی نشان می‌دهد که چگونه ناآشنایی ارتش شوروی با بافت فرهنگی قومی جغرافیایی افغانستان یکی از عوامل شکست آن بود. این نکته باعث می‌شود کتاب از سطح گزارش نظامی فراتر برود و به تحلیلی عمیق تر برسد.

۳ـ زبان نسبتا ساده روان و قابل فهم

با وجود پرداختن به موضوعی تخصصی، نثر کتاب نسبتاً ساده و قابل فهم است و خواننده غیرمتخصص را نیز خسته نمی‌کند. این ویژگی کتاب را برای مخاطب عمومی هم مناسب می‌سازد.

نقاط ضعف:

۱ـ محدودیت در استفاده از منابع متنوع

به عنوان مثال به روایت های بومی افغانستان و خاطرات میدانی طرفین جنگ کم توجهی شده است. اشاره ی اندکی به این موارد شده که پرداختن به آن میتوانست جذابیت کتاب پیش رو را دوچندان کند و به غنای اثر بیافزاید.

۲ـ نگاه نسبتاً یک‌سویه در برخی تحلیل‌ها

در بعضی بخش‌ها، تحلیل‌ها بیشتر از زاویه دید کلان سیاسی (خصوصاً شوروی و بلوک شرق) ارائه می‌شود و نقش کنش‌گری فعال نیروهای داخلی افغانستان کمتر برجسته می‌گردد. ما این نیرو ها را در خلال توضیحات کتاب نمیشناسیم، رویکرد آنان را نمیدانیم . در واقع با توجه به پایان بندی کتاب این سوال مطرح میشود که نیروهای مجاهدین از دید سیاسی با یکدیگر تفاوت داشتند یا خیر ؟ این مسئله کمی گنگ است.

۳ـ عدم بسط نقش کنشگران خارجی در این جنگ

به نقش آمریکا در جنگ اشاره میشود اما چرایی حمایت پاکستان از مجاهدین و نقش تامین نیرو از طریق عربستان سعودی مسکوت باقی میماند.

جمع‌بندی:

با وجود برخی کاستی‌ها، به‌ویژه در زمینه پرداخت انسانی و تنوع منابع، کتاب همچنان منبعی مفید و قابل اعتماد برای فهم چرایی شکست شوروی در افغانستان و پیامدهای گسترده آن به‌شمار می‌آید. مطالعه این اثر نه‌تنها برای فهم گذشته، بلکه برای درک بحران‌های امروز افغانستان نیز ضروری است.

جهت درک بهتر و مطالعه بیشتر علاقه مندان:

کتاب پسرانی از جنس روی ، نویسنده سوتلانا الکسویچ،ترجمه ابوالفضل الله دادی ، نشر نگاه

ویدیو تحلیلی جنگ افغانستان و شوروی ، کانال یوتیوب Deep podcast