مقدمه
کلانشهرهایی مانند تهران امروز با سه چالش مهم و درهمتنیده مواجه هستند؛ آلودگی هوا، ترافیک مزمن و افزایش مواجهه انسان با منابع مختلف پرتوهای یونیزان. هر یک از این عوامل بهتنهایی میتوانند سلامت میلیونها شهروند را تحت تأثیر قرار دهند، اما زمانی که در کنار یکدیگر قرار میگیرند، اثرات تجمعی آنها میتواند بار بیماریهای قلبی–عروقی، ریوی، سرطانها و اختلالات متابولیک را بهطور قابل توجهی افزایش دهد.
سلامت شهری دیگر تنها مسئولیت پزشکان یا مدیران شهری نیست؛ بلکه نیازمند همکاری متخصصان رشتههای مختلف از جمله پزشکی هستهای، فیزیک پزشکی، تصویربرداری پزشکی، اپیدمیولوژی، مهندسی محیط زیست، برنامهریزی شهری و سیاستگذاری سلامت است.
آلودگی هوا؛ تهدید خاموش سلامت
آلودگی هوا سالانه موجب مرگ زودرس میلیونها نفر در جهان میشود. ذرات معلق ریز (PM2.5)، اکسیدهای نیتروژن، ازن و ترکیبات آلی فرار نهتنها عملکرد ریه را کاهش میدهند، بلکه خطر سکته قلبی، سکته مغزی، نارسایی قلبی، دیابت و حتی زوال شناختی را افزایش میدهند.
در شهری مانند تهران، سهم عمده این آلودگی ناشی از ترافیک سنگین، خودروهای فرسوده، صنایع و شرایط جغرافیایی خاص است که باعث پایداری آلایندهها در فصلهای سرد سال میشود.
ترافیک؛ فراتر از اتلاف زمان
ترافیک تنها به معنای تأخیر در رسیدن به مقصد نیست. حضور روزانه میلیونها خودرو موجب افزایش آلایندههای هوا، آلودگی صوتی، استرس مزمن، کاهش فعالیت بدنی و افزایش بیماریهای قلبی–عروقی میشود.
زندگی در چنین شرایطی کیفیت زندگی شهروندان را به شکل محسوسی کاهش داده و هزینههای مستقیم و غیرمستقیم فراوانی را به نظام سلامت تحمیل میکند.
پرتوهای یونیزان؛ اهمیت مدیریت علمی
پرتوهای یونیزان در پزشکی نقش بیبدیلی در تشخیص و درمان بیماریها دارند. تصویربرداری پزشکی هستهای، PET/CT، SPECT/CT و رادیوتراپی هر روز جان هزاران بیمار را نجات میدهند.
اما اصل اساسی در استفاده از این فناوریها، توجیه، بهینهسازی و حفاظت پرتویی است.
در شهرهای بزرگ که حجم خدمات تصویربرداری بسیار بالاست، حضور متخصصان آموزشدیده در پزشکی هستهای و پرتوپزشکی برای مدیریت دوز تابشی، آموزش بیماران، پایش کیفیت تجهیزات و اجرای استانداردهای بینالمللی اهمیت دوچندان پیدا میکند.
چرا پزشکی هستهای باید در سیاستگذاری سلامت شهری نقش داشته باشد؟
پزشکی هستهای تنها یک رشته تشخیصی نیست؛ بلکه منبع ارزشمندی از دادههای سلامت جمعیت است.
متخصصان این حوزه میتوانند در زمینههای زیر نقش مؤثری ایفا کنند:
ارزیابی بار بیماریهای قلبی ناشی از آلودگی هوا.
توسعه سامانههای پایش سلامت مبتنی بر دادههای تصویربرداری.
بهینهسازی استفاده از پرتوهای پزشکی.
آموزش حفاظت پرتویی برای بیماران و کارکنان.
همکاری در تدوین دستورالعملهای سلامت شهری.
مشارکت در پژوهشهای میانرشتهای مرتبط با محیطزیست و سلامت.
آینده سلامت شهری؛ تصمیمگیری مبتنی بر شواهد
مدیریت سلامت کلانشهرها نیازمند تصمیمگیری بر اساس دادههای علمی است. ترکیب دادههای محیطی، اپیدمیولوژیک و تصویربرداری پزشکی میتواند الگوهای جدیدی از ارتباط میان آلودگی هوا، بیماریهای قلبی، سرطان و سایر بیماریهای مزمن را آشکار کند.
هوش مصنوعی، کلانداده و پزشکی هستهای میتوانند در کنار یکدیگر نسل جدیدی از سامانههای پیشبینی خطر و پیشگیری از بیماریها را ایجاد کنند.
راهکارهای پیشنهادی
۱. تشکیل کمیتههای تخصصی سلامت شهری با حضور متخصصان پزشکی هستهای، فیزیک پزشکی، اپیدمیولوژی و محیطزیست.
۲. توسعه پژوهشهای مشترک میان دانشگاهها، مراکز درمانی و مدیریت شهری.
۳. سرمایهگذاری در سامانههای هوشمند پایش آلودگی و سلامت جمعیت.
۴. ارتقای آموزش عمومی درباره حفاظت پرتویی و استفاده صحیح از خدمات تصویربرداری.
۵. حمایت از تحقیقات کاربردی در زمینه ارتباط آلودگی هوا با بیماریهای قلبی و سرطان.
۶. استفاده از ظرفیت متخصصان جوان و پژوهشگران برای طراحی سیاستهای مبتنی بر شواهد.
جمعبندی
کلانشهرهای آینده تنها با ساخت بزرگراههای بیشتر سالمتر نخواهند شد؛ بلکه با سرمایهگذاری بر دانش، پژوهش و مشارکت متخصصان سلامت به شهرهایی پایدار تبدیل خواهند شد.
پزشکی هستهای، بهعنوان پلی میان فناوری، تشخیص، درمان و پژوهش، میتواند نقشی مؤثر در ارتقای سلامت شهری ایفا کند. استفاده از ظرفیت متخصصان این حوزه در کنار مدیران شهری، اپیدمیولوژیستها و متخصصان محیطزیست، گامی ارزشمند در جهت کاهش بار بیماریها و افزایش کیفیت زندگی شهروندان خواهد بود.
سلامت شهری زمانی محقق میشود که علم، فناوری و مدیریت در کنار یکدیگر برای آیندهای سالمتر تصمیم بگیرند.
دکتر امیرحسین حاجیگل (PhD)
