در روزگار نه چندان دوری که کلمات هنوز وزن فیزیکی داشتند، رازها در پستوی خانهها، در قدمزدنهای طولانی زیر سایهسار درختان یا در زمزمههای نیمهشب به اشتراک گذاشته میشدند. اگر کسی راز شما را فاش میکرد، این خیانت روایتی شفاهی بود؛ چیزی که میشد آن را تکذیب کرد، به آن شک کرد یا در غبار زمان دفنش کرد. اما امروز، فاجعه شکل دیگری به خود گرفته است. تصور کنید در حال درد دل با یک دوست صمیمی هستید. کلمات در تاریکی شب، روی صفحه درخشان گوشیتان تایپ میشوند. شما در یک حباب امن هستید. اما فردا صبح، متوجه میشوید که دقیقاً همان کلمات، با همان تایپوها و ایموجیها، در قالب یک «اسکرینشات» در گروهی دیگر دست به دست میشود. چه حسی به شما دست میدهد؟ این فروریختن ناگهانی جهان، تنها یک دلخوری ساده نیست؛ یک زلزله شناختی و فلسفی است.
برای فهمیدن اینکه چرا یک عکس ساده از صفحه نمایش میتواند تا این حد ویرانگر باشد، باید به سراغ ماشین پیچیده مغز برویم. در علوم شناختی، «اعتماد» صرفاً یک مفهوم اخلاقی نیست، بلکه یک مکانیسم بقاست؛ چسب نامرئی روابط اجتماعی که در مغز با ترشح نوروپپتیدی به نام اکسیتوسین (هورمون پیوند و صمیمیت) معنا پیدا میکند. وقتی ما در یک چت خصوصی سفره دلمان را باز میکنیم، مغز ما فرد مقابل را در دسته «پناهگاههای امن» طبقهبندی میکند.
اما لحظهای که میفهمیم از این خلوت محافظتنشده عکسبرداری شده و برای دیگری ارسال شده است، یک پارادوکس شناختی رخ میدهد. مغز ما با پدیدهای مواجه میشود که انتظارش را نداشته است. در کسری از ثانیه، آمیگدال (مرکز پردازش ترس و هیجان در مغز) فعال میشود. سیستم عصبی، آن دوست یا همکار را فوراً از لیست افراد «امن» خارج کرده و برچسب «تهدید» روی او میزند. شما امنیت روانی خود را از دست دادهاید، زیرا اسکرینشات، ماهیتِ سیال و پویای یک گفتگوی زنده را به یک مدرکِ جرمِ منجمد و بیرحم تبدیل کرده است.
با این حال، برای درک عمق این فاجعه، باید از سطح علوم اعصاب فراتر برویم و به فیلسوفان معاصر پناه ببریم. بیونگ-چول هان، فیلسوف کرهای-آلمانی، در کتاب مشهور خود «جامعه شفافیت»، دقیقاً به همین بیماری عصر ما اشاره میکند. به عقیده هان، ما در جامعهای زندگی میکنیم که تشنهی برهنگی اطلاعاتی است. همه چیز باید ثبت، ضبط و به نمایش گذاشته شود. در این جامعه، هیچ سایهای وجود ندارد، هیچ رازی مجاز نیست و همه چیز باید در زیر نورِ بیرحمِ شفافیت قرار گیرد.
اسکرینشات، ابزارِ محبوبِ این جامعه شفافیت است. هان استدلال میکند که شفافیت بیش از حد، برخلاف تصور عموم، اعتماد را از بین میبرد. اعتماد تنها در جایی معنا دارد که ما «نمیدانیم» و با این حال تکیه میکنیم. وقتی هر مکالمهای پتانسیل تبدیل شدن به یک سند دیجیتال و شفاف را دارد، دیگر فضایی برای صمیمیت باقی نمیماند. اسکرینشات گرفتن از یک چت خصوصی، تجاوز به حریم سایههاست؛ پاره کردنِ پردهی حریمی است که دو نفر توافق کرده بودند بین خود و جهانِ بیرون بکشند. در دنیای چول هان، اسکرینشات همان نگاهِ خیره و همهجانبهی نظارت (Panopticon) است که این بار نه از سوی حکومتها، بلکه از سوی دوستانمان بر ما اعمال میشود.
حال بیایید این مفاهیم جهانی را در بستر فرهنگی خودمان بازخوانی کنیم. در فرهنگ ما ایرانیها، بهویژه در سنتها و زیستبومهایی مانند فرهنگ اصفهان و نجفآباد، واژهای وجود دارد که بار معنایی سنگینی به دوش میکشد: «امانتداری». در گذشته، اگر کسی بقچهای یا سندی را پیش شما به امانت میگذاشت، حفظ آن معادل حفظ آبرو و شرف بود. امروز اما، امانتها دیجیتال شدهاند. آداب معاشرت در فضای مجازی (نتیکت) به ما یادآوری میکند که امانتداری دیجیتال، به مراتب حساستر و شکنندهتر از امانتداری فیزیکی است.
یک متن، یک ویس، یا یک عکسِ ارسال شده در چت خصوصی، دقیقاً همان بقچهی امانت است. قانونِ نانوشته اما قطعیِ اخلاق دیجیتال این است: چت خصوصی، خصوصی است. ما تحت هیچ شرایطی، حتی برای خندیدن، حتی با نیتِ به اصطلاح «خیر» و حتی برای اثبات یک ادعا، حق نداریم بدون کسب اجازه کاملاً صریح از طرف مقابل، از آن لحظاتِ ثبتشده اسکرینشات بگیریم و برای شخص سومی بفرستیم.
وقتی دکمههای گوشی را برای ثبت اسکرینشات فشار میدهیم، تنها از چند پیکسل عکس نمیگیریم؛ ما در حالِ منجمد کردنِ اعتمادی هستیم که دیگر هرگز مثل قبل گرم نخواهد شد. ما اعترافگاهِ تاریک و امنِ دوستی را به یک ویترین شیشهای در شلوغترین میدان شهر تبدیل میکنیم.
شاید وقت آن رسیده که از خودمان بپرسیم: آیا تا به حال ضربه اسکرینشاتی که لو رفته را خوردهایم؟ وقتی آن تصویر ثابت از کلماتمان را در جایی که نباید دیدیم، چقدر طول کشید تا بتوانیم دوباره به آن آدم، یا حتی به مفهومِ انسانِ امن، اعتماد کنیم؟ در نهایت، این اسکرینشاتها نیستند که در حافظه گوشیهای ما ذخیره میشوند؛ این تکههای شکستهِ اعتمادِ ماست که در سرورهای ابری، برای همیشه سرگردان میمانند.
