روانکاوی (Psychoanalysis) یک نظریه شخصیتی، روش درمانی و رویکردی برای درک ذهن انسان است که توسط زیگموند فروید در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ بنیانگذاری شد. این روش بر ناخودآگاه تأکید دارد و معتقد است که بسیاری از مشکلات روانی و هیجانی انسانها از تجربیات سرکوبشده، تعارضات درونی و خاطرات ناخودآگاه دوران کودکی سرچشمه میگیرند.
اصول و مفاهیم اساسی روانکاوی
۱. ناخودآگاه
یکی از مهمترین مفاهیم در روانکاوی، ناخودآگاه (Unconscious) است. فروید معتقد بود که ذهن انسان به سه بخش تقسیم میشود:
خودآگاه (Conscious): افکار، احساسات و رفتارهایی که فرد از آنها آگاه است.
نیمهخودآگاه (Preconscious): اطلاعاتی که در حال حاضر آگاهانه به آنها فکر نمیکنیم اما در صورت لزوم میتوانیم به آنها دسترسی پیدا کنیم.
ناخودآگاه (Unconscious): بخش پنهان ذهن که شامل امیال، خاطرات سرکوبشده و تعارضات درونی است و تأثیر زیادی بر رفتارهای ما دارد.
۲. ساختار شخصیت (نهاد، خود، فراخود)
فروید معتقد بود که شخصیت انسان از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
نهاد (Id): بخش غریزی و ناآگاه شخصیت که بر پایه اصل لذت عمل میکند و خواهان ارضای فوری نیازها و امیال است.
خود (Ego): بخش منطقی و آگاه شخصیت که بین نیازهای نهاد و محدودیتهای دنیای واقعی تعادل برقرار میکند.
فراخود (Superego): نماینده ارزشها، اخلاقیات و قوانین اجتماعی که فرد را به سمت رفتارهای اخلاقی سوق میدهد.
۳. سازوکارهای دفاعی
برای محافظت از خود در برابر اضطرابهای ناشی از تعارضات درونی، افراد از سازوکارهای دفاعی (Defense Mechanisms) استفاده میکنند. برخی از رایجترین آنها عبارتاند از:
سرکوب (Repression): فراموش کردن ناخودآگاهانه خاطرات یا افکار ناخوشایند.
فرافکنی (Projection): نسبت دادن احساسات یا افکار خود به دیگران.
واپسروی (Regression): بازگشت به رفتارهای کودکانه در مواجهه با استرس.
جابجایی (Displacement): انتقال احساسات منفی از یک موقعیت به یک هدف دیگر.
روشهای درمانی در روانکاوی
۱. تداعی آزاد (Free Association)
در این روش، بیمار بدون سانسور کردن افکارش، هر چیزی که به ذهنش میآید را بیان میکند تا محتوای ناخودآگاه او آشکار شود.
۲. تحلیل رؤیا (Dream Analysis)
فروید معتقد بود که رؤیاها دریچهای به ناخودآگاه هستند و میتوان از طریق تحلیل آنها به تعارضات درونی پی برد.
۳. لغزشهای فرویدی (Freudian Slips)
اشتباهات زبانی، نوشتاری یا رفتاری که ممکن است نشانهای از افکار و احساسات سرکوبشده باشند.
نقدها و توسعههای روانکاوی
روانکاوی از زمان فروید دستخوش تغییرات زیادی شده و مکاتبی مانند روانشناسی تحلیلی کارل یونگ و روانشناسی فردی آلفرد آدلر از آن الهام گرفتهاند. با این حال، برخی از نظریههای فروید مانند تأکید بیش از حد بر جنسیت و سرکوب، مورد انتقاد قرار گرفتهاند. امروزه رویکردهای مدرنتری مانند رواندرمانی روانپویشی (Psychodynamic Therapy) از اصول روانکاوی استفاده میکنند اما با دیدگاههای علمیتر و کوتاهمدتتر.
