نگاهی به کتاب "نفوس مرده"

نفوس مرده نوشته گوگول، کتابی در نقد برخی عادات و خصلت‌های موجود در جامعه و فرهنگ روسیه قرن نوزدهم است.

ظاهرا قرار بوده این اثر یک سه‌گانه (تریلوژی) باشد اما مرگ گوگول در ۴۳ سالگی آن را ناتمام گذاشته است.

نسخه کنونی اثر در واقع جلد اول آن است که سال ۱۸۴۲ و در زمان حیات او منتشر شد. او در حال نوشتن جلد دوم بوده اما جلد دوم به چاپ نرسید و آنچه در نسخه کنونی به عنوان جلد دوم نام گرفته، از روی دست‌نوشته‌های پراکنده و ناقص او جمع‌آوری شده است.

چند ویژگی برجسته این اثر به نظرم می‌تواند این موارد باشد:

🔖شخصیت‌پردازی: یکی از خصایص درخشان این اثر شخصیت‌پردازی آن است. این شخصیت پردازی نه فقط در مورد شخصیت اصلی داستان یعنی چیچیکوف که در مورد بسیاری از شخصیت‌ها از جمله ملاکان به چشم می‌خورد.

در مورد شخصیت اصلی، در دو فصل جداگانه به کودکی این شخصیت، دوران رشد و نوجوانی، پدر و خانواده‌اش ، همکلاسی‌ها و دوستانش، مدرسه ومعلمش پرداخته شده است. در واقع به شیوه‌ای شخصیت چیچیکوف مطرح می‌شود که به راحتی دلیل جاه طلبی‌ها، رفتارهای عجیب، ثروت دوستی و در عین حال زحمتکش و باهوش بودن او برای مخاطب روشن می‌شود.

🔖طنز پردازی: گوگول یکی از بزرگترین طنزپردازان جهان است. در این اثر نیز به راحتی توانسته موقعیت طنز داستان و شخصیت‌ها را برای خواننده شرح دهد. او خیلی‌ جاها به کنایه از مردم فرهیخته روسیه سخن می‌گوید. به نظرم، قدرت طنز پردازی گوگول، یکی از دلایل خوشخوان بودن این اثر است.

🔖نقد فرهنگ روسی: نقد آداب و مراسم‌، شایعات، لباس پوشیدن، شیوه تکلم و …و همچنین نقد غلبه فرهنگی غرب بر روسیه در سال‌های نوشتن این اثر یکی از محورهای مهم این کتاب است.

🔖تضاد طبقاتی: در این اثر ما شاهد فقر بخش‌های گسترده‌ای از مردم هستیم .مردم عادی و دهقانان در شرایط بسیار سختی از نظر مالی و فرهنگی زندگی می‌کنند و راهی هم برای بهبود اوضاع خود ندارند و هر جا هم فرصتی می‌یابند دزدی می‌کنند و این در تضاد با ثروت و رفاه بسیار در طبقات بالای جامعه است. البته ثروتمندان هم مرتکب جرم می‌شوند ولی نوع جرمشان با مردم معمولی متفاوت است.

🔖 نقد بروکراسی و روندهای اداری: گوگول قبلا و در سایر آثارش مثل بازرس، شنل و …بوروکراسی را نقد کرده و اینجا هم وجود فساد، رشوه، پارتی و … در اداره امور و در سازمانهای مختلف، بارها مورد اشاره قرار گرفته است.

🔖کسالت و ملال: از دیگر مضامین مورد اشاره گوگول وجود کسالت، ملال و سستی در بخش‌هایی از جامعه روسیه است. او به خصوص در جلد دوم این اثر بر دوری از بیکاری، اهمیت زحمت کشیدن و کار به عنوان راه حلی برای برون رفت از اوضاع نابسامان روسیه تاکید کرده است.

به نظرم می‌آید اگر این اثر ادامه پیدا می‌کرد، نبوغ و قلم گوگول ممکن بود ما را به آرمان شهری بکشاند که در آن دست کم مشکلات اداری و بروکراسی وجود نداشته باشد.

🔖شیوه روایت: شیوه روایت گوگول در این اثر جالب است. او گاهی خود را هم‌ردیف مخاطب قرار میدهد و توجه مستقیم به مخاطب و نظر احتمالی او دارد.

برای من خواندن آثار گوگول لذت بخش است و معمولاً آثار او را با حال خوبی به پایان می‌رسانم.