ژاپن خوشبو؛ چرا در سرزمین شکوفه‌ها کمتر کسی عطر می‌زند؟

Fragrant Japan: Why Fewer People Wear Perfume in the Land of Cherry Blossoms

香りの日本：桜の国で香水をつける人が少ない理由
(Kaori no Nihon: Sakura no kuni de kōsui wo tsukeru hito ga sukunai riyū)

🌸 در کشور من عطر نزن، یا اگر می‌زنی، آنقدر ملایم که فقط خودت بویش را حس کنی!

✍️ به قلم نینجا تیچرلی 🥷

🗡️نینجا - 🤍محقق و روایتگر فرهنگ شرق آسیا⛩️

مدرس آنلاین زبان‌های شرقی (چینی-ژاپنی-کره ای) و انگلیسی

تصور کن به همراه نینجاتیچرلی در یک صبح بهاری در کیوتو قدم می‌زنی. از معبدی عبور می‌کنی که بوی عود و چوب سرو، فضایش را پر کرده. وارد یک چای‌خانهٔ سنتی می‌شوی و عطر چای سبز تازه‌دم، همراه با بوی ملایم حصیر تاتامی به استقبالت می‌آید. در خیابان، باران تازه بند آمده و بوی خاک نمناک و شکوفه‌های گیلاس در هم پیچیده است.

همه چیز بو می‌دهد. همه چیز خوشبوست.

اما یک چیز را حس نمی‌کنی: بوی عطر روی بدن آدم‌ها. نه در مترو، نه در رستوران، نه حتی در مهمانی‌های رسمی. انگار تمام این شهر، یک باغ گل است که هیچ‌کس در آن ادکلن نزده باشد. چرا؟ آیا واقعا کسی عطر نمی زند؟ یا اینکه بوی عطر قابل تشخیص نیست؟

این یک تناقض عمیق فرهنگی است که امروز می‌خواهم برایت بازش کنم.

بوی خوب طبیعت، نه بوی تند شیمیایی

ژاپنی‌ها از دیرباز عاشق بوهای طبیعی بوده‌اند. در فرهنگ سنتی، بوییدن یک هنر بود. به آن می‌گفتند «کودو» (Kōdō | 香道) یعنی «راه بوییدن». یک مراسم کامل شبیه مراسم چای، که در آن شرکت‌کنندگان چشمانشان را می‌بندند و سعی می‌کنند بوی انواع چوب‌های معطر را تشخیص دهند و از آن لذت ببرند.

پس ژاپنی‌ها از بو فراری نیستند. برعکس، عاشق بوی خوش‌اند. اما بویی که در طبیعت جریان دارد، نه بویی که از بدن یک نفر به زور به مشام دیگران می‌رسد. برای یک ژاپنی، بوی شکوفهٔ آلو در باد، لطیف و شاعرانه است. اما بوی عطری که از پشت سر یک نفر در مترو می‌پیچد، مثل یک مزاحم ناخوانده است.

«خودداری»: هنر نامرئی بودن

اینجا به یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم فرهنگ ژاپنی می‌رسیم: «اِنریو» (Enryo | 遠慮). این واژه یعنی «خویشتن‌داری»، «ملاحظهٔ دیگران را کردن»، و «حضور خود را بر دیگران تحمیل نکردن».

در ژاپن، تو نباید «حضورت» را به دیگران تحمیل کنی. نباید صدای موسیقی‌ات را آنقدر بلند کنی که همسایه بشنود. نباید تلفنت در مترو زنگ بزند. و نباید بوی بدنت - حتی اگر بوی یک عطر گران‌قیمت باشد - فضای شخصی دیگران را اشغال کند. برای یک ژاپنی، زدن عطر تند و غلیظ، یعنی: «من اینقدر مهم هستم که بوی من باید به مشام تو برسد، چه بخواهی چه نخواهی.»

و این، یعنی شکستن قانون طلایی «انریو».

آزار عطری: وقتی بوی خوب هم جرم می‌شود

این حساسیت آنقدر زیاد است که یک واژهٔ رسمی برایش ساخته‌اند: «کوسوی-هارا» (Kōsui-hara | 香水ハラ). یعنی «آزار و اذیت عطری».

داستان‌های زیادی از کارمندانی شنیده می‌شود که از بوی عطر همکارشان به شدت آزرده شده‌اند، سردرد گرفته‌اند، و حتی حالت تهوع پیدا کرده‌اند. در بعضی شرکت‌ها، این موضوع از طریق واحد منابع انسانی پیگیری می‌شود و به فرد خاطی تذکر رسمی می‌دهند.

اما این فقط مشکل ژاپن نیست. در سال‌های اخیر، غرب هم با یادگیری از ژاپن به آن رسیده است.البته طبق رسم غرب به افراط! مجلهٔ تایم گزارش داده که «حساسیت به عطر» در حال تبدیل شدن به یک موضوع جدی در محیط‌های کاری آمریکا و کاناداست. یک شرکت در دیترویت حتی یکی از کارمندانش را به خاطر عطر سنگینی که می‌زد، اخراج کرد. اما در ژاپن، این موضوع خیلی وقت است که به یک قانون نانوشتهٔ اجتماعی تبدیل شده: عطر نزن، یا اگر می‌زنی، آنقدر ملایم که فقط خودت بویش را حس کنی. 

اما چرا ژاپن اینقدر خوشبوست؟

اگر کسی عطر نمی‌زند، پس چرا ژاپن اینقدر بوی خوبی می‌دهد؟ رازش در چند چیز است:

وسواس تمیزی: ژاپنی‌ها روزانه حمام می‌روند. لباس‌هایشان همیشه تمیز و اتوکشیده است. دئودورانت‌ها و محصولات بهداشتی بدون عطر یا با عطر بسیار ملایم، بخشی از روتین روزانه است. در ژاپن، «تمیزی» خودش یک بو دارد. بوی صابون ملایم، بوی لباس‌های شسته‌شده با نرم‌کنندهٔ بدون عطر.

فرهنگ شستن: حمام‌های عمومی و چشمه‌های آب گرم، نه فقط برای تمیزی، که برای آرامش هستند. ژاپنی‌ها قبل از ورود به وان، خودشان را کامل می‌شویند. نتیجه این است که بدن‌ها «بی‌بو» هستند، و این بی‌بویی، گرامی‌ترین «بو» در فرهنگ ژاپنی است.

طبیعت شهری: در ژاپن، حتی در توکیو، درخت‌ها، پارک‌ها و معابد، بوی طبیعت را به شهر می‌آورند. فصل‌ها با بوهایشان شناخته می‌شوند: بهار با شکوفهٔ گیلاس، پاییز با برگ‌های خیس، زمستان با هوای سرد و تمیز. ژاپن نیازی به عطر شیمیایی ندارد، چون خودش یک عطر طبیعی است.

آداب خوشبویی ژاپن

البته اشتباه برداشت نکنید. خرید عطر در ژاپن تابو نیست. برعکس، اگر در خیابان‌های گینزا یا شیبویا قدم بزنی، فروشگاه‌های بزرگ عطر با ویترین‌های پر زرق و برق را می‌بینی. برندهای مشهور جهانی در ژاپن حضور دارند و فروش عطر یک تجارت کاملاً قانونی و پررونق است. هیچ‌کس شما را به خاطر خرید یک ادکلن گران‌قیمت بازخواست نمی‌کند.

اما ماجرا وقتی پیچیده می‌شود که پای «میزان» و «موقعیت» به میان می‌آید. یک عطر ملایم و لطیف که فقط وقتی کسی را در آغوش بگیری حس شود، در یک مهمانی عصرانه عطر بسیار ملایم کاملاً پذیرفته شده است. اما همان عطر اگر سنگین باشد و در یک واگن شلوغ مترو پخش شود، می‌شود یک بی‌ادبی اجتماعی. ژاپنی‌ها به جای قطع رابطه با عطر، رابطه‌شان را با آن تنظیم کرده‌اند: عطر هست، اما در جای خودش، به اندازهٔ خودش، و با احترام به فضای دیگران. درست مثل هر چیز دیگری در این فرهنگ شگفت‌انگیز.

در غرب، عطر زدن یعنی «من خوشبو هستم». در ژاپن، عطر نزدن یعنی «من فضای تو را اشغال نمی‌کنم». این یک فلسفهٔ عمیق پشت خودش دارد: زیبایی واقعی، آرام است. تحمیل نمی‌کند. خودنمایی نمی‌کند.

دفعهٔ بعد که در ژاپن قدم زدی و از بوی خوش خیابان‌ها، معابد و چای‌خانه‌ها لذت بردی، یادت باشد که این بو، بوی عطر نیست. بوی «احترام» است. بوی «خودداری» است. بوی مردمی است که یاد گرفته‌اند چطور در کنار هم، بی‌صدا و بی‌بو، اما عمیقاً خوشبو، زندگی کنند.

دوست من،

آیا تو هم از آن آدم‌هایی هستی که عطر می‌زنی، یا ترجیح می‌دهی مثل ژاپنی‌ها، خوشبویی‌ات را در سکوت و ملایمت حفظ کنی؟

برایم بنویس.

نینجاتیچرلی

忍者教師リー 🥷 Ninja Teacher Lee 🤍🗡️

@NinjaTeacherLee : Rubika | Instagram | X

✉️E-mail : NinjaTeacherLee