درس‌گفتار

‌🔹«صحت این بیت بر بنده معلوم نشد»؛

رفتار علمی محققان اصیل و دانشمندان بزرگ

‌ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

بیتی هست در دیوان حافظ که چون در نسخهٔ خلخالی (مورَّخِ ۸۲۷ق.)، که اساس کار قزوینی‌ست، نبوده، علامه قزوینی آن را از حافظ ندانسته و نیاورده. ولی در برخی نسخ که خانلری استفاده کرده و مقدم بر ۸۲۷ق است، آن بیت آمده:

مباش غرّه به بازیّ خود که در خبرسـت

هـــزار تعبیه در حُکــمِ پادشـــاه‌ْانـگـیــز

نسخه‌بدل:

مباش غرّه به بازوی خود که در ضربست

▪️استاد بزرگ، دکتر پرویز ناتل خانلری، این بیت را در تعلیقات آورده و نوشته:

«من این بیت را درست متوجه نمی‌شوم‌».

این نشانِ اتکابه‌نفس است. نشانهٔ عظمت دکتر خانلری‌ست. یادتان باشد. نشانهٔ این است که یک کسی که نقطه ضعف ندارد، می‌تواند این را بگوید. ولی کسانی که اتکابه‌نفس ندارند و به خود مطمئن نیستند، این‌جور جاها رد می‌شوند و اصلاً به روی خودشان نمی‌آورند که این مشکل است و جوری وانمود می‌کنند که انگار خیلی هم مثل آب‌خوردن است؛ در حالی که یک محقق واقعی صریحاً مشخص می‌کند.

▪️شما دیوان ناصرخسرو، چاپ مینوی و محقق را اگر ببینید، در حاشیهٔ بعضی از صفحات، جلوی بعضی بیت‌ها، یک علامت سؤالِ خیلی نمایان، سیاه، گذاشته شده؛ معنی‌اش این است که ما به ضبط این بیت مطمئن نیستیم و نمی‌دانیم این بیت درستش چیست. کم هم نیست! یک دانشمندی مثل مینوی وقتی این علامت سؤال را می‌گذارد، نشان می‌دهد که به خودش اعتمادبه‌نفس دارد.

▪️در حواشی دیوان عثمان مختاری موارد مختلفی هست که استاد همایی علامت سؤال گذاشته‌، نوشته که: «صحت این بیت بر بنده معلوم نشد»؛ صریحاً مشخص کرده که این بیت برایش حل نشده؛ در حالی که آدم‌های ضعیف در اکثر این کتاب‌هایی که چاپ می‌شود، چیزهای خیلی ساده را معنی می‌کنند و آنهایی را که واقعا نیاز به شرح و تفسیر دارد، اصلاً به رو نمی‌آورند.

▪️یک وقتی یک کسی یک گزیده از کلیله‌ودمنه را برای ... نوشته بود. بعد دکتر انزابی‌نژاد که استاد خیلی دقیق و محققی‌ست، البته الان[=سال ۱۳۹۰ش.] با کمال تأسف فراموشی گرفته، یک نقدی نوشته بود که این آقا آن جاهایی که واقعاً توضیح می‌خواسته، از رویش به‌کلی رد شده. اصلاً به روی خودش نیاورده؛ ولی نوشته «جرم» یعنی «گناه»! بعد گفته بود مادر من پیرزنی‌ست در تبریز. سواد به‌کلی ندارد. زبانش هم ترکی‌ست. فارسی هم درست بلد نیست، ولی می‌داند که «جرم» یعنی «گناه». حالا شما این لغت را برای چه کسی معنی کرده‌اید؟ قرار است کی از این کتاب چیز یاد بگیرد؟

▪️[...] دکتر حسینعلی هروی که چهار جلد شرح حافظ نوشته، اول کتابش نوشته: من برای اینکه متهم نشوم به اینکه ابیات مشکل را از رویش رد شده‌ام و ساده‌ها را معنی کرده‌ام، بدون استثنا، همهٔ بیت‌ها را معنی می‌کنم و همه را هم معنی کرده؛ خودش هم نوشته ابیاتی که دارم شرح می‌کنم، از چاپ خانلری است. یعنی چاپ خانلری را شرح کرده؛ منتهی به این بیت که رسیده، حذفش کرده! صورت‌مسئله را کلاً حذف کرده! اصلاً بیت را نیاورده. بعد ما یک نقدی نوشتیم، حدود ۲۳ سال پیش، تحت عنوان «بسوخت دیده ز حیرت». من نوشتم ایشان این بیت را اصلاً نیاورده و توضیحی هم آوردم. منتهی مجلهٔ نشر دانش مقالهٔ من را تقریباً نصفش را حذف کرده بودند؛ یعنی آنها را که به‌نظرشان خیلی تند آمده بود و دیده بودند ممکن است دکتر هروی ناراحت شود، حذف کرده بودند؛ از جمله معنی همین بیت را.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ

▪️در حواشی بیتی از مولانا

در کلاس درس مثنوی معنوی:

از قضـا این تعبیـه کی نـادر است

از قضا دان کو قضا را منکر است

ارائه‌شده برای دانشجویان کارشناسی ادبیات

۲۱ آبان ۱۳۹۰

@dr_mehdi_nourian