این شعر لُبّ مطلب تاریخ است؛
کل تاریخ بشریت را اصلاً خلاصه کرده است!
یکی از ارزشهای تاریخ بیهقی این است که یک مقداری شعر از شعرای مختلف نقل کرده و اگر این کار را نکرده بود، ما الان این شعرها را نداشتیم. چند تا از شعرهای رودکی که دیوانش از بین رفته از همین طریق حفظ شده و به دست ما رسیده؛ مثلِ «ای آنکه غمگنی و سزاواری...» و نیز از شعرای دیگر، ازجمله قطعهای از لبیبی، از شعرای خیلی بزرگِ دورهٔ سلطان محمود غزنوی؛ همعصرِ عنصری و فرخی و اینها. لبیبی دیوانش از بین رفته و تعداد خیلی کمی از شعرهایش باقی مانده؛ ازجمله همین قطعهٔ خیلی خیلی عالی. میخوانم، بنویسیدش؛ چون منظور خاصی دارم از این شعر. [...]
کـاروانی همی از ری بهسوی دَسْکَـره شد
آب پیش آمد و مردم همه بر قَنطَــره شد
دَسکَره اسم جاییست. میگوید کاروانی راه افتاده از شهر ری که برود طرفِ دسکره.
این کاروان که در بیابان داشت میرفت، سیل جاری شد و مردم رفتند روی یک پُل [=قَنطَره] پناه گرفتند و باروبُنهشان و مالالتّجارهشان که کلی وسیله داشتند، اینها را گذاشتند و رفتند روی پل که خودشان را نجات دهند.
گـــلهٔ دزدان از دور بــدیـدنــــد چــــــو آن
هر یکی زیشان گفتی چو یکی قَسْوَره شد
دزدان وقتی دیدند که این کاروانیان وسایلشان را گذاشتند و فرار کردند، مثل شیر درّنده [=قَسوَره] حمله کردند که اموال را غارت کنند.
آنچــه دزدان را رای آمــد بُـردند شــدنــد
بُـد کسی نیز که با دزد همی یکسـره شــد
رهــروی بــود در آن راه و دِرَم یافت بسی
یک آدمِ رهگذری بوده، از آنطرفها داشته میرفته، وقتی دزدها حمله میکنند به اموالِ این کاروانیان، او هم میآید با دزدها همدست میشود و مقدار زیادی درم (سکهٔ نقره) گیرش میآید.
چون توانگر شد گویی سخنش نادره شـد
کسی به حرف آدمهای بدبخت و بیچاره گوش نمیدهد. باید یک کسی توانگر بشود تا حرفش دررو داشته باشد. خُب حالا حرفش چه بود؟
هرچه پرسیدند او را همه این بود جـواب
کـاروانی زده شـد کارِ گــروهی سَـــره شد
آن سخن نادری که گفته، همین است که:
«کاروانی زده شد کار گروهی سَره شد».
▫️حالا فکر میکنید چرا ابوالفضل بیهقی این شعر را آورده توی کتابش؟! برای اینکه این لُبّ مطلب تاریخ است؛ این شعر کل تاریخ بشریت را اصلاً خلاصه کرده که در طول تاریخ، کاروان انسانها پیوسته غارت شده و یک عدهای به نوایی رسیدهاند و بقیه هم بدبخت و بیچاره شدهاند و از بین رفتهاند و فقط کار گروهی سره شده. این قصهٔ کل تاریخ است و بیهقی این را خیلی آگاهانه در کتابش نقل کرده.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
▪️درسگفتار تاریخ بیهقی
برای دانشجویان کارشناسی ادبیات
۲ مهر ۱۳۹۸
استاد مهدی نوریان
