«قناعت» از صفات برجسته مؤمنان است. با این حال، درک نادرستی از آن در اذهان رواج دارد. بر اساس این برداشت غلط، قناعت به معنای کنارهگیری از فعالیتهای اقتصادی، علمی و اجتماعی، و رضایت به حداقلهای معیشتی تفسیر میشود. این تصور اشتباه، به شبهه تعارض بین ارزشهای دینی و پیشرفت علمی و صنعتی دامن زده و چنین القا میکند که ناگزیر باید بین این دو، یکی را انتخاب کرد. در پاسخ تأکید میشود که این ادعا فاقد اساس است و هیچ منافاتی بین حفظ ارزشهای اسلامی و دستیابی به پیشرفتهای مادی و حتی کسب جایگاه بینالمللی وجود ندارد.
تعریف صحیح قناعت، دو پایه اساسی دارد:
نخست) پرهیز از اسراف و زیادهروی در مصرف و رعایت حد میانه، حتی در صورت دسترسی به امکانات فراوان؛
دوم) داشتن رضایت قلبی به این شیوه زندگی، به گونهای که کمبودن امکانات موجب ناخشنودی و حسرت نسبت به دیگران نشود.
بنابراین، قناعت نفی تلاش و کارآفرینی نیست، بلکه مدیریت مصرف و دلخوش نبودن به مال اندوزی است.
برای ترویج و درونیسازی این خُلق نیکو، دو راه هست. روش نخست، که مناسب افراد متعبد است، الگوگیری از سیره اهلبیت (علیهمالسلام) و پیشوایان دینی میباشد. روش دوم، که مخاطب گستردهتری دارد، تبیین فضیلت قناعت با استدلالها و دیدگاههای عقلپسند است. در این چارچوب، قناعت به عنوان «حد اعتدال» و نقطه میانی بین دو رذیلت افراطی تمایل سیریناپذیر به مادیات و تنبلی و کنارهگیری از کار و تلاش معرفی میگردد.
تبیین فلسفی این امر، بر پایه محدودیت زندگی انسان در جهان مادی استوار است. انسان دارای استعدادها، تواناییها و زمان محدودی است. در عین حال، نیازها و خواستههای مادی و معنوی متنوعی دارد. فلسفه «اعتدال» حکم میکند که انسان منابع محدود خود را به گونهای تخصیص دهد که رشد و ارضای یک جنبه از وجودش، مانع شکوفایی جنبههای دیگر و مهمتر نشود. زیادهروی در پرداختن به امور مادی و دنیاگرایی افراطی (حرص و طمع) باعث تمرکز تمام ظرفیتهای تکاملی انسان در این مسیر و بازماندن از کمالات معنوی میشود. دین با تعیین حدود واجبات و ضروریات زندگی، به تنظیم این تعادل کمک میکند.
در نتیجه، قناعت به معنای رعایت حد میانه در مصرف و کسب رضایت درونی، شرط ضروری برای رشد متوازن و همهجانبه انسان است. این امر نه تنها مانع پیشرفت نیست، بلکه با جلوگیری از هدررفت منابع و دلبستگی افراطی به دنیا، بستر لازم برای تعالی مادی و معنوی را به صورت همزمان فراهم میسازد و در مسیر دستیابی به سعادت نهایی و قرب الهی قرار میگیرد.
بر اساس بیانات امام علی(علیهالسلام) در توصیف شیعیان، مؤمنان با چهار ویژگی اصلی شناخته میشوند: قناعت، دوری از جهل، حفظ دین و مهار تمایلات افراطی. قناعت به معنای مصرف به اندازه نیاز و رضایت به آن است، نه تنبلی؛ و با کار و تلاش حلال که گاه به دلیل نیاز جامعه واجب میشود، منافاتی ندارد. اساس این قناعت، نگرش خاص مؤمن به دنیا است که آن را مقدمهای برای آخرت و ابزاری برای انجام تکالیف الهی میداند. از این رو، ملاک مصرف، تأمین توانایی برای انجام وظایف است، نه پیروی از هوس.
این رویکرد، خردمندانه و مبتنی بر عقل است؛ تبعیت همزمان از عقل سلیم و دستورات شرعی، زندگی را از انحراف فکری و رفتاری مصون میدارد. نتیجه این مسیر، میراندن بیماریهای روحی و مهار تمایلات افراطی و شهوتها است؛ این البته به معنای نابودی اصل تمایلات نیست، بلکه جلوگیری از طغیان آن و ارضای مشروع آن در چارچوب تقوا است.
حلقه اتصال تمام این صفات نیک، جستجوی رضایت الهی در تمام اعمال است، به گونهای که مؤمن حتی در صورت تعارض ظاهری یک تکلیف شرعی با پسند عرفی، با توکل بر خدا و با اتکا به ایمان، تسلیم فرمان الهی میشود. این فرآیند در نهایت به سلامت قلب و سعادت آخرت منجر میگردد.
منبع: خلاصهای از بیانات مرحوم آیتالله مصباح یزدی، نرمافزار مشکات 2، جلسات 43 و 44 و 56 سیمای شیعیان. تهیهشده با هوش مصنوعی DeepSeek
