در دو دهه اخیر، همگرایی فناوری و حکمرانی از ارائه ساده خدمات الکترونیک فراتر رفته و به سمت بازطراحی فرآیندهای تصمیمسازی حرکت کرده است. این تحول که تحت عنوان «هوش مصنوعی عاملمحور» (Agentic AI) شناخته میشود، هوش مصنوعی را از یک ابزار واکنشگر (Reactive) که صرفاً به درخواستهای انسانی پاسخ میدهد، به عاملی کنشگر (Proactive) تبدیل کرده است که میتواند به طور مستقل برای دستیابی به اهداف، برنامهریزی و اقدام کند.
در این پارادایم جدید، مدیران باید به عاملهای هوشمند نه به عنوان نرمافزار، بلکه به مثابه «کارمندان جدید» نگاه کنند. این تغییر باعث میشود نقش مدیران از مدیریت افراد به هماهنگسازی میان انسان و ماشین تغییر یابد. گزارشهای جهانی مانند گزارش شرکت «یودمی» در سال ۲۰۲۶، نشاندهنده رشد ۳۰۰۰ درصدی تقاضا برای این عاملهای هوشمند است که تاییدکننده عبور از الگوی محدود پرسش و پاسخ به سمت سیستمهای خودکار و تصمیمگیر است.
یکی از شاخصهای کلیدی در این حوزه، «شاخص آمادگی دولت در حوزه هوش مصنوعی» منتشر شده توسط آکسفورد است که ۱۹۳ کشور را بر اساس سه رکنِ قابلیتهای نهادی، ظرفیت بخش فناوری و زیرساختهای دادهای ارزیابی میکند. در گزارش سال ۲۰۲۵، کشورهایی مانند آمریکا، سنگاپور و کره جنوبی در صدر جدول قرار دارند. ایران با کسب رتبه ۹۳، وضعیتی متوسط در حکمرانی دادهمحور دارد که هشداری برای ضرورت حرکت شتابانتر به سوی حکمرانی مبتنی بر هوش مصنوعی برای حفظ رقابتپذیری ملی است.
تجربه سنگاپور در مدیریت ترافیک شهری، نمونهای موفق از این رویکرد است. در این کشور، سیستمهای هوشمند با پردازش لحظهای دادههای سنسورها، به طور خودکار زمانبندی چراغها و قیمتگذاری مسیرها (ERP) را برای بهینهسازی جریان خودروها تنظیم میکنند و دولت صرفاً نقش ناظر و تعیینکننده اهداف کلان را بر عهده دارد.
با این حال، ورود عاملهای هوشمند به عرصه عمومی با چالشهای جدی در زمینههای پاسخگویی، شفافیت و عدالت همراه است. ابهام در مسئولیت خطاهای احتمالی ماشین، غیرقابل فهم بودن منطق تصمیمگیری الگوریتمهای پیچیده (جعبه سیاه) و خطر بروز تبعیض، از جمله نگرانیهایی است که نیاز به «تنظیمگری زمانواقعی» و چارچوبهای اخلاقی محکم را دوچندان میکند. از منظر اقتصادی نیز، بازار جهانی حکمرانی هوش مصنوعی با نرخ رشد سالانه ۳۵.۷۴ درصد، از ۳۰۹ میلیون دلار در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۴.۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۳۴ خواهد رسید که نشاندهنده اهمیت استراتژیک این حوزه در آینده نزدیک است
