در دنیای امروز که فناوری با سرعت سرسامآوری در حال تحول است، کسبوکارهای سنتی ایرانی نیز در گرداب دیجیتال گرفتار شدهاند و برای بقا و رشد، ناگزیر از تطبیق با این موج نوین هستند.
اصطلاح «گرداب دیجیتال» (Digital Vortex) به نیروی قدرتمند و اجتنابناپذیر دیجیتالی شدن اشاره دارد که حتی سنتیترین کسبوکارها را با بیشترین سرعت و شدت به سمت تحول دیجیتال میکشاند و شیوههای تعامل با مشتری، خرید و فروش و خلق ارزش را به اجبار دگرگون میکند. این مفهوم نخستینبار توسط «مرکز جهانی تحول کسبوکار دیجیتال» (DBT Center) معرفی شد که حاصل همکاری مدرسه کسبوکار IMD سوئیس و شرکت سیسکو است. در این استعاره، تمام صنایع و کسبوکارها ــ کوچک یا بزرگ ــ همچون اجسامی در جریان آب، به سمت مرکز این گرداب کشیده میشوند؛ جایی که مدلهای کسبوکار، محصولات، خدمات و زنجیرههای ارزش، تا حد ممکن دیجیتالی میشوند. بیتوجهی یا ناتوانی در سازگاری با این جریان، میتواند به از دست رفتن مزیت رقابتی و حتی نابودی منجر شود. این حرکت، مانند یک گرداب واقعی، تغییراتی سریع، پیشبینیناپذیر و گاه آشوبگونه به همراه دارد.
دو استارتاپ ایرانی، «چمروش» و «کشمون»، نمونههای برجستهای از چگونگی بهرهگیری از فناوری نوین برای احیای کسبوکارهای سنتی فرش دستباف و زعفران هستند. این دو استارتاپ با استفاده از فناوریهای دیجیتال، در تلاش هستند که نهتنها ارزش این محصولات سنتی و فرهنگی ایران را حفظ کنند، بلکه آنها را به طرز موثرتری به بازارهای جهانی معرفی و به فروش برسانند.
چمروش با بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته بلاکچین و هوش مصنوعی، راهحلی نوآورانه برای حفظ اصالت و ارزش فرش دستباف ایرانی ارائه کرده است. این استارتاپ سامانهای هوشمند برای ثبت، ردیابی و تأیید اصالت فرشهای دستباف ایجاد کرده که اطلاعات تولید و مالکیت فرش را بهصورت یک توکن بیهمتا (NFT) در کیف پول دیجیتال مالک ذخیره میکند. این شناسنامه دیجیتالی، تاریخچهای شفاف و غیرقابلتغییر از فرش ارائه میدهد که نهتنها ارزش آن را در بازارهای جهانی افزایش میدهد، بلکه از جعل و تقلب در این صنعت جلوگیری میکند. چمروش با استفاده از هوش مصنوعی و پردازش تصویر، «اثر انگشت دیجیتالی» منحصربهفردی برای هر فرش ایجاد میکند. این اثر انگشت بهعنوان مشخصهای برای شناسایی و تأیید اصالت فرش ثبت میشود و تحت عنوان اختراع «سیستم ایجاد اثر انگشت منحصربهفرد برای فرش دستباف» و شماره ثبت ۱۱۲۸۲۳ در ۳۰ تیر ۱۴۰۴ در مرکز مالکیت فکری سازمان ثبت اسناد و املاک قوه قضائیه ثبت شده است.
چمروش بهعنوان همکار تولیدکنندگان فرش دستباف، ارزشهایی چون شفافیت، اعتماد و اصالت را بازتعریف کرده و با ابزارهای دیجیتال، امکان رقابت در بازارهای جهانی را برای آنها فراهم میسازد. این پلتفرم با ایجاد بستری برای ثبت فرشها بهصورت توکنهای بیهمتا در بلاکچین، آنها را به داراییهای دیجیتال قابل سرمایهگذاری تبدیل میکند. در فاز بعدی توسعه، چمروش با راهاندازی رمز ارز اختصاصی و ایجاد پلتفرم سرمایهگذاری، خریداران و سرمایهگذاران را به تولیدکنندگان متصل کرده و جریان مالی پایداری ایجاد میکند. این سامانه خود را بهعنوان پلتفرمی برای توسعه پایدار معرفی میکند که در آن جمعسپاری و سرمایهگذاری روی فرشهای فاخر از طریق مشارکتهای جمعی و اعتماد درون جامعه کاربران صورت میگیرد. این رویکرد نهتنها به بافندگان کمک میکند تا ارزش کار خود را در بازارهای جهانی به نمایش بگذارند، بلکه با ایجاد یک اکوسیستم مالی دیجیتال، امکان جذب سرمایه برای تولید و حفظ این هنر سنتی را فراهم میآورد.
کشمون، استارتاپی است که با هدف حذف واسطهها، اتصال مستقیم کشاورزان به مصرفکنندگان و ارائه محصولات کشاورزی باکیفیت و شناسنامهدار فعالیت میکند. این پلتفرم در ابتدا بر زعفران، طلای سرخ ایران، تمرکز داشت، اما اکنون سبد محصولات خود را به عسل، چای و دمنوش، خشکبار و روغن زیتون گسترش داده است. کشمون به کشاورزانی که روشهای پایدار را در پیش گرفتهاند، مانند صرفهجویی در مصرف آب، استفاده از کودهای طبیعی و پرهیز از سموم شیمیایی، کمک میکند تا محصولات خود را به بازار عرضه کنند. این رویکرد نقش مؤثری در توسعه پایدار و حفاظت از منابع طبیعی ایفا میکند. آنچه کشمون را متمایز میکند، شفافیت و داستانسرایی است. کشاورزان میتوانند تصاویری از زندگی شخصی و مزارع خود به اشتراک بگذارند تا خریداران با داستان پشت محصول آشنا شوند. مشخصات کشاورزان، جزئیات مزرعه، نوع و کیفیت زعفران و حتی میزان رنگدهی آن در سایت کشمون در دسترس است. این اطلاعات به خریداران امکان میدهد تا با آگاهی کامل انتخاب کنند.
کشمون با بهرهگیری از آزمایشگاههای معتبر، کیفیت محصولات را تضمین میکند و آنها را با بستهبندیهای جذاب و داستان زندگی کشاورز به دست مصرفکننده میرساند. این رویکرد نهتنها اعتماد مشتریان را جلب کرده، بلکه به کشاورزان این امکان را داده تا با روشهای سنتی و پایدار، ارزش واقعی کار خود را به نمایش بگذارند. استفاده از پلتفرمهای دیجیتال برای فروش و بازاریابی، کشمون را به پلی تبدیل کرده که فاصله بین مزرعه و سفره را به حداقل میرساند.
چمروش و کشمون نمونههایی الهامبخش از چگونگی همافزایی سنت و فناوری هستند. چمروش با بهرهگیری از بلاکچین و هوش مصنوعی، فرش دستباف را بهعنوان یک دارایی دیجیتال و قابلردیابی به بازارهای جهانی معرفی کرده است. کشمون نیز با استفاده از پلتفرمهای دیجیتال و داستانسرایی، زعفران و دیگر محصولات کشاورزی را به محصولی با هویت و اصالت تبدیل کرده است. این دو استارتاپ نشان میدهند که فناوری میتواند نهتنها سنت را حفظ کند، بلکه آن را به ابزاری برای رقابت در اقتصاد جهانی تبدیل کند.
با وجود موفقیتهای این استارتاپها، چالشهایی نیز پیش روی آنهاست. دسترسی محدود کشاورزان و بافندگان به فناوری، هزینههای بالای توسعه و نگهداری پلتفرمهای دیجیتال و رقابت با بازارهای سنتی از جمله این چالشها هستند. بااینحال، فرصتهایی مانند دسترسی به بازارهای بینالمللی، افزایش شفافیت و جلب اعتماد مشتریان، و همچنین امکان جذب سرمایهگذاری برای گسترش فعالیتها، افقهای روشنی را پیش روی این کسبوکارها قرار داده است.
گرداب دیجیتال، کسبوکارهای سنتی ایرانی را به مسیری نوین هدایت کرده است. چمروش و کشمون نشان دادهاند که با بهرهگیری از فناوری، میتوان میراث فرهنگی و اقتصادی ایران را در قالبهایی مدرن به جهان عرضه کرد. این استارتاپها نهتنها به حفظ سنتهای ایرانی کمک کردهاند، بلکه با ایجاد ارزش افزوده، جایگاه این محصولات را در بازارهای جهانی ارتقا دادهاند. آینده کسبوکارهای سنتی ایران، در گرو پذیرش این گرداب دیجیتال و استفاده هوشمندانه از فناوری است.
