مکانیزم‌های ساخت رویا

رویاهایی که ما می‌بینیم همواره حامل پیام‌هایی از «ناآگاه - unconscious» هستند هر چند به دلیل تغییر شکل یافتنشان گاهی بی‌ربط، نامفهوم، عجیب یا احمقانه جلوه می‌کنند. رویا اغلب تحقق آرزوها و امیالی است که درونمان داریم که گاها یا اساسا سرکوب شده‌اند یا ارضایشان میسر نشده و اینجا فضایی برای خودنمایی و راهیابی به «آگاهی - conciousness» پیدا کرده‌اند. خواب همواره حول محتوایی می‌چرخد که به آن محتوای پنهان (latent content) می‌گویند و البته حتی برای روانکاو پرتجربه و متبحر هم دسترسی به آن بدون استفاده از تداعی‌های آنالیزاند امکان‌پذیر نیست. محتوای پنهان در ناآگاه موفق می‌شود با چهار مکانیزم مهم به سطح بالاتر هشیاری یعنی «پیش‌آگاه – preconscious» راه‌یابد. این چهار مکانیزم عبارتند از جابه‌جایی، تراکم یا ادغام، نمادپردازی و نمایشی‌سازی.

در جا‌به‌جایی (displacement) ایده اصلی به حاشیه می‌رود و در پس پرده قرار می‌گیرد و ایده‌ای فرعی یا انحرافی به مرکز توجه می‌آید. بدین ترتیب در عین وجود محتوای پنهان دستگاه سانسور آنرا نادیده می‌گیرد.

در ادغام (condensation) ایده‌های ناهمگون در یک چیز ادغام و فشرده شده و آن چیز می‌شود نماینده تمام ایده‌های اولیه. این مهمترین مکانیزم در رویاسازی توسط عمل رویا (dreamwork) است.

در نمادپردازی (symbolization) به دو صورت با استفاده از نماد‌های همگانی یا شخصی محتوای پنهان تبدیل به نماد شده و نماد جانیشن ایده اولیه می‌شود.

در نمایشی‌سازی (dramatization) هم ایده گویی به موضوع یک نمایش تبدیل می‌شود که کارگردانی آنرا روی صحنه برده و بدین ترتیب دگرگون شده است.

پس از اینکه محتوای سرکوب شده توسط مکانیزم‌های قبلی مبدل شده و به «پیش‌آگاه - preconscious» راه یافتند، آنجا هم توسط مکانیزم‌های دیگری به نام‌های پرداخت ثانویه (secondary elaboration) و روند بازنمایی (representation procedure) آنرا برای ارسال به آگاهی و تبدیل به محتوای آشکار رویا آماده می‌کنند.

در بازنمایی‌پذیری، محتوای رویا توسط عمل‌رویا (dreamwork) به انگاره‌های بصری تبدیل می‌شود و در پرداخت ثانویه محصول مکانیزم‌های چهارگانه در قالب روایتی نسبتا منسجم ارائه شده و شکاف‌های آن پر می‌شوند. در تمامی این مکانیزم‌ها، هدف پنهان کردن آرزوها و امیالی است که در قدم اول توسط دستگاه سانسورگر سرکوب شده و ضمنا بازبینی آن به نحوی است که برای این دستگاه قابل تشخیص نباشد.

از مهمترین وظایف عمل‌رویا تضمین تداوم خواب است و اگر به دلایل متفاوتی محتوای پنهان درست ملبس نشده باشند و بر خواب‌بیننده ظاهر شوند، دستگاه سرکوبگر بلافاصله ایگو را وادار به بیدار شدن و قطع رویا به وسیله قطع خواب می‌کند. این موضوعی است که اغلب به دلیل فشار دستگاه سرکوبگر با عواطف منفی همراه می‌شود، وقتی ما با وحشت، پریشانی و اضطراب از خواب می‌‌پریم چنین اتفاقی رخ می‌دهد.

اما یکی از مهمترین دلایل بی‌خوابی(insomnia) هم همین مسئله است وقتی به دلیل فشارها و مشکلات روانی ایگو تضعیف شده و شکننده شده باشد، اولا فرآیند تغییر شکل محتوای رویا ناقص انجام می‌شود و محتوای پنهان به رویا نشت می‌‌کند و دوما ایگو توان تن دادن به فرامین دستگاه سرکوبگر را ندارد و لذا توسط این دستگاه تحت فشار قرار می‌گیرد تا صورت مسئله را پاک کند، اگر فرد نخوابد رویایی هم نخواهد دید هر چند هزینه چنین راهبردی بسیار سنگین خواهد بود.