اختلال دوقطبی: نشانه‌ها، تشخیص و رویکردهای درمانی

اختلال دوقطبی: نشانه‌ها، تشخیص و رویکردهای درمانی

مقدمه

اختلال دوقطبی، که قبلاً به عنوان افسردگی شیدایی شناخته می‌شد، یک اختلال خلقی مزمن و پیچیده است که با دوره‌های متناوب شیدایی (mania) یا هیپومانیا (hypomania) و افسردگی (depression) مشخص می‌شود. این اختلال نه تنها بر خلق و خو و انرژی فرد تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند بر تفکر، رفتار و عملکرد روزانه او نیز اثرات قابل توجهی داشته باشد. از آنجایی که اختلال دوقطبی می‌تواند منجر به آسیب‌های جدی در روابط، عملکرد شغلی و تحصیلی، و حتی خودکشی شود، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب از اهمیت بالایی برخوردار است. این مقاله به بررسی نشانه‌های اختلال دوقطبی، روش‌های تشخیص و رویکردهای درمانی مختلف می‌پردازد.

بخش اول: درک اختلال دوقطبی

1-1  تعریف و انواع اختلال دوقطبی

اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی است که با نوسانات شدید خلقی مشخص می‌شود. این نوسانات شامل دوره‌های شیدایی یا هیپومانیا (خلق و خوی بالا و پرانرژی) و دوره‌های افسردگی (خلق و خوی پایین و کم انرژی) است. انواع مختلفی از اختلال دوقطبی وجود دارد که بر اساس شدت و مدت زمان دوره‌های شیدایی و افسردگی، و همچنین وجود یا عدم وجود ویژگی‌های روان‌پریشی، طبقه‌بندی می‌شوند:

·        اختلال دوقطبی نوع I: در این نوع اختلال، فرد حداقل یک دوره شیدایی کامل را تجربه می‌کند که ممکن است با دوره‌های افسردگی شدید همراه باشد یا نباشد. دوره‌های شیدایی معمولاً شدیدتر و طولانی‌تر از دوره‌های هیپومانیا هستند و می‌توانند منجر به بستری شدن در بیمارستان شوند.

·        اختلال دوقطبی نوع II: در این نوع اختلال، فرد دوره‌های هیپومانیا و افسردگی شدید را تجربه می‌کند. دوره‌های هیپومانیا نسبت به دوره‌های شیدایی شدت کمتری دارند و معمولاً عملکرد فرد را به طور قابل توجهی مختل نمی‌کنند.

·        اختلال سیکلوتایمی: در این نوع اختلال، فرد دوره‌های مکرر هیپومانیا و علائم افسردگی را تجربه می‌کند که به اندازه کافی شدید نیستند که به عنوان دوره‌های کامل شیدایی یا افسردگی تشخیص داده شوند.

·        اختلال دوقطبی مشخص نشده: این دسته شامل افرادی است که علائم اختلال دوقطبی را دارند، اما معیارهای تشخیصی هیچ یک از انواع خاص اختلال دوقطبی را ندارند.

1-2  علت‌شناسی اختلال دوقطبی

علت دقیق اختلال دوقطبی هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما به نظر می‌رسد که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیستی و محیطی در بروز این اختلال نقش دارند:

·        ژنتیک: مطالعات نشان داده‌اند که اختلال دوقطبی یک جزء ارثی قوی دارد. افرادی که یکی از اعضای خانواده درجه یک آنها (والدین، خواهر و برادر) مبتلا به اختلال دوقطبی است، بیشتر در معرض خطر ابتلا به این اختلال هستند.

·        زیستی: ناهنجاری‌ها در ساختار و عملکرد مغز، و همچنین عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی (مانند سروتونین، دوپامین و نوراپی‌نفرین) می‌توانند در بروز اختلال دوقطبی نقش داشته باشند.

·        محیطی: عوامل محیطی مانند استرس، تروما، سوءمصرف مواد و الکل، و کمبود خواب می‌توانند خطر ابتلا به اختلال دوقطبی را افزایش دهند یا باعث تحریک دوره‌های خلقی شوند.

بخش دوم: نشانه‌ها و تشخیص اختلال دوقطبی

2-1  نشانه‌های شیدایی و هیپومانیا

دوره‌های شیدایی و هیپومانیا با مجموعه‌ای از نشانه‌ها مشخص می‌شوند که شامل موارد زیر است:

·        خلق و خوی بالا و پرانرژی: احساس شادی، سرخوشی، هیجان، و انرژی بیش از حد.

·        افزایش اعتماد به نفس و خودبزرگ‌بینی: احساس قدرت، توانایی و اهمیت بیش از حد.

·        کاهش نیاز به خواب: احساس نیاز به خواب بسیار کم (مثلاً 3 ساعت در شب).

·        پرحرفی و فشار برای صحبت کردن: صحبت کردن سریع و پیوسته، و دشواری در قطع کردن صحبت.

·        پرش افکار: داشتن افکار سریع و پراکنده که به سرعت از موضوعی به موضوع دیگر می‌پرند.

·        حواس‌پرتی: دشواری در تمرکز و توجه به یک موضوع.

·        افزایش فعالیت هدفمند: انجام فعالیت‌های زیاد در زمینه‌های مختلف (مثلاً کار، تحصیل، فعالیت‌های اجتماعی).

·        رفتارهای مخاطره‌آمیز: شرکت در فعالیت‌های لذت‌بخش و خطرناک که می‌تواند عواقب منفی داشته باشد (مثلاً ولخرجی، روابط جنسی پرخطر، رانندگی بی‌احتیاط).

تفاوت اصلی بین شیدایی و هیپومانیا در شدت و مدت زمان نشانه‌ها است. دوره‌های شیدایی شدیدتر هستند و می‌توانند منجر به بستری شدن در بیمارستان شوند، در حالی که دوره‌های هیپومانیا خفیف‌تر هستند و معمولاً عملکرد فرد را به طور قابل توجهی مختل نمی‌کنند.

2-2  نشانه‌های افسردگی

دوره‌های افسردگی با مجموعه‌ای از نشانه‌ها مشخص می‌شوند که شامل موارد زیر است:

·        خلق و خوی پایین و غمگین: احساس غم، ناامیدی، پوچی، و بی‌ارزشی.

·        کاهش علاقه و لذت: از دست دادن علاقه و لذت به فعالیت‌هایی که قبلاً لذت‌بخش بودند.

·        تغییرات در اشتها و وزن: کاهش یا افزایش اشتها و وزن قابل توجه.

·        تغییرات در خواب: بی‌خوابی یا پرخوابی.

·        خستگی و کمبود انرژی: احساس خستگی و کمبود انرژی دائمی.

·        احساس بی‌قراری یا کندی: احساس بی‌قراری و ناآرامی، یا احساس کندی و سنگینی.

·        مشکل در تمرکز و تصمیم‌گیری: دشواری در تمرکز، حافظه و تصمیم‌گیری.

·        احساس گناه و بی‌ارزشی: احساس گناه، بی‌ارزشی، و خودسرزنشی.

·        فکر به مرگ و خودکشی: فکر به مرگ، خودکشی، یا برنامه‌ریزی برای خودکشی.

2-3 تشخیص اختلال دوقطبی

تشخیص اختلال دوقطبی معمولاً بر اساس ارزیابی روانپزشکی دقیق، بررسی سابقه پزشکی و روانپزشکی فرد، و مصاحبه با فرد و افراد نزدیک به او انجام می‌شود. هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری مغزی خاصی برای تشخیص اختلال دوقطبی وجود ندارد.

برای تشخیص اختلال دوقطبی، فرد باید معیارهای تشخیصی خاصی را داشته باشد که در راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) ذکر شده است. این معیارها شامل وجود دوره‌های شیدایی یا هیپومانیا، و همچنین دوره‌های افسردگی است.

از آنجایی که اختلال دوقطبی می‌تواند با سایر اختلالات روانی (مانند افسردگی اساسی، اختلال اضطراب، و اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی) اشتباه گرفته شود، تشخیص افتراقی دقیق بسیار مهم است.

بخش سوم: رویکردهای درمانی اختلال دوقطبی

درمان اختلال دوقطبی معمولاً شامل ترکیبی از دارو درمانی، روان‌درمانی و تغییر سبک زندگی است. هدف از درمان، کاهش علائم، پیشگیری از عود دوره‌های خلقی، بهبود عملکرد فرد، و افزایش کیفیت زندگی او است.

3-1  دارو درمانی

دارو درمانی یک جزء اساسی از درمان اختلال دوقطبی است. داروهای مختلفی برای درمان اختلال دوقطبی استفاده می‌شوند که شامل موارد زیر است:

·        تثبیت‌کننده‌های خلق: این داروها به تثبیت خلق و خو و پیشگیری از نوسانات شدید خلقی کمک می‌کنند. تثبیت‌کننده‌های خلق رایج شامل لیتیوم، والپروات، کاربامازپین و لاموتریژین هستند.

·        داروهای ضد روان‌پریشی: این داروها برای درمان علائم روان‌پریشی (مانند توهم و هذیان) که ممکن است در طول دوره‌های شیدایی یا افسردگی رخ دهند، استفاده می‌شوند. داروهای ضد روان‌پریشی آتیپیکال مانند ریسپریدون، کوئتیاپین، اولانزاپین و آریپیپرازول معمولاً برای درمان اختلال دوقطبی استفاده می‌شوند.

·        داروهای ضد افسردگی: این داروها برای درمان دوره‌های افسردگی در اختلال دوقطبی استفاده می‌شوند. با این حال، استفاده از داروهای ضد افسردگی به تنهایی در اختلال دوقطبی می‌تواند خطر تحریک دوره‌های شیدایی را افزایش دهد، بنابراین معمولاً همراه با تثبیت‌کننده‌های خلق استفاده می‌شوند.

انتخاب دارو و دوز مناسب بستگی به نوع اختلال دوقطبی، شدت علائم، سابقه پزشکی فرد، و عوارض جانبی داروها دارد. نظارت دقیق پزشکی و تنظیم دوز دارو به طور منظم برای اطمینان از اثربخشی و ایمنی دارو درمانی ضروری است.

3-2  روان‌درمانی

روان‌درمانی می‌تواند به افراد مبتلا به اختلال دوقطبی کمک کند تا مهارت‌های مقابله‌ای را بیاموزند، الگوهای فکری و رفتاری ناسالم را تغییر دهند، روابط خود را بهبود بخشند، و با استرس و مشکلات زندگی مقابله کنند. انواع مختلفی از روان‌درمانی برای درمان اختلال دوقطبی استفاده می‌شوند که شامل موارد زیر است:

·        درمان شناختی-رفتاری (CBT): این نوع درمان به افراد کمک می‌کند تا افکار، احساسات و رفتارهای خود را شناسایی کرده و تغییر دهند. CBT می‌تواند به افراد کمک کند تا الگوهای فکری منفی را که باعث دوره‌های افسردگی می‌شوند، شناسایی کرده و تغییر دهند، و همچنین مهارت‌های مقابله‌ای را برای مدیریت استرس و پیشگیری از عود دوره‌های خلقی بیاموزند.

·        درمان بین فردی و ریتم اجتماعی (IPSRT): این نوع درمان بر بهبود روابط بین فردی و تنظیم ریتم‌های اجتماعی (مانند خواب، غذا خوردن و فعالیت) تمرکز دارد. IPSRT می‌تواند به افراد کمک کند تا روابط خود را بهبود بخشند، با استرس‌های مربوط به روابط مقابله کنند، و الگوهای ریتم اجتماعی خود را تنظیم کنند تا خطر عود دوره‌های خلقی را کاهش دهند.

·        خانواده‌درمانی: این نوع درمان شامل اعضای خانواده فرد مبتلا به اختلال دوقطبی می‌شود و به آنها کمک می‌کند تا در مورد اختلال دوقطبی اطلاعات بیشتری کسب کنند، از فرد مبتلا حمایت کنند، و با مشکلات خانوادگی مربوط به اختلال دوقطبی مقابله کنند.

·        آموزش روان‌شناختی: این نوع درمان شامل ارائه اطلاعات در مورد اختلال دوقطبی، درمان‌ها، و مهارت‌های خودیاری است. آموزش روان‌شناختی می‌تواند به افراد کمک کند تا در مورد اختلال دوقطبی خود بیشتر بدانند، انگیزه بیشتری برای پیگیری درمان داشته باشند، و مهارت‌های خودیاری را برای مدیریت علائم و پیشگیری از عود دوره‌های خلقی بیاموزند.

3-3 تغییر سبک زندگی

تغییر سبک زندگی می‌تواند نقش مهمی در مدیریت اختلال دوقطبی داشته باشد. برخی از تغییرات سبک زندگی مفید شامل موارد زیر است:

·        رعایت بهداشت خواب: خواب کافی و منظم می‌تواند به تثبیت خلق و خو کمک کند. سعی کنید هر شب در ساعت معینی بخوابید و بیدار شوید، و از مصرف کافئین و الکل قبل از خواب خودداری کنید.

·        رژیم غذایی سالم: یک رژیم غذایی سالم و متعادل می‌تواند به بهبود سلامت جسمی و روانی کمک کند. از مصرف غذاهای فرآوری شده، قند و چربی‌های ناسالم خودداری کنید، و به جای آن از میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئین‌های کم چرب استفاده کنید.

·        ورزش منظم: ورزش منظم می‌تواند به بهبود خلق و خو، کاهش استرس و افزایش انرژی کمک کند. سعی کنید حداقل 30 دقیقه در روز ورزش کنید، مانند پیاده‌روی، دویدن، شنا یا یوگا.

·        مدیریت استرس: یادگیری تکنیک‌های مدیریت استرس، مانند تنفس عمیق، مدیتیشن و یوگا، می‌تواند به کاهش استرس و پیشگیری از عود دوره‌های خلقی کمک کند.

·        اجتناب از سوءمصرف مواد و الکل: سوءمصرف مواد و الکل می‌تواند علائم اختلال دوقطبی را بدتر کند و خطر عود دوره‌های خلقی را افزایش دهد.

·        حمایت اجتماعی: داشتن حمایت اجتماعی قوی می‌تواند به افراد مبتلا به اختلال دوقطبی کمک کند تا با چالش‌های این اختلال مقابله کنند. سعی کنید با دوستان و خانواده خود در ارتباط باشید، و در گروه‌های حمایتی شرکت کنید.

بخش چهارم: چالش‌ها و ملاحظات خاص در درمان اختلال دوقطبی

4-1 پایبندی به درمان

یکی از چالش‌های اصلی در درمان اختلال دوقطبی، پایبندی به درمان است. بسیاری از افراد مبتلا به اختلال دوقطبی به دلیل عوارض جانبی داروها، عدم آگاهی از بیماری، یا احساس خوب بودن در طول دوره‌های شیدایی، از مصرف داروها خودداری می‌کنند.

برای بهبود پایبندی به درمان، لازم است که پزشک و بیمار یک رابطه درمانی قوی برقرار کنند، در مورد مزایا و معایب درمان با هم صحبت کنند، و یک برنامه درمانی شخصی‌سازی شده ایجاد کنند که با نیازها و ترجیحات بیمار سازگار باشد.

4-2 تشخیص دیرهنگام

تشخیص دیرهنگام اختلال دوقطبی می‌تواند منجر به آسیب‌های جدی در زندگی فرد شود. بسیاری از افراد مبتلا به اختلال دوقطبی سال‌ها قبل از تشخیص صحیح، با علائم این اختلال دست و پنجه نرم می‌کنند و تحت درمان‌های نامناسب قرار می‌گیرند.

برای تشخیص زودهنگام اختلال دوقطبی، لازم است که پزشکان و عموم مردم در مورد علائم این اختلال آگاهی بیشتری داشته باشند، و افراد در صورت مشاهده علائم اختلال دوقطبی به پزشک مراجعه کنند.

4-3  مسائل همراه

بسیاری از افراد مبتلا به اختلال دوقطبی، علاوه بر این اختلال، از سایر اختلالات روانی نیز رنج می‌برند. این اختلالات همراه می‌توانند درمان اختلال دوقطبی را پیچیده‌تر کنند. برخی از مسائل همراه شایع در اختلال دوقطبی شامل اختلال اضطراب، اختلال سوءمصرف مواد، اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی و اختلال شخصیت است.

برای درمان موثر اختلال دوقطبی، لازم است که تمام مسائل همراه به طور همزمان مورد توجه قرار گیرند و درمان شوند.

نتیجه‌گیری

اختلال دوقطبی یک اختلال خلقی مزمن و پیچیده است که می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر زندگی فرد داشته باشد. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب می‌تواند به کاهش علائم، پیشگیری از عود دوره‌های خلقی، بهبود عملکرد فرد، و افزایش کیفیت زندگی او کمک کند.

درمان اختلال دوقطبی معمولاً شامل ترکیبی از دارو درمانی، روان‌درمانی و تغییر سبک زندگی است. پایبندی به درمان، تشخیص زودهنگام و توجه به مسائل همراه از چالش‌های اصلی در درمان اختلال دوقطبی هستند.

با آگاهی بیشتر در مورد اختلال دوقطبی و پیگیری درمان مناسب، افراد مبتلا به این اختلال می‌توانند یک زندگی پربار و رضایت‌بخش داشته باشند.

منابع

·        American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).

·        Goodwin, F. K., & Jamison, K. R. (2007). Manic-depressive illness: Bipolar disorders and recurrent depression (2nd ed.). Oxford University Press.

·        National Institute of Mental Health (NIMH). (n.d.). Bipolar disorder. Retrieved from https://www.nimh.nih.gov/health/topics/bipolar-disorder/index.shtml

·        Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., و همکاران. (2018). Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) and International Society for Bipolar Disorders (ISBD) 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disorders, 20(2), 97-170.