انواع افسردگی در روانشناسی و نحوه درمان هر نوع افسردگی

افسردگی: طیفی از درد، دریایی از درمان‌ها

مقدمه

افسردگی، فراتر از یک حس گذرا از غم و اندوه، اختلالی پیچیده و چندوجهی است که کیفیت زندگی میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار می‌دهد. این بیماری نه تنها بر خلق و خو، بلکه بر افکار، رفتارها، و حتی سلامت جسمانی فرد نیز تاثیرگذار است. با وجود شیوع گسترده و پیامدهای ناتوان‌کننده‌اش، افسردگی اغلب به درستی تشخیص داده نمی‌شود و یا درمان‌های مناسب برای آن ارائه نمی‌گردد. درک ماهیت چندگانه افسردگی، از جمله انواع مختلف آن، علل زمینه‌ساز و رویکردهای درمانی مؤثر، گامی حیاتی در جهت کاهش بار این بیماری بر افراد و جامعه است.

این مقاله با هدف ارائه یک بررسی جامع از افسردگی، به واکاوی انواع مختلف این اختلال، علل زمینه‌ساز، تظاهرات بالینی و رویکردهای درمانی متناسب با هر نوع می‌پردازد. هدف از این بررسی، افزایش آگاهی و دانش در مورد افسردگی و ارائه اطلاعات کاربردی و مبتنی بر شواهد برای متخصصان، بیماران و خانواده‌های آن‌ها است.

بخش اول: طیف افسردگی: آشنایی با انواع مختلف

افسردگی یک اختلال واحد نیست، بلکه یک طیف است که شامل انواع مختلفی با ویژگی‌ها، علل و رویکردهای درمانی متفاوت می‌شود. شناخت این انواع، برای تشخیص دقیق و ارائه درمان مناسب ضروری است.

1-1  اختلال افسردگی اساسی (Major Depressive Disorder - MDD):

MDD، که اغلب به عنوان “افسردگی بالینی” شناخته می‌شود، شایع‌ترین و شدیدترین نوع افسردگی است. این اختلال با دوره‌هایی از غم و اندوه مداوم، از دست دادن علاقه به فعالیت‌ها، تغییرات در اشتها و خواب، خستگی، احساس گناه و بی‌ارزشی، مشکل در تمرکز و افکار خودکشی مشخص می‌شود.

·        معیارهای تشخیصی (DSM-5): برای تشخیص MDD، فرد باید حداقل 5 علامت از علائم ذکر شده را به مدت حداقل دو هفته تجربه کند، و این علائم باید باعث اختلال قابل توجهی در عملکرد اجتماعی، شغلی یا سایر زمینه‌های مهم زندگی او شوند.

·        انواع مختلف: MDD می‌تواند به صورت تک‌قطبی (فقط دوره‌های افسردگی) یا دوقطبی (دوره‌های افسردگی و شیدایی) رخ دهد.

·        درمان: درمان MDD معمولاً شامل ترکیبی از دارودرمانی (داروهای ضدافسردگی) و روان‌درمانی (به ویژه CBT و IPT) است.

2-1  اختلال افسردگی مداوم (Persistent Depressive Disorder - PDD) یا دیستایمی:

PDD، که قبلاً به عنوان “دیستایمی” شناخته می‌شد، یک نوع مزمن و خفیف‌تر از افسردگی است که حداقل دو سال طول می‌کشد. افراد مبتلا به PDD، ممکن است علائم کمتری نسبت به افراد مبتلا به MDD داشته باشند، اما این علائم به طور مداوم حضور دارند و می‌توانند تاثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشند.

·        معیارهای تشخیصی (DSM-5): برای تشخیص PDD، فرد باید حداقل دو علامت افسردگی را به مدت حداقل دو سال تجربه کند، و این علائم نباید به طور کامل برای بیش از دو ماه از بین بروند.

·        درمان: درمان PDD معمولاً شامل ترکیبی از دارودرمانی (داروهای ضدافسردگی) و روان‌درمانی (به ویژه CBT و روان‌درمانی روان‌پویشی) است.

3-1  اختلال افسردگی فصلی (Seasonal Affective Disorder - SAD):

SAD، یک نوع افسردگی است که با تغییر فصل‌ها مرتبط است. این اختلال، معمولاً در فصل پاییز و زمستان، زمانی که نور خورشید کمتر است، شروع می‌شود و در فصل بهار و تابستان بهبود می‌یابد.

·        علائم: علائم SAD مشابه علائم MDD است، اما ممکن است شامل افزایش خواب، افزایش اشتها و افزایش وزن نیز باشد.

·        درمان: درمان SAD معمولاً شامل نوردرمانی (Light Therapy)، دارودرمانی (داروهای ضدافسردگی) و روان‌درمانی است.

4-1 اختلال افسردگی پس از زایمان (Postpartum Depression - PPD):

PPD، یک نوع افسردگی است که پس از زایمان در زنان رخ می‌دهد. این اختلال، با تغییرات هورمونی، استرس و کمبود خواب مرتبط است.

·        علائم: علائم PPD مشابه علائم MDD است، اما ممکن است شامل احساس گناه، شرم و ناتوانی در مراقبت از نوزاد نیز باشد.

·        درمان: درمان PPD معمولاً شامل روان‌درمانی، دارودرمانی و حمایت اجتماعی است.

5-1 اختلال اخلال‌گری خلقی (Disruptive Mood Dysregulation Disorder - DMDD):

DMDD، یک اختلال خلقی است که در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود و با تحریک‌پذیری مداوم و شدید و طغیان‌های خشم مکرر مشخص می‌شود.

·        علائم: کودکان مبتلا به DMDD، اغلب تحریک‌پذیر، خشمگین و بدخلق هستند و ممکن است چندین بار در هفته طغیان‌های خشم شدید را تجربه کنند.

·        درمان: درمان DMDD معمولاً شامل روان‌درمانی (به ویژه CBT و درمان خانواده)، دارودرمانی (داروهای ضدافسردگی و تثبیت‌کننده‌های خلق) و آموزش والدین است.

6-1 اختلال افسردگی ناشی از سوگ (Bereavement-Related Depression):

فقدان یک عزیز، تجربه‌ای دردناک و استرس‌زا است که می‌تواند منجر به سوگ شود. در برخی موارد، سوگ می‌تواند به اختلال افسردگی اساسی منجر شود. در DSM-5، سوگ به عنوان یک عامل مشخص کننده در تشخیص MDD در نظر گرفته شده است.

·        علائم: علائم افسردگی ناشی از سوگ مشابه علائم MDD است، اما ممکن است شامل احساس شدید دلتنگی، اندوه و از دست دادن نیز باشد.

·        درمان: درمان افسردگی ناشی از سوگ معمولاً شامل روان‌درمانی (به ویژه CBT و درمان متمرکز بر سوگ) و دارودرمانی است.

7-1  اختلال افسردگی ناشی از یک بیماری پزشکی:

افسردگی می‌تواند ناشی از برخی بیماری‌های جسمی باشد، مانند کم‌کاری تیروئید، بیماری پارکینسون و بیماری ام‌اس.

·        علائم: علائم افسردگی ناشی از یک بیماری پزشکی، مشابه علائم MDD است.

·        درمان: درمان افسردگی ناشی از یک بیماری پزشکی معمولاً شامل درمان بیماری زمینه‌ای و روان‌درمانی و دارودرمانی برای کاهش علائم افسردگی است.

بخش دوم: چرا افسرده می‌شویم؟ بررسی علل زمینه‌ساز

علل افسردگی پیچیده و چندگانه هستند و شامل عوامل ژنتیکی، زیستی، روانشناختی و اجتماعی می‌شوند. درک این عوامل می‌تواند به تشخیص بهتر، درمان موثرتر و پیشگیری از این اختلال کمک کند.

1-2 عوامل ژنتیکی:

·        وراثت‌پذیری: مطالعات نشان می‌دهند که افسردگی دارای مولفه‌ی ژنتیکی است، به این معنا که اگر یکی از اعضای خانواده (به ویژه والدین یا خواهر و برادر) به افسردگی مبتلا باشد، احتمال ابتلای فرد به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.

·        ژن‌های مرتبط: اگرچه ژن واحدی مسئول ایجاد افسردگی نیست، اما تحقیقات نشان داده‌اند که برخی از ژن‌ها با افزایش خطر ابتلا به این اختلال مرتبط هستند. این ژن‌ها، اغلب در تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی (مانند سروتونین، نوراپی‌نفرین و دوپامین)، رشد عصبی و پاسخ به استرس نقش دارند.

2-2 عوامل زیستی:

·        عدم تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی: انتقال‌دهنده‌های عصبی مواد شیمیایی هستند که پیام‌ها را بین سلول‌های عصبی منتقل می‌کنند. عدم تعادل در سطوح برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی، به ویژه سروتونین، نوراپی‌نفرین و دوپامین، نقش مهمی در ایجاد افسردگی ایفا می‌کند.

·        اختلال در ساختار و عملکرد مغز: مطالعات تصویربرداری مغز نشان داده‌اند که افراد مبتلا به افسردگی ممکن است تفاوت‌هایی در ساختار و عملکرد مغز خود داشته باشند. این تفاوت‌ها می‌تواند شامل کاهش حجم برخی از نواحی مغز (مانند هیپوکامپ و قشر پیش‌پیشانی) و اختلال در فعالیت شبکه‌های عصبی مرتبط با تنظیم هیجانات و خلق و خو باشد.

·        اختلال در محور HPA: محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) یک سیستم هورمونی است که در پاسخ به استرس نقش دارد. در افراد مبتلا به افسردگی، فعالیت محور HPA ممکن است مختل شود، که منجر به افزایش تولید هورمون کورتیزول (هورمون استرس) می‌شود.

·        التهاب: تحقیقات جدید نشان می‌دهند که التهاب مزمن در بدن ممکن است در ایجاد افسردگی نقش داشته باشد. افزایش سطح پروتئین‌های التهابی (سیتوکین‌ها) در خون، در افراد مبتلا به افسردگی مشاهده شده است.

3-2 عوامل روانشناختی:

·        تجارب تروماتیک دوران کودکی: سوء استفاده جسمی، عاطفی و جنسی در دوران کودکی، می‌تواند خطر ابتلا به افسردگی را در بزرگسالی افزایش دهد. این تجربیات، می‌توانند الگوهای فکری و رفتاری ناسالمی را ایجاد کنند که فرد را نسبت به افسردگی آسیب‌پذیرتر می‌سازند.

·        سبک‌های تفکر منفی: افراد مبتلا به افسردگی، اغلب دارای سبک‌های تفکر منفی هستند، مانند تمرکز بر جنبه‌های منفی موقعیت‌ها، تعمیم دادن تجربیات منفی و سرزنش خود در قبال مشکلات.

·        عزت نفس پایین: عزت نفس پایین و احساس بی‌ارزشی، می‌تواند خطر ابتلا به افسردگی را افزایش دهد.

·        سبک‌های مقابله‌ای نامناسب: استفاده از سبک‌های مقابله‌ای نامناسب برای مقابله با استرس (مانند اجتناب، انکار و نشخوار فکری)، می‌تواند فرآیند بهبودی را مختل کند و خطر ابتلا به افسردگی را افزایش دهد.

·        رویدادهای استرس‌زا: رویدادهای استرس‌زا در زندگی، مانند از دست دادن شغل، پایان رابطه، مرگ یکی از عزیزان و مشکلات مالی، می‌توانند محرک‌های افسردگی باشند.

4-2  عوامل اجتماعی:

·        محرومیت اجتماعی: انزوا و کمبود روابط اجتماعی، می‌تواند خطر ابتلا به افسردگی را افزایش دهد. حمایت اجتماعی، نقش مهمی در بهبودی و کاهش علائم افسردگی ایفا می‌کند.

·        مشکلات اقتصادی: مشکلات مالی، فقر و نابرابری اقتصادی، می‌تواند استرس زیادی را بر افراد وارد کند و منجر به افزایش خطر ابتلا به افسردگی شود.

·        تبعیض و نابرابری: تبعیض بر اساس جنسیت، نژاد، قومیت، مذهب و سایر عوامل، می‌تواند منجر به احساس بی‌عدالتی، ناامیدی و کاهش عزت نفس شود، که این عوامل می‌توانند خطر ابتلا به افسردگی را افزایش دهند.

بخش سوم: روش‌های درمان افسردگی: رویکردهای نوین و مبتنی بر شواهد

درمان افسردگی باید بر اساس نوع افسردگی، شدت علائم، ترجیحات بیمار و وجود سایر اختلالات روانی همراه تعیین شود. درمان معمولاً شامل ترکیبی از دارودرمانی، روان‌درمانی و تغییر سبک زندگی است.

1-3  دارودرمانی:

داروهای ضدافسردگی، پایه‌اصلی درمان دارویی افسردگی هستند. این داروها با تاثیر بر انتقال‌دهنده‌های عصبی در مغز، به کاهش علائم افسردگی کمک می‌کنند. انواع مختلفی از داروهای ضدافسردگی وجود دارد:

·        مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors - SSRIs): SSRIs، معمولاً به عنوان خط اول درمان افسردگی در نظر گرفته می‌شوند، زیرا عوارض جانبی نسبتاً کمی دارند. این داروها، با افزایش سطح سروتونین در مغز عمل می‌کنند. نمونه‌هایی از SSRIs شامل فلوکستین (Fluoxetine)، سرترالین (Sertraline)، پاروکستین (Paroxetine) و سیتالوپرام (Citalopram) است.

·        مهارکننده‌های بازجذب سروتونین-نوراپی‌نفرین (Serotonin-Norepinephrine Reuptake Inhibitors - SNRIs): SNRIs، با افزایش سطح سروتونین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند. این داروها، ممکن است در برخی از افراد، موثرتر از SSRIs باشند. نمونه‌هایی از SNRIs شامل ونلافاکسین (Venlafaxine) و دولوکستین (Duloxetine) است.

·        ضدافسردگی‌های سه حلقه‌ای (Tricyclic Antidepressants - TCAs): TCAs، داروهای قدیمی‌تری هستند که با افزایش سطح سروتونین و نوراپی‌نفرین در مغز عمل می‌کنند. این داروها، عوارض جانبی بیشتری نسبت به SSRIs و SNRIs دارند و معمولاً به عنوان خط دوم یا سوم درمان در نظر گرفته می‌شوند. نمونه‌هایی از TCAs شامل ایمی‌پرامین (Imipramine) و آمی‌تریپتیلین (Amitriptyline) است.

·        مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (Monoamine Oxidase Inhibitors - MAOIs): MAOIs، داروهای قدیمی‌تری هستند که با جلوگیری از تجزیه سروتونین، نوراپی‌نفرین و دوپامین در مغز عمل می‌کنند. این داروها، عوارض جانبی جدی دارند و با برخی از غذاها و داروها تداخل ایجاد می‌کنند، بنابراین معمولاً به عنوان آخرین گزینه در درمان افسردگی در نظر گرفته می‌شوند. نمونه‌هایی از MAOIs شامل فنلزین (Phenelzine) و ترانیل‌سیپرومین (Tranylcypromine) است.

·        سایر داروها: در برخی موارد، ممکن است داروهای دیگری مانند بوپروپیون (Bupropion) و میرتازاپین (Mirtazapine) برای درمان افسردگی استفاده شوند.

2-3 روان‌درمانی:

روان‌درمانی، یک روش درمانی است که شامل صحبت کردن با یک متخصص سلامت روان برای کاهش علائم افسردگی و بهبود عملکرد است. انواع مختلفی از روان‌درمانی وجود دارد که برای درمان افسردگی موثر هستند:

·        درمان شناختی-رفتاری (Cognitive Behavioral Therapy - CBT): CBT یک روش درمانی است که بر شناسایی و تغییر الگوهای فکری و رفتاری منفی تمرکز دارد. در درمان افسردگی، CBT می‌تواند به افراد کمک کند تا:

o       افکار منفی را شناسایی کرده و آن‌ها را به چالش بکشند.

o       الگوهای رفتاری ناسالم را تغییر دهند.

o       مهارت‌های مقابله با استرس را یاد بگیرند.

o       حل مسئله را تمرین کنند.

·        درمان بین‌فردی (Interpersonal Therapy - IPT): IPT یک روش درمانی است که بر بهبود روابط بین فردی تمرکز دارد. این روش درمانی، بر این ایده استوار است که مشکلات در روابط بین فردی می‌تواند به افسردگی منجر شود و بهبود این روابط می‌تواند به کاهش علائم افسردگی کمک کند.

·        فعال‌سازی رفتاری (Behavioral Activation - BA): BA یک روش درمانی است که بر افزایش فعالیت‌های لذت‌بخش و هدفمند تمرکز دارد. این روش درمانی، بر این ایده استوار است که افسردگی می‌تواند منجر به کاهش فعالیت شود و افزایش فعالیت می‌تواند به بهبود خلق و خو کمک کند.

·        روان‌درمانی روان‌پویشی (Psychodynamic Therapy): روان‌درمانی روان‌پویشی، بر بررسی ریشه‌های ناخودآگاه مشکلات روانی تمرکز دارد. در درمان افسردگی، این روش می‌تواند به افراد کمک کند تا الگوهای روابط و رفتارهای تکراری خود را درک کنند و تغییردهند.

·        درمان پذیرش و تعهد (Acceptance and Commitment Therapy - ACT): ACT یک روش درمانی است که بر پذیرش احساسات ناخوشایند و تمرکز بر ارزش‌های فردی تمرکز دارد. این روش درمانی، می‌تواند به افراد کمک کند تا زندگی معنادارتری داشته باشند، حتی در حضور علائم افسردگی.

3-3 سایر روش‌های درمانی:

·        تحریک مغناطیسی ترانس‌کرانیال (Transcranial Magnetic Stimulation - TMS): TMS یک روش درمانی غیرتهاجمی است که از پالس‌های مغناطیسی برای تحریک سلول‌های عصبی در مغز استفاده می‌کند. این روش، برای درمان افسردگی مقاوم به درمان (افسردگی که به داروهای ضدافسردگی پاسخ نمی‌دهد) مورد استفاده قرار می‌گیرد.

·        الکتروشوک‌درمانی (Electroconvulsive Therapy - ECT): ECT یک روش درمانی است که شامل اعمال جریان الکتریکی به مغز برای ایجاد تشنج کنترل شده است. این روش، یک روش درمانی بسیار موثر برای افسردگی شدید است، اما عوارض جانبی بالقوه‌ای دارد و معمولاً به عنوان آخرین گزینه در نظر گرفته می‌شود.

·        نوردرمانی (Light Therapy): نوردرمانی، شامل قرار گرفتن در معرض نور مصنوعی روشن برای مدت زمان مشخصی در هر روز است. این روش، برای درمان SAD موثر است.

·        طب سوزنی (Acupuncture): برخی از تحقیقات نشان داده‌اند که طب سوزنی می‌تواند در کاهش علائم افسردگی موثر باشد.

·        مکمل‌های گیاهی: برخی از مکمل‌های گیاهی، مانند گل راعی (St. John’s Wort)، برای درمان افسردگی خفیف تا متوسط مورد استفاده قرار می‌گیرند. با این حال، مهم است که قبل از مصرف هر گونه مکمل گیاهی با پزشک خود مشورت کنید، زیرا ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند.

بخش چهارم: گام‌های فراتر از درمان: سبک زندگی و حمایت اجتماعی

درمان افسردگی تنها محدود به مصرف دارو و شرکت در جلسات روان‌درمانی نمی‌شود. تغییر سبک زندگی و دریافت حمایت اجتماعی مناسب، نقش مهمی در بهبودی و حفظ سلامت روان دارد.

1-4 تغییر سبک زندگی:

·        تغذیه سالم: یک رژیم غذایی سالم و متعادل، می‌تواند به بهبود خلق و خو و افزایش انرژی کمک کند. توصیه می‌شود از مصرف غذاهای فرآوری‌شده، قند و چربی‌های اشباع‌شده اجتناب کنید و به جای آن، بر مصرف میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئین‌های کم‌چرب تمرکز کنید.

·        ورزش منظم: ورزش منظم، یک درمان طبیعی برای افسردگی است. ورزش، اندورفین‌ها را آزاد می‌کند، که مواد شیمیایی هستند که می‌توانند خلق و خو را بهبود بخشند.

·        خواب کافی: کمبود خواب، می‌تواند علائم افسردگی را تشدید کند. سعی کنید هر شب 7-9 ساعت بخوابید.

·        مدیریت استرس: یادگیری تکنیک‌های مدیریت استرس، مانند تنفس عمیق، آرام‌سازی عضلانی و مدیتیشن، می‌تواند به کاهش اضطراب و بهبود خلق و خو کمک کند.

·        اجتناب از مصرف الکل و مواد مخدر: الکل و مواد مخدر، می‌توانند علائم افسردگی را تشدید کنند و با داروهای ضدافسردگی تداخل داشته باشند.

2-4 حمایت اجتماعی:

·        برقراری ارتباط با دیگران: انزوا و کمبود ارتباط اجتماعی، می‌تواند علائم افسردگی را تشدید کند. سعی کنید با دوستان و خانواده خود در ارتباط باشید و در فعالیت‌های اجتماعی شرکت کنید.

·        پیدا کردن یک گروه حمایتی: شرکت در یک گروه حمایتی، می‌تواند فرصتی برای ارتباط با افراد دیگری که افسردگی را تجربه کرده‌اند، فراهم کند. این می‌تواند به شما کمک کند تا احساس تنهایی نکنید و از تجربیات دیگران یاد بگیرید.

·        جستجوی کمک حرفه‌ای: اگر احساس می‌کنید که در مدیریت افسردگی خود مشکل دارید، با یک متخصص سلامت روان مشورت کنید. یک درمانگر می‌تواند به شما کمک کند تا مهارت‌های مقابله‌ای جدیدی را یاد بگیرید و زندگی رضایت‌بخش‌تری داشته باشید.

نتیجه‌گیری

افسردگی، یک اختلال پیچیده و چندوجهی است که می‌تواند بر تمام جنبه‌های زندگی فرد تأثیر بگذارد. درک انواع مختلف افسردگی، علل زمینه‌ساز و رویکردهای درمانی مبتنی بر شواهد، گامی اساسی در جهت تشخیص دقیق، درمان موثر و پیشگیری از این اختلال است. با ترکیبی از دارودرمانی، روان‌درمانی، تغییر سبک زندگی و حمایت اجتماعی مناسب، افراد مبتلا به افسردگی می‌توانند علائم خود را مدیریت کنند، عملکرد خود را بهبود بخشند و زندگی پرمعناتری داشته باشند.

منابع:

·        American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). Washington, DC: American Psychiatric Association.

·        Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. New York: Guilford Press.

·        Cuijpers, P., Straten, A. V., Andersson, G., & Warmerdam, L. (2008). Psychotherapy for depression in adults: a meta-analysis of comparative outcome studies. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76(6), 909-922.

·        DeRubeis, R. J., Siegle, G. J., & Hollon, S. D. (2008). Cognitive therapy versus medication for depression: treatment outcomes and neural mechanisms. Nature Reviews Neuroscience, 9(10), 788-796.