نویسنده: مرتضی نیامی
انسان پیشاپیش سوژه نیست؛ سوژهشدن یک وضعیت ثابت نیست، بلکه محصول مواجهه با رویدادها و پدیدههایی است که نظم معمول را میشکنند. در زندگی روزمره، فرد بیشتر در نقشهای اجتماعی و عادتهای تکراری عمل میکند و در این حالت، خود را به عنوان سوژهٔ اخلاقی تجربه نمیکند. سوژه زمانی پدیدار میشود که فرد ناچار شود موضع بگیرد، تأمل کند و تصمیمی اخلاقی اتخاذ کند؛ یعنی در لحظهای که پاسخهای آماده ناکارآمدند و نظم مرسوم به چالش کشیده میشود.
این دیدگاه با ضرورت تصمیمگیری در شرایط عدم قطعیت و پیچیدگیهای عمیق امروز ارتباط مستقیم دارد. آیندهها غیرقابل پیشبینیاند و قواعد ثابت یا رویههای سنتی پاسخگو نیستند. تصمیمگیری موفق و اخلاقی در چنین شرایطی نیازمند ترکیبی از تحلیل سناریویی، مکث آگاهانه و انتخاب گزینههای انعطافپذیر و مقاوم است.
سوژه در این چارچوب متولد میشود:
بررسی سناریوهای مختلف و شناسایی ریسکها، فرد را از واکنش صرفاً فوری یا هیجانی خارج میکند.
مکث آگاهانه و تعلیق مسئولانه، فرصتی فراهم میکند تا فرد با آگاهی از محدودیتها و ظرفیت خود تصمیم بگیرد، نه بر اساس فشار یا الزام خارجی.
انتخاب گزینههای اخلاقی و مقاوم در برابر عدم قطعیت، نشانگر مسئولیت محدود اما قاطع سوژه است.
مسئولیت محدود به این معناست که فرد نه همه چیز را بر عهده میگیرد و نه هیچ چیزی را؛ بلکه در میدانهای عملی مشخص و قابل اثرگذاری، با تمام توان خود عمل میکند. این رویکرد به سوژه اجازه میدهد که اخلاقی عمل کند بدون آنکه توان روانی و عملی خود را فرسوده کند.
تعلیق مسئولانه، لحظهای است که فرد میتواند میان وظیفه اخلاقی و واکنش هیجانی، میان الزام و تعقل، میان فشار اجتماعی و قضاوت مستقل فاصله ایجاد کند. این مکث نه نشانهٔ ضعف است و نه عقبنشینی؛ بلکه پیششرط ظهور سوژه است. در این لحظه، تصمیم انسانی نه صرفاً انتخاب عملی، بلکه بیان مسئولیت و عاملیت اخلاقی است.
سوژه تنها در عمل یا پاسخ فوری متجلی نمیشود؛ بلکه در لحظهٔ بلوغ اخلاقی و فهم محدودیتهای خود شکل میگیرد. سوژهای که در این چارچوب پدیدار میشود، شکننده اما واقعی است: آسیبپذیر، محدود، اما قادر به انتخاب، اولویتبندی و عمل در جهان پیچیده و نامطمئن.
همچنین، این سوژه در مقیاس جمعی نیز معنا پیدا میکند: عدالت، همکاری و کنش جمعی تنها زمانی ممکن است که سوژهها در مواجهه با شرایط نامطمئن با رعایت محدودیتها و تعهدات اخلاقی عمل کنند. این نگاه، همسو با مفهوم ساختارهای عادلانه و بازتوزیع مسئولیتها در نظامهای پیچیده اجتماعی است، اما همواره با تأکید بر نقش سوژه فردی که باید تصمیم اخلاقی خود را در هر لحظه بازتولید کند.
سوژه بودن پیشفرض نیست، بلکه لحظهای از مواجهه با بینظمی و ابهام است که انسان را وادار میکند اخلاقی باشد و انتخاب کند. مسئولیت محدود، مکث آگاهانه و تصمیمگیری انعطافپذیر ابزارهایی هستند که این سوژه را پدید میآورند و امکان عمل اخلاقی پایدار و مؤثر در جهان نامطمئن را فراهم میکنند.
این رویکرد نشان میدهد که انسان میتواند در جهانی پیچیده و پر از ابهام، همواره مسئول، اخلاقی و فعال باشد، بدون آنکه نیازمند قطعیت کامل باشد و بدون آنکه توان و روان خود را فرسوده کند. سوژهشدن، لحظهای است که فرد از عامل منفعل به موجودی اخلاقی و مسئول تبدیل میشود؛ موجودی که هم به خود وفادار است و هم قادر به تعامل معنادار با دیگران و جهان است.
فوریه ۲۰۲۶ تهران
مرتضی نیامی
میخوای این نسخهٔ جامع و عملیاتی را بسازم؟
