چرا خوزستان دچار این بحران شد و چه کارهایی برای رفع آن میتوان انجام داد؟
محمدجواد هاشمی، فارغ التحصیل کارشناسی مهندسی شیمی، دانشگاه صنعتی شریف
در روزهای گذشته، غم سهمگین خوزستان بر سینهیهمه ایرانیانی که عشق به وطن دارند نشسته است. غمی عظیم به خاطر سرزمینی که به واسطهی وجود آب فراوان و جلگههای حاصلخیزش مهد تمدنهای بزرگ در طی تاریخ بودهاست؛ اما اکنون به خاطر ایدئولوژیزدگی مدیریت حاضر و عدم درک صحیح مدیرانش از مدیریت منابع آب و محیطزیست رو به نابودی میرود. غمی دردناک به خاطر صبورترین مردم دنیا که پس از گذشت چهار دهه از جنگ با صدام، هنوز آبادانی به خود ندیدهاند اما دم نزدهاند. با این وجود از صبر آنها سوءاستفاده شد و کار به جایی رسید که حتی آب از مردم شریف خوزستان دریغ شد. غمی بزرگ به خاطر جوانانی که در راه آب و در «مظاهرات سلمیه» با برخورد شدیدی روبهرو شدند. (۱)
در نوشتهی حاضر، ابتدا به علل خشکیدگی خوزستان پرداخته و سپس، راهحلهای کوتاه مدت، میانمدت و بلندمدت برای حل مشکلات خوزستان ارائه خواهد شد. به امید اینکه مسئولان بتوانند دردی از دردهای پارهی تن ایران را درمان کنند.
عدم توجه به اقلیم خشک ایران در سیاستهای توسعهای، عدم توسعهی خوزستان و نرخ بالای بیکاری مردم بومی در استان، خشکاندن هورالعظیم و خشکسالیها که از علل اصلی کاهش کیفیت هوا و افزایش ریزگردها بود و چندین عامل دیگر پیشبینیها برای شعلهور شدن خشم عمومی در خوزستان را به حقیقت تبدیل کرد.
مشکلات محیط زیستی، مشکلاتی نیستند که یکشبه به وجود بیایند و یکشبه هم بتوان آنها را درمان کرد. برای بررسی دلایل وضعیت فعلی خوزستان باید نگاه خود را به گذشته و سیاستهای توسعهای و آبی جمهوری اسلامی از ابتدا معطوف کنیم. سیاستهایی مثل جهاد کشاورزی، انتقال آب بینحوزهای، سدسازیهای بیرویه و غیر اصولی و جانماییهای اشتباه صنایع پرمصرف آب. این دلایل انسانی و خشکسالیهای پیدرپی را میتوان عامل طبیعی وضعیت حاضر برشمرد.
مشکلات محیطزیستی، مشکلاتی نیستند که یکشبه به وجود بیایند و یکشبه هم بتوان آنها را درمان کرد. برای بررسی دلایل وضعیت فعلی خوزستان باید نگاه خود را به گذشته و سیاستهای توسعهای و آبی جمهوری اسلامی از ابتدا معطوف کنیم.
جهاد کشاوری
پس از انقلاب اسلامی و با ایجاد وزارت جهاد کشاورزی، بدون توجه به ساختارهای آبی و محیطی سرزمینی با اعطای مجوز برای احداث چاههای پرشمار، برداشت بیرویه از منابع آبی زیرزمینی و روزمینی و در راستای تحقق شعار خودکفایی تولید گندم و سایر محصولات کشاورزی در داخل هر ساله بر مساحت سطح زیر کشت محصول و میزان برداشت محصول افزوده شد.
برای مثال طبق آمار سطح برداشت و میزان تولید 36 محصول کشاورزی کشوری از سال 1357 تا سال 1392، میزان تولیدات محصولات کشاورزی از 13 میلیون تن در سال 1357، به 68 میلیون تن در سال 1392 رسیده است. سطح کشت محصولات کشاورزی نیز از 9 میلیون هکتار در سال 1357 به حدود 13 میلیون هکتار در سال 1392 رسیده است. (2)
انتقال آب بین حوزهای
طرحهای انتقال آب از زمان دوران پهلوی همواره یکی از راهحلهای ناپایدار برای رفع مشکلات کمآبی مناطق خشک بوده است. در سالیان اخیر، طرحهای انتقال آب بهشتآباد برای انتقال آب کوهرنگ از استان چهارمحال و بختیاری به استانهای یزد و اصفهان و کرمان، طرح انتقال آب ونک- رفسنجان برای انتقال آب رودخانهی شمسآباد سمیرم به مزارع پستهی کرمان، طرحهای کوهرنگ 1 تا 3 برای انتقال آب کوهرنگ به زایندهرود و سد زایندهرود برای مصرف آب فلات مرکزی ایران احداث شدند.
اولویتهای سازمانهای مربوطه برای حل مشکلات آبی هر کشور باید براساس اولویتهای زیر باشد:
1- مدیریت منابع آبی
2- اصلاح ساختار مصرف آب در صنعت، کشاورزی و مصرف شهری
3- تصفیهی آب، پساب و استفاده دوباره از آنها
4- شیرینسازی و نمکزدایی آب دریا
5- انتقال آب بین حوزهای، فقط برای رفع مشکل شرب شهری
اما متاسفانه در ایران، این اولویتها به طور وارونه اجرا شدهاند و اولین راهکار برای حل مشکلات کمآبی در مناطق خشک کشور، انتقال آب از سرچشمههای کارون و دز برای صنایع پرمصرف در مرکز و کشاورزی در مناطق خشک کشور بوده است.
سدسازیهای بیرویه
بر روی رودخانههای سرازیر شده به خوزستان سدهای زیادی از دوران پهلوی اول تا زمان حاضر احداث شده است. سد شهید عباسپور (کارون 1)، سد کارون 3، سد کارون 4، سد گتوند و سد مسجد سلیمان بر روی رودخانه کارون، سد کرخه بر روی رودخانه کرخه، سد دز بر روی رودخانه دز و سد جره بر روی رودخانه زرد احداث شده است.
دریاچه سد گتوند با گنجایش چهار میلیارد و پانصد میلیون متر مکعب، پس از دریاچه سد کرخه، بزرگترین دریاچه مصنوعی کشور به شمار میرود که اثرات زیانبار محیط زیستی آن بر هیچکس پوشیده نیست. سد گتوند عامل اصلی خشکیدگی نخلستانهای خوزستان و شورهزارشدن زمینهای کشاورزی خوزستان است که با بیتدبیری مسئولان ساخته شده است. پارهای از کارشناسان محیط زیست و نظام مهندسی اعتقاد دارند که نزدیکی معدن نمک به محل سد گتوند علیا، در پروژهی مطالعاتی این سد در نظر گرفته نشده و وجود این معدن در فاصله ۵ کیلومتری سد باعث شدهاست که پس از آبگیری و تشکیل دریاچهی پشت سد، این معدن عظیم نمک که ذخیرهی نمک آن تا صدها میلیون تن برآورد شدهاست به کلی به زیر آب دریاچه فرورفته و این امر شوری آب رودخانه کارون را افزایش دهد.
جانماییهای اشتباه صنایع پر مصرف آب
استقرار کارخانهی به شدت آببر و آلودهکنندهی ذوبآهن در غرب اصفهان زمانی امکانپذیر شد که دولت محمدرضا شاه طرح انتقال آب تونل شمارهی یک کوهرنگ از سرشاخههای کارون به زایندهرود را در دههی سی شمسی اجرایی کرده و تونل دوم را در دستور کار داشت. جانمایی کارخانهی ذوبآهن مقدمهی ظلمی بزرگ به دیار نصفجهان را فراهم کرد. چرا که به بهانهی آن که این استان دیگر آب لازم را خواهد داشت، چراغ سبز به استقرار صنایع آببر و توسعهی فیزیکی اراضی کشاورزی داده شد. متاسفانه پس از خطای پهلوی دوم، جمهوری اسلامی هم آن خطا را دوقبضه ادامه و با استقرار آلایندهی آببرِ خطرناکتری به نام فولاد مبارکه، نفس سرشاخههای رودهای منتهی به خوزستان را به شماره انداخت.
جانمایی کارخانهی ذوب آهن مقدمهی ظلمی بزرگ به دیار نصفجهان را فراهم کرد. چرا که به بهانهی آن که این استان دیگر آب لازم را خواهد داشت، چراغ سبز به استقرار صنایع آببر و توسعهی فیزیکی اراضی کشاورزی داده شد
آیا راهی برای نجات خوزستان هست؟
در کوتاهمدت نمیتوان راه حلی برای برون رفت خورستان از بحران ایجادشده متصور بود، همانطور که پیشتر ذکر شد، سدسازیها و طرحهای انتقال آب از دوران حکومت پهلوی شروع شد و با قدرتگرفتن جمهوری اسلامی سرعت گرفت و دههها طول کشید تا وضعیت خوزستان به اینجا برسد. با این حال متخصان مدیریت منابع محیط زیستی راهحلهایی برای کاهش تنشهای آبی در خوزستان در کوتاه مدت و حل مشکلات در بلند مدت ارائه کردهاند، این راهحلها عبارتند از:
در کوتاه مدت:
1- آبرسانی اضطراری با تانکر به ویژه به جنوب و غرب استان
2- ترمیم شبکههای آبرسانی موجود و راه اندازی تصفیه خانههای جدید برای نقاط بحرانی
3- توقف طرحهای انتقال آب در بالادست و اعتمادبخشی به شهروندان در این زمینه
4- مهار اثر سد گتوند و دیگر آلایندگان آبهای استان
در میان مدت:
1- راهاندازی و توسعهی سیستمهای شیرینسازی دریا برای تامین آب شرب نیمهی جنوبی استان
2- تقویت خطوط و تاسیسات انتقال نیرو و تضمین دسترسی پیوسته به برق برای همهی شهروندان
3- مهار کانونهای تولید ریزگرد با تامین حقابه دشتها و تالابها
در بلند مدت:
1- توسعهی صنایع و فرصتهای شغلی جایگزین با هدف کاهش وابستگی به کشاورزی
2- مهندسی معکوس سرزمین با هدف رفع اثر اقدامات نادرست دهههای گذشته
3- تدوین برنامهی جامع انطباق اقلیمی با هدف توانمندسازی جوامع بومی و افزایش تابآوری چشمانداز در ابعاد زیستبومی، اقتصادی و اجتماعی
درنهایت باید گفت که مسئلهی اصلی خوزستان و در دیدگاه بزرگتر، ایران، توسعهنیافتگی است. سالیان سال مدیران و تصمیمگیران کشور توسعه را تعداد پالایشگاهها و تناژ تولیدی فولاد و تعداد سدها دانستهاند و چشم خود را بر روی مفاهیم توسعهی پایدار بستهاند. تا زمانی که توسعهی کشور متناسب با اقلیم هر منطقه و توجه به ارائهی خدمات به جای استفاده از منابع محیطی مانند خاک و آب و نفت نباشد، امید به بهبودی، امیدی واهی است.
درنهایت باید گفت که مسئلهی اصلی خوزستان و در دیدگاه بزرگتر، ایران، توسعهنیافتگی است. سالیان سال مدیران و تصمیمگیران کشور توسعه را تعداد پالایشگاهها و تناژ تولیدی فولاد و تعداد سدها دانستهاند و چشم خود را بر روی مفاهیم توسعهی پایدار بستهاند. تا زمانی که توسعهی کشور متناسب با اقلیم هر منطقه و توجه به ارائهی خدمات به جای استفاده از منابع محیطی مانند خاک و آب و نفت نباشد، امید به بهبودی، امیدی واهی است.
پاورقیها:
(1): برای نمونه، روزنامهی همشهری گزارش داده طی اعتراضات خوزستان، در شهر سوسنگرد تجمعات اعتراضی با حضور «۱۲ هزار نفر» برگزار میشد «ولی از روز چهارم یگان ویژه با ورود به این شهر با اعتراض مسالمتآمیز مردم با خشونت برخورد کرد و فقط در سوسنگرد ۳۰۰ نفر از مردم معترض را بازداشت کردهاند.» (به نقل از اسکاننیوز)
(2): آمار سطح برداشت و میزان تولید 36 محصول کشاورزی کشوری از سال 1357 تا سال 1392، منتشر شده توسط وزارت جهاد کشاورزی
برای ورود به کانال پیامرسان تلگرام ماهنامه دانشجویی «داد» کلیک کنید.
