پویان فخرایی:
داستان ابراهیم و شخصیت او را شاید بتوان مهمترین شخصیت و داستان در کتب مقدس دانست. ابراهیم پدر دین اسلام است و او امام مسلمانان است. در این بین شاید بتوان گفت مهمترین بخش داستان ابراهیم، داستان قربانی کردن فرزند است. آن فرزند، کدام فرزند ابراهیم است؟
جواب این سوال که فرزند همراه ابراهیم که بود از این جهت مهم است که آن فرزند مورد برکت از سوی الله یهوه قرار گرفته. خداوند از ابراهیم میخواهد که فرزند را قربانی کند و بعد به پاس این بندگی نبوت را در ذریت ابراهیم باقی گذاشت.
بار دیگر فرشته خداوند، به ابراهیم از آسمان ندا در داد (۱۵) و گفت: خداوند میگوید: به ذات خود قسم میخورم، چون که این کار را کردی و پسر يگانه خود را دریغ نداشتی، (۱۶) هر آینه تو را برکت دهم، و ذریت تو را کثیر سازم، مانند ستارگان آسمان، و مثل ریگهایی که بر کناره دریاست. و ذریت تو دروازههای دشمنان خود را متصرف خواهند شد. (۱۷) و از ذریت تو، جمیع امتهای زمین را برکت خواهند یافت، چونکه قول مرا شنیدی. (۱۸)
در قرآن هم به این معنا اشاره شده است:
وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ ﴿عنکبوت: ٢٧﴾/و در نسل او نبوّت و كتاب قرار داديم.
پس دعوا بر سر اسحاق یا اسماعیل دعوایی بر سر میراث آن برکت است.
از این فرزند مستقیما در قرآن اسمی آورده نشده و شیعیان و سنیها با استناد به احادیث و روایات به طور گسترده و عمومی بر این باورند که فرزندی که با ابراهیم به قربانگاه میرود، فرزند بزرگ او از همسر دومش هاجر، یعنی اسماعیل است. در حالی که مسیحیان و یهودیان با استناد به اسم بردن مستقیم از اسحاق در صحیفه پیدایش باب ۲۲ در آیه شش از عهد عتیق، او را فرزند همراه ابراهیم میخوانند:
آنگاه ابراهیم، به خادمان خود گفت: «شما در اینجا نزد الاغ بمانید، تا من با پسر بدانجا رویم، و عبادت کرده، نزد شما بازآییم.» پس ابراهیم، هیزم قربانی سوختنی را گرفته، بر پسر خود اسحاق نهاد، و آتش و کارد را به دست خود گرفت؛ و هر دو با هم میرفتند.
مدعای این یادداشت این است که غیر از تورات در قرآن هم آیاتی دلالت بر این دارد که آن فرزند اسحاق است، و نه اسماعیل.
در قرآن به داستان قربانگاه رفتن فرزند همراه پدر در سوره صافات آمده است که ابراهیم درخواست فرزندی از خدا میکند:
رَبِّ هَبْ لِی مِنَ الصَّالِحِینَ ﴿١٠٠﴾ فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِیمٍ ﴿١٠١﴾ / پروردگارا به من [فرزندی] صالح ببخش و او را بشارت به پسری حلیم دادیم.
در آیه بعدی سوره صافات از قربانی شدن همان فرزند که به سن کار و کوشش رسیده، سخن میگوید:
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْیَ قَالَ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَرَىٰ فِی الْمَنَامِ أَنِّی أَذْبَحُکَ فَانظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِی إِن شَاءَ اللَّـهُ مِنَ الصَّابِرِینَ ﴿١٠٢﴾/ چون فرزندش در کار و کوشش به پای او رسید، [ابراهیم] گفت ای فرزندم من در خواب دیدهام که تو را ذبح میکنم، نظر تو چیست؟ گفت: پدرم هر ماموریتی داری انجام بده، ان شاء الله من از صابرین خواهم بود.
چنان که در این آیات مشخص است، فرزند بشارت همراه ابراهیم به قربانگاه میرود. پس سوال بعدی این است که فرزند بشارت کیست؟
کلید حل این معما در قرآن در داستانی که بارها به آن اشاره شده است. فرشتگان با حضور در خانه ابراهیم به او و ساره بشارت اسحاق را میدهند و در هر بار جزئیاتی از این داستان را مرور میکند. کلید حل این اختلاف در داستان در سوره هود آمده است.
وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَىٰ قَالُوا سَلَامًا ۖ قَالَ سَلَامٌ ۖ فَمَا لَبِثَ أَن جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ ﴿٦٩﴾ فَلَمَّا رَأَىٰ أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً ۚ قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَىٰ قَوْمِ لُوطٍ ﴿٧٠﴾ وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ ﴿٧١﴾قَالَتْ يَا وَيْلَتَىٰ أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَٰذَا بَعْلِي شَيْخًا ۖ إِنَّ هَٰذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ ﴿٧٢﴾ قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ ۖ رَحْمَتُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ ۚ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَّجِيدٌ ﴿٧٣﴾
و به راستى فرستادگان ما براى ابراهيم مژده آوردند. گفتند: سلام بر تو. [او نيز در جواب] گفت: سلام بر شما. و طولى نكشيد كه گوسالهاى بريان پيش آورد (۶۹) و چون ديد دستشان به غذا نمىرود آنها را غير عادى يافت و از آنها احساس ترس كرد. گفتند: مترس كه ما به سوى قوم لوط فرستاده شدهايم (۷۰) و زن او ايستاده بود و بخنديد و ما وى را به اسحاق و از پى اسحاق به يعقوب مژده داديم (۷۱) گفت: اى واى بر من! آيا من فرزند مىآورم در حالى كه پيرزنم و اين شوهرم پيرمرد است؟ واقعا اين چيز بسيار عجيبى است (۷۲) گفتند: آيا از كار خدا تعجّب مىكنى؟ رحمت خدا و بركات او بر شما خانواده است. همانا او ستودهى بزرگوار است (۷۳)
پسری حلیم که در اینجا بشارت او اشاره شده، نامش مشخصا آمده است: فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِن وَرَاءِ إِسْحَاقَ یَعْقُوبَ ﴿٧١﴾/ و آنگاه بشارت اسحاق و پس از اسحاق، یعقوب را به او دادیم.
در ادامه داستان فدیه در سوره صافات هم نیز به روشنی از بشارت اسحاق و برکت به ابراهیم و اسحاق به خاطر فرمان پذیری سخن گفته شده:
وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِیًّا مِّنَ الصَّالِحِینَ ﴿١١٢﴾ وَبَارَکْنَا عَلَیْهِ وَعَلَىٰ إِسْحَاقَ ۚ / و او را به اسحاق بشارت دادیم، پیامبری از صالحین. و بر او(ابراهیم) و اسحاق برکت عطا کردیم.
آیه ۱۱۲ که با «و» شروع شده عطفی به واقعه ذبح است و از برکتی سخن میگوید که به ابراهیم و اسحاق به خاطر سربلندی در امتحان بزرگ داده شد.
در این آیات چیزی که بهطور مشخصی اشاره شده این است که فرزند بشارت همراه پدر به قربانگاه رفته است و اسم فرزند بشارت در آیات متعددی اسحاق ذکر شده است.
در تورات نیز داستان فرزند بشارت در صحیفه پیدایش فصل ۱۷ آیات ۱۹-۲۱ آمده:
خدا گفت: «به تحقیق زوجهات ساره برای تو پسری خواهد زایید، و او را اسحاق نام بنه، و عهد خود را با وی استوار خواهم داشت، تا با ذریت او بعد از او عهد ابدی باشد. و اما در خصوص اسماعیل، تو را اجابت فرمودم. اینک او را برکت داده، بارور گردانم، و او را بسیار کثیر گردانم. دوازده رئیس از وی پدید آیند، و امتی عظیم ازوی بوجود آورم. لکن عهد خود را با اسحاق استوار خواهم ساخت، که ساره او را بدین وقت در سال آینده برای تو خواهد زایید.»
اینجا نیز فرزند بشارت که عهد الهی با وی برقرار خواهد شد، اسحاق است. این آیات تورات در قرآن به این صورت آمده است:
وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَجَعَلْنَا فِي ذُرِّيَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْكِتَابَ وَآتَيْنَاهُ أَجْرَهُ فِي الدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ ﴿عنکبوت: ٢٧﴾/ و اسحاق و يعقوب را به او عطا كرديم و در نسل او نبوّت و كتاب قرار داديم و پاداش او را در اين دنيا داديم و قطعا او در آخرت از صالحان است
با توجه به مجموعه این دلایل باید گفت فرزند بشارت که قرآن از آن سخن رانده، اسحاق است و هم او با پدر به مذبح رفت و داستان به مذبح برده شدن اسماعیل هیچ مبنای مشخصی در کلام الله ندارد.
این داستان نمونه از اتفاقات و وقایعی است که نشان میدهد چرا قرآن تصدیق کننده و نگهبان تورات و انجیل خوانده شده وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ ۖ (مائده: ۴۸) و چرا برای فهم خالص قرآن نیاز است که به کتب پیشین ایمان آورد و حق خواندن آنها را به جا آورد: الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَٰئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ. (بقره: ۱۲۱)
