غلام مردی پنجاه ساله با موهای ژولیده و چشمانی خشمگین، در خانهای قدیمی و دوطبقه حکمرانی میکند. کنار او دو پسرش، علی و رضا، زندگی میکنند؛ مردانی میانسال که در سایه سنگین پدر، هرگز فرصت بالیدن نیافتهاند. ورود رعنا، زنی مستقل و جذاب، به این خانواده، آتش خشم و کینهای قدیمی را شعلهور میکند. آنچه در ادامه میبینید، نبردی است برای بقا، قدرتنمایی و رهایی از قیدوبندهای خانوادگی که به فاجعهای خونین میانجامد.
در این مقاله، به تحلیل حقوقی و اجتماعی فیلم "پیرپسر" ساخته اکتای براهنی میپردازیم. این فیلم که طولانیترین فیلم تاریخ سینمای ایران با ۱۹۰ دقیقه مدت زمان است، با بازی درخشان بازیگرانی چون حسن پورشیرازی، لیلا حاتمی و حامد بهداد، تصویری تیره از روابط خانوادگی و ساختارهای اجتماعی ارائه میدهد.
داستان فیلم به روایتی دیگر
غلام باستانی، پدری معتاد، مستبد و هوسباز است که همراه دو پسرش از دو مادر مختلف در خانهای قدیمی زندگی میکنند. علی، پسر بزرگتر، مردی آرام و کتابخوان است که در یک کتابفروشی کار میکند. رضا، پسر کوچکتر، فردی برونگرا و فرصتطلب است که در یک املاکی مشغول به کار است. هر دو پسر از پدرشان نفرت دارند و آرزوی مرگ او را میکنند، اما غلام که مردی زورگو و عیاش است، کوچکترین علاقهای به فرزندانش ندارد.
ماجرا زمانی ابعاد پیچیدهتری پیدا میکند که غلام، رعنا - زنی جوان و جذاب - را به عنوان مستأجر به طبقه بالای خانه میآورد. غلام قصد دارد با رعنا ازدواج کند، اما در کمال ناباوری، بین علی و رعنا علاقهای شکل میگیرد. این رقابت عشقی، آتش کینههای قدیمی را شعلهور میکند و در نهایت، به رویارویی نهایی پدر و پسران میانجامد. در پایان تراژیک فیلم، هر سه نفر در درگیریی خونین جان خود را از دست میدهند.
پدرسالاری فرسوده؛ سایهای سنگین بر خانواده ایرانی
غلام باستانی در فیلم، نماد پدرسالاری فرسوده و بیمار است که با وجود ضعفهای آشکار، همچنان میخواهد بر تمامی اعضای خانواده سلطه داشته باشد. او پسرانش را تحقیر میکند، برایشان تصمیم میگیرد و مانع استقلال آنها میشود. این تصویر، بازتابی از الگوهای اجتماعی در برخی خانوادههای ایرانی است که در آن پدر، محور قدرت مطلق است.
خانه قدیمی و در حال ویرانی که صحنه اصلی داستان است، نماد روشنی از ساختار فرسوده این خانواده و به تعبیری، ساختارهای اجتماعی مشابه است. همانطور که در نقد فیلم اشاره شده، غلام با وجود ثروت زیاد، حاضر به مدیریت کردن خانه نیست؛ همچنانکه حاضر به تغییر روابط خانوادگی خود نیست.
نسلی در میانه سنت و مدرنیته
علی و رضا نمایندگان نسلی هستند که در میانه سنت و مدرنیته گرفتار آمدهاند. از سویی، تحت سیطره فرهنگ پدرسالارانه قدیم قرار دارند و از سوی دیگر، خواهان زندگی مدرن و مستقلی هستند. این تعارض نسلی، یکی از بحرانهای اساسی جامعه معاصر ایران است که فیلم به خوبی آن را به تصویر میکشد.
علی که فردی کتابخوان و آرام است، نماد روشنفکری است که میخواهد از راههای مسالمت آمیز به استقلال برسد، درحالیکه رضا که فردی عملگرا و فرصتطلب است، به دنبال راهحلهای سریع و رادیکال است. این دوگانگی، تقابل دو رویکرد متفاوت در نسل جوان برای رهایی از بندهای سنتی است.
زن در میانه قدرت و استقلال
شخصیت رعنا در فیلم، زنی است مستقل که میخواهد استقلال مالی و عاطفی خود را حفظ کند. او گرچه تحت تأثیر جذابیتهای مالی غلام قرار میگیرد، اما در نهایت، عشق واقعی به علی را برمیگزیند. رعنا نماد زن مدرن ایرانی است که در تقابل بین امنیت مالی و عشق واقعی، دومی را انتخاب میکند.
با این حال، رعنا نیز در نهایت قربانی ساختار مردسالارانه حاکم بر داستان میشود. غلام که نمیتواند پذیرای "نه" گفتن رعنا باشد، او را به قتل میرساند. این بخش از فیلم، تصویری تیره از خشونت علیه زنان در جامعهای مردسالار ارائه میدهد.
تحلیل حقوقی فیلم پیرپسر
جرم قتل عمد؛ وقتی خشونت خانوادگی به اوج میرسد
فیلم پیرپسر با چند قتل عمد همراه است که هرکدام از جنبههای حقوقی قابل بررسی هستند. قتل رعنا توسط غلام و قتل غلام توسط پسرانش، هر دو مصداق جرم قتل عمد هستند. در نظام حقوقی ایران، قتل عمد به معنای سلب عمدی حیات از دیگری است که مجازات شدیدی در پی دارد.
نکته قابل تأمل در فیلم، شرایط متقابل قتلها است. پسران پس از آگاهی از قتل رعنا توسط پدر، به او حمله ور میشوند و او را به قتل میرسانند. در نظام قضایی، این شرایط اگرچه ممکن است از عوامل کاهنده مجازات محسوب شود، اما به هیچ وجه جرم قتل را توجیه نمیکند.
خشونت خانگی؛ زخمی کهنه بر پیکره خانواده
فیلم به خوبی مصادیق مختلف خشونت خانگی را به نمایش میگذارد. غلام به شیوه های مختلف علیه پسرانش خشونت اعمال میکند:
· خشونت کلامی: با تحقیر و توهین دائمی
· خشونت روانی: با ایجاد ترس و اضطراب
· خشونت اقتصادی: با خودداری از کمک مالی علیرغم تمکن مالی
· خشونت فیزیکی: در صحنههای پایانی فیلم
در حقوق ایران، خشونت خانگی جرم محسوب میشود و قوانین مختلفی برای حمایت از قربانیان این خشونتها تصویب شده است. متأسفانه، پسران در فیلم به دلیل ترس از پدر ، حاضر به افشای این خشونتها نیستند.
مسئله ارث و مالکیت تقابل بر سر میراث
یکی از زمینههای اختلاف بین غلام و پسرانش، مسئله ارث و مالکیت خانه است. پسران خواهان فروش خانه و تقسیم سهم الارث خود هستند، اما غلام با این کار مخالف است. در حقوق ایران، پس از فوت، اموال بین وراث تقسیم میشود.
نکته جالب توجه اینجاست که پسران در طول زندگی پدر، حق هیچگونه دخالتی در اموال او را ندارند و این حق فقط پس از فوت پدر به آنها منتقل میشود. این مسئله، تنش بین نسلها بر سر مالکیت و کنترل اموال را به خوبی نشان میدهد.
یکی از درسهای مهم فیلم، اهمیت گفتگو و بیان احساسات است. اگر پسران میتوانستند احساسات خود را به شیوهای سالم بیان کنند و اگر غلام ظرفیت شنیدن این احساسات را داشت، شاید سرنوشت آنها به فاجعه نمیانجامید. سکوت و انباشت خشم، سرانجام به انفجاری ویرانگر منجر شد.
فیلم به ما میآموزد که قربانی بودن دائمی ممکن نیست. پسران اگرچه در شرایط سخت و ناعادلانهای قرار داشتند، اما در نهایت این آنها بودند که باید مسئولیت زندگی خود را به دست میگرفتند. انتظار برای مرگ پدر یا تلاش برای حذف فیزیکی او، راهحلهای سالمی برای رهایی از بنبست زندگی نبود .
رابطه علی و رعنا نشان میدهد که عشق سالم تنها در بستر سلامت روان ممکن است. علی با وجود عشق به رعنا، از بحرانهای روانی حلنشده رنج میبرد که مانع از برقراری رابطهای سالم با او میشود. شاید اگر علی پیش از ورود به یک رابطه عاطفی، به درمان زخمهای روانی خود می پرداخت، سرنوشت بهتری در انتظارش بود .
فیلم "پیرپسر" آیینهای تمام نما در برابر جامعه ایرانی گرفته است که در آن، ساختارهای فرسوده خانوادگی و اجتماعی میتوانند به فاجعهای انسانی بینجامند. این فیلم به ما هشدار میدهد که خشم فروخورده، خشونت ساختاریافته و ارتباطات ناسالم، همچون موریانهای بنیانهای خانواده و جامعه را از درون میپوسانند.
راه رهایی، نه در حذف فیزیکی "پدر" که در بازتعریف روابط خانوادگی و اجتماعی است. شاید پیام نهایی فیلم این باشد که برای ساختن آیندهای بهتر، باید از "غلام درون" و ساختارهای فرسودهای که در ذهن و جامعه ما جا خوش کردهاند، عبور کنیم.
پیرپسر فقمه ما که مبادا در اطرافیانمان شویم.
