شب یلدا آدم را یاد خیلی چیزها میاندازد: فال حافظ، آجیل، دانههای انار، شبنشینی، بلندترین شب سال و…
هرچند اینجا هم باید از اوضاع نابسامان اقتصادی نالید؛ که با این گرانیها، شب یلدایمان کجا؟
با این حال، گاهی آدم ناچار است خود را به بیخیالی بزند.
اما هر چه که هست، از قدیم یکی از اولین چیزهایی که برای پذیرایی شب یلدا خودش نماد و به قول امروزیها «برند» بوده، هندوانه است.
معمولاً هم منظور همان هندوانههای سنتی است که در بسیاری از مناطق کشور کشت میشود و برای مصرف تازهخوری به بازار میآید. دربارهی آببر بودن آن، همیشه بین کارشناسان و کشاورزان بحث بوده است.
هندوانهی تخمه ژاپنی؛ کشت متفاوت، مصرف متفاوت
اما در مناطقی مثل خراسان، از قدیم نوعی هندوانه با نام هندوانهی تخمه ژاپنی یا ((هندوانه آجیلی )) کشت میشده است.
در برخی روستاها، بهویژه جاهایی که دسترسی به بازار کمتر بوده، روستاییان به خاطر اینکه این هندوانهها را خودشان داشتند. شب یلدا هندوانهی تخمه ژاپنی میخوردند.وماه ها قبل می گفتند این هندوانه را برای شب چله نگه داریم .هندوانه خوبی است هنوز هم این حرفها هست.
هندوانهی تخمه ژاپنی چندان شیرین نیست و بیشتر به خاطر تخمهی آن کشت میشود. کشاورزان برای گرفتن تخمه و فروش آن اقدام به کاشت این نوع هندوانه میکنند.
این هندوانه نسبت به نوع سنتی، آب کمتری نیاز دارد. در سالهایی که بارندگی خوب بود، با یک شخم زمین در اوایل بهار و کشت در اوایل خرداد، بهصورت دیم محصول میداد.
اما با خشکسالیهای سالهای اخیر، دیگر کشت دیم عملاً میسر نیست.
شیوهی کشت و برداشت در روستا
در زمینهای چاهعمیق روستای ما، بعد از برداشت گندم در خردادماه، با یکبار آب دادن، کشت هندوانه انجام میشود.
در تابستان یک وجین انجام میدهند و در پاییز هندوانهها را جمعآوری میکنند. سپس تخمهها را از مغز هندوانه جدا میسازند.
در قدیم، این کار کاملاً دستی بود. زن و مرد کنار هم مینشستند، آبکشی زیر دستشان میگذاشتند و با دست تخمهها را جدا میکردند.
آب هندوانه از آبکش بیرون میریخت و تخمهها را روی چادرشب، یا اگر زمین موزاییکی و تمیز بود، روی زمین پهن میکردند تا خشک شود.
در سالهای بعد، دستگاههایی آمد که به تخمهها حرارت میداد تا زودتر خشک شوند.
قدیمها این هندوانهها خیلی بیشتر بود، چون کشت دیم رایج بود؛ اما این سالها کشت با یکبار آب انجام میشود، آن هم بعد از درو گندم
یا در مدارهای آبی آبیاری می شود.برای افزایش محصول، کود شیمیایی و کود مایع هم به بوتهها میدهند.
پس هندوانه هم نسبت به گذشته کمتر است.
در سالهای اخیر، دستگاههای جداسازی تخمه از هندوانه هم آمده و بیشتر مردم کار را با دستگاه انجام میدهند.
و پوست ها را هم در همان زمین به چرای گوسفند می رسانند.
قنات، خشکسالی و زمینهای رهاشده
خانوادههایی مثل ما که مالک چاه عمیق نبودند، قبلاً هندوانه را با آب قنات یا بهصورت دیم در زمینها میکاشتند.
اما خشکسالی دیگر مجالی برای این کار نگذاشت و برکتی که در خانوادههای روستایی بود، آرامآرام محو شد.
در گذشته، با دو شخم، یک کشت و یک وجین، میتوانستند هندوانه بکارند و تخمهی آن را در مکانهایی به نام کاروانسرا ـ که مرکز خرید و فروش عمدهی تخمه هندوانه در سبزوار بود ـ بفروشند و نانی به دست آورند.
امروز اما زمینهای نزدیک قنات هم آیش و بدون کشت رها شدهاند؛ چه برسد به دیمزارها.
هرچند آن زمان هم منابع طبیعی روی زمینها حساسیت داشت و اگر تراکتوری را میگرفتند، چند میلیون جریمه میکردند و زمینهایی را که از قدیم کشت میشد، ملی اعلام میکردند.
سبزوار و تجارت تخمه ژاپنی
سبزوار یکی از مراکز عمدهی تجارت تخمه ژاپنی در ایران بوده و شاید هنوز هم باشد.
بسیاری از کسانی که در این شهر سرمایهای به هم زدهاند، مدیون همینگونه تجارتها هستند.
روش فروش تخمه ژاپنی در کاروانسرا از قدیم چنین بود که دلال قیمتی روی بار کشاورز میگذاشت.
من قیمت کیلویی ۵ هزار تومان و هر من (۳کیلو) ۱۵۰۰۰ را به یاد دارم؛ الان که چون چند سالی است یک دانه هندوانه نداریم قیمت تخمه را زیاد جویا نشدم.
پس از آن، به دفتر مراجعه میکردی، کمیسیون کاروانسرا از بارت کم میشد و پولت را میدادند.
اول و آخر، سود اصلی نصیب حقالعملکار و واسطه میشد، نه کشاورز.
هندوانهای که کمالش در دانههایش است
هر چه هست، هندوانهی تخمه ژاپنی شاید شیرین نباشد، اما کمالش هم به خوردن مغزش نیست؛
کمالش به دانههای قرمز درونش است.
با این حال، میشود شب یلدا آن را خورد؛ چون بیمزه هم نیست.
آن باور قدیمی که اگر شب یلدا هندوانه نخوری، سرمای زمستان بیشتر اذیتت میکند، باوری خرافی است؛
اما اثر تلقینیاش هنوز کار خودش را میکند.
هندوانه که میوهی فصل گرم است، برایش در شب یلدا ـ که آغاز زمستان است ـ چنین مأموریتی تعریف کردهاند.
رسم بدی هم نیست؛
مشکل، باور افراطی به اثر آن است.
