من جلیل نیک سیر هستم – مهندس کشاورزی و پژوهشگر زندگی خاک
در این مقاله قصد دارم در مورد رابطه مستقیم و بسیار مهم بین «خاک سالم، گیاه سالم، دام سالم، انسان سالم »
در سالهای اخیر، واژههایی مثل "خاک زنده"، "بیولوژی خاک" و "کشاورزی پایدار" بیش از پیش وارد گفتوگوهای علمی و حتی روزمره شدهاند. اما هنوز هم بسیاری از ما درک روشنی از پیوند عمیق بین خاک و سلامت انسان نداریم. این مقاله تلاشی است برای روشنتر کردن این ارتباط حیاتی؛ اینکه چرا احیای خاک فقط یک دغدغه ی کشاورزی نیست، بلکه مسئلهای انسانی، اجتماعی و جهانی است.
خاک فقط بستر گیاه نیست، یک اکوسیستم پویا و زنده است
خاک سالم صرفاً ترکیبی از شن و سیلت و رس و سنگ و صخره نیست ؛ بلکه یک اکوسیستم پیچیده است که میلیاردها(بیشتر از کل انسان های روی کره زمین)میکروارگانیسم در هر قاشق چایخوری آن زندگی میکنند. باکتریها، قارچها، نماتدها، آمیبها ، بندپایان و موجوداتی که حتی نامشان را هم نمیدانیم، در کنار هم شبکهای زنده را میسازند که پایه و اساس حیات گیاهان و کره زمین است است.
وقتی این اکوسیستم از بین میرود، گیاهان ضعیف میشوند، خاک توان تغذیه را از دست میدهد و کشاورز ناچار میشود برای حفظ عملکرد به کود و سم پناه ببرد؛ چرخهای معیوب که نهاده های آن روزانه به بشقاب غذای من و شما میرسد.
جریان زندگی از خاک به غذا، از غذا به بدن ما
تمام آنچه در بشقاب غذا میبینیم، در خاک ریشه دارد. اما برای تأمین سلامتی و نیازهای بدن انسان فقط "رشد گیاه" کافی نیست. مواد معدنی، ویتامینها و ترکیبات آنتیاکسیدانی موجود در گیاهان، تنها در صورتی تولید میشوند که خاک از نظر بیولوژیکی زنده و فعال باشد، گیاه رشد خوبی داشته باشد و توانایی جذب عناصر غذایی و میکروارگانیسم های مفید تولید کننده پروبیوتیک را داشته باشند
تحقیقات جدید (مانند مطالعات منتشر شده در Journal of Environmental Quality) نشان میدهند که خاکهایی که در آنها تنوع میکروبی حفظ شده، نهتنها عملکرد بهتری دارند، بلکه گیاهانی با کیفیت تغذیهای بالاتر تولید میکنند. این به معنی حضور بالاتر آهن، روی،آمینواسید، سلنیوم و آنتیاکسیدانها در محصولات کشاورزی است؛ عناصری که کمبود آنها مستقیماً با بیماریهایی مانند کمخونی، ضعف سیستم ایمنی، افسردگی و حتی سرطان مرتبط است.
چرا خاکها نیاز به احیا دارند؟
مدل رایج کشاورزی در دهههای اخیر – مبتنی بر خاکورزی شدید، مصرف بی رویه کودهای شیمیایی، سمپاشی های مکرر جهت کنترل آقات، بیماری ها و گیاهان – باعث شده خاکها در بیشتر مناطق کشور از نظر بیولوژیکی بسیار فقیر شوند.
در چنین شرایطی:
- ماده آلی خاک به شدت کاهش مییابد
- تنوع و تراکم میکروارگانیسمها از بین میرود
- خاک حاصلخیزی خود را از دست داده و کشاورز مستعمره کود فروش ها خواهد شد
- ظرفیت نگهداری آب و عناصر غذایی کاهش مییابد
- و در نهایت، خاک به بستری مرده و بیجان تبدیل میشود
احیای خاک یعنی بازگرداندن این سیستم زنده؛ یعنی ایجاد شرایطی که موجودات مفید دوباره به خاک برگردند، ماده آلی بازسازی شود، و تعادل بین موجودات خاکی برقرار گردد.
خاک سالم،گیاه سالم، جامعه سالم
وقتی کشاورز بتواند بدون وابستگی به کودهای شیمیایی و سموم، محصولی مغذی و سالم تولید کند، مصرفکننده در معرض سموم کمتر، غذاهای مغذیتر و بیماریهای مزمن کمتری قرار میگیرد. از آنسو، با بهبود ساختار خاک و افزایش ماده آلی، خطر فرسایش، سیل و خشکسالی هم کاهش مییابد.
جالب است بدانید طبق تحقیقات nrcs و rodale insitute با افزودن یک درصد ماده آلی در خاک میزان مصرف آب در بخش کشاورزی به میزان ۱۶۵,۰۰۰ لیتر در هکتار آب بیشتری در خاک ذخیره می شود و بین ۱۸ تا ۲۵ تن دی اکسید کربن مازاد هوا به نحوی که برای اکوسیستم مفید باشد در خاک ذخیره می شود. بدین گونه هر ایرانی با حاصلخیزی خاک خود نه تنها محصول ارگانیک تولید می کند بلکه در راستای کاهش آلودگی اقدامی مفید انجام داده است.
در واقع، احیای خاک زنجیرهای از منافع را به همراه دارد:
از زمین زنده، به غذای سالم، به انسان سالم، و در نهایت به جامعهای سالم تر، شاداب تر و پایدارتر.
نتیجهگیری؛ انتخابی فردی، تأثیری جمعی
ما کشاورزان و متخصصان حوزه خاک، امروز بیش از هر زمان دیگری مسئولیت داریم. احیای خاک فقط یک اقدام فنی یا کشاورزی نیست؛ یک حرکت فرهنگی و اخلاقی است. ما با انتخاب روش های اصولیتر، با آموزش، با سرمایهگذاری روی تولید کمپوست و زیستفناوریهای نوین، میتوانیم خاک را زنده کنیم و در مسیر سلامت نسلهای آینده قدم برداریم.
اگر تو هم دغدغهمند این مسیر هستی و به سلامتی خودت، اطرافیانت و جامعه اهمیت می دهی، بیا با هم کار کنیم. از یک گام ساده شروع کن: به خاک به چشم یک کهکشان زنده نگاه کن، بهش احترام بذار و ماده آلی رو اون رو افزایش بده.
