به قلم نسرین برزین
چکیده
اینترنت در ساختار امروز حملونقل بینالمللی، صرفاً یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه زیرساخت اصلی تصمیمسازی، هماهنگی عملیاتی و مدیریت ریسک بهشمار میآید. در شرایط فعلی ایران، اختلال یا قطع اینترنت بهصورت مستقیم و غیرمستقیم خسارتهای قابلتوجهی به صنعت حملونقل وارد کرده است. این مقاله با زبانی ساده اما آکادمیک، ضمن تبیین نقش اینترنت در معماری لجستیک بینالمللی، به تحلیل آماری خسارتهای ناشی از نبود اینترنت در ایران و اثرات آن بر فرآیندهای حملونقل، هزینهها، ریسکها و نیروی انسانی میپردازد. در پایان، راهکارهایی برای افزایش تابآوری صنعت حملونقل در شرایط اختلال دیجیتال ارائه میشود.
صنعت حملونقل بینالمللی یکی از وابستهترین صنایع به جریان پایدار اطلاعات است. از لحظه ثبت سفارش حمل تا تحویل نهایی کالا، تصمیمها بر پایه دادههای لحظهای، ارتباط مستمر و شفافیت اطلاعاتی گرفته میشوند. اینترنت این جریان را ممکن کرده است. در شرایطی که اینترنت دچار اختلال یا قطع میشود، این صنعت عملاً به وضعیت پیشادیجیتال بازمیگردد؛ وضعیتی که با حجم، سرعت و پیچیدگی تجارت امروز همخوانی ندارد.
در ایران، اختلالهای مکرر اینترنت در سالهای اخیر، این وابستگی را از یک موضوع نظری به یک مسئله عملی و پرهزینه تبدیل کرده است.
اینترنت در حملونقل بینالمللی، نقش «لایه اتصال» میان بازیگران مختلف را ایفا میکند. مهمترین کارکردهای آن عبارتاند از:
ردیابی آنلاین محمولهها و ناوگان
تبادل اسناد حمل، گمرکی، بیمهای و بانکی
هماهنگی میان فورواردر، کریر، صاحب کالا و گمرک
مدیریت زمان، هزینه و مسیر حمل
پشتیبانی تصمیمگیری در شرایط بحرانی
نبود اینترنت بهمعنای از کار افتادن همزمان چندین لایه از این معماری است، نه صرفاً کند شدن ارتباطات.
بر اساس برآوردهای اقتصادی منتشرشده در سالهای اخیر، اختلال یا قطع اینترنت در ایران روزانه بین ۵۰ تا ۶۰ میلیون دلار خسارت مستقیم به اقتصاد کشور وارد میکند. در برخی دورههای قطعی گسترده، مجموع خسارت طی چند هفته به صدها میلیون دلار رسیده است. تجربه قطع سراسری اینترنت در سال ۱۳۹۸ نیز نشان داد که خسارت اقتصادی میتواند از مرز یک میلیارد دلار عبور کند.
این ارقام نشان میدهد که اینترنت بهتنهایی یک عامل تولید ارزش اقتصادی محسوب میشود و نبود آن، بهطور مستقیم جریان اقتصاد را مختل میکند.
بخش حملونقل و لجستیک بهدلیل وابستگی شدید به دادههای لحظهای، از آسیبپذیرترین بخشها در برابر اختلال اینترنت است. اگر سهم حملونقل از خسارت روزانه اقتصاد ناشی از قطع اینترنت را بهصورت محافظهکارانه بین ۱۰ تا ۱۵ درصد در نظر بگیریم، میتوان برآورد کرد که:
خسارت مستقیم صنعت حملونقل در هر روز اختلال اینترنت، حدود ۵ تا ۹ میلیون دلار است.
این خسارت شامل موارد زیر میشود:
افزایش هزینه دموراژ و دیتنشن بهدلیل تأخیر در تصمیمگیری
توقف یا کندی فرآیندهای ترخیص کالا
اختلال در ردیابی محموله و برنامهریزی مسیر
افزایش خطاهای انسانی و تصمیمگیریهای غیر بهینه
بدون اینترنت، دادههای ردیابی به اطلاعات ناقص یا تأخیری تبدیل میشوند. این مسئله برنامهریزی زنجیره تأمین را مختل کرده و اعتماد مشتریان را کاهش میدهد.
در بسیاری از قراردادهای حمل، زمان و وضعیت کالا معیار اصلی تعهد است. نبود دادههای آنلاین، اثبات تعهدات را دشوار کرده و احتمال اختلافات حقوقی را افزایش میدهد.
هزینههایی مانند انبارداری، خواب سرمایه، از دست رفتن فرصتهای تجاری و فشار روانی نیروی انسانی، از جمله خسارتهایی هستند که مستقیماً در صورتهای مالی دیده نمیشوند اما اثر واقعی دارند.
در شرایط بحرانی مانند بسته شدن مسیرها یا تغییر ناگهانی برنامه حمل، اینترنت ابزار اصلی هماهنگی است. نبود آن، بحران را تشدید و کنترل را پیچیدهتر میکند.
در تحلیل سیستمی، اینترنت را میتوان به سیستم عصبی بدن تشبیه کرد. حذف آن بهمعنای قطع ارتباط مرکز تصمیمگیری با اجزای عملیاتی است. هر بخش ممکن است بهصورت محدود فعالیت کند، اما هماهنگی کل سیستم از بین میرود.
طراحی فرآیندهای جایگزین آفلاین برای عملیات حیاتی
آموزش تصمیمگیری در شرایط کماطلاعی
استفاده از ارتباطات پشتیبان مانند سامانههای ماهوارهای
مستندسازی دقیق مسئولیتها و سناریوهای بحران
کاهش پیچیدگی غیرضروری در زنجیره تصمیمگیری
اختلال یا نبود اینترنت در صنعت حملونقل بینالمللی، یک مسئله فنی ساده نیست، بلکه بحرانی ساختاری با پیامدهای اقتصادی، حقوقی و انسانی است. تجربه ایران نشان میدهد که خسارتهای ناشی از قطع اینترنت، بهویژه در بخش حملونقل، قابلتوجه و گاه جبرانناپذیر است. سازمانهایی که برای چنین شرایطی برنامهریزی کردهاند، نهتنها تابآورترند، بلکه در آینده مزیت رقابتی نیز خواهند داشت.
در نهایت، بلوغ لجستیکی امروز در وابستگی مطلق به اینترنت تعریف نمیشود، بلکه در آمادگی حرفهای برای نبود آن معنا پیدا میکند.
