اگر به دلیل شرایط جنگی نتوانستهاید تعهد قراردادی خود را انجام دهید، اولین واکنش بسیاری از افراد نگرانی از مسئولیت و خسارت است. اما در حقوق قراردادها مفهومی وجود دارد که دقیقاً برای چنین شرایطی پیشبینی شده است: «فورس ماژور» یا قوه قاهره.
فورس ماژور به حوادثی گفته میشود که خارج از اراده و کنترل طرفین قرارداد رخ میدهد و اجرای تعهد را غیرممکن یا بسیار دشوار میکند. رویدادهایی مانند جنگ، درگیریهای نظامی، تحریمهای ناگهانی، بسته شدن مسیرهای حملونقل، یا تصمیمات اضطراری دولتها در بسیاری از موارد میتوانند مصداق فورس ماژور باشند.
اما نکته مهم این است که صرف وقوع جنگ یا بحران بهتنهایی باعث رفع مسئولیت قراردادی نمیشود. برای اینکه بتوان به فورس ماژور استناد کرد، معمولاً چند شرط اساسی باید وجود داشته باشد:
اول اینکه حادثه باید خارج از کنترل طرف متعهد باشد. یعنی فرد نتوانسته باشد با اقدامات معقول از آن جلوگیری کند.
دوم اینکه حادثه باید قابل پیشبینی نبوده باشد. اگر طرفین در زمان انعقاد قرارداد احتمال وقوع آن را میدانستند یا میتوانستند پیشبینی کنند، استناد به فورس ماژور دشوارتر میشود.به طور مثال اگر در شرایط ( جنگ) شخصی با علم به اینکه ممکن است به دلیل تخریب کارخانه های تولید مصالح ساختمانی و عدم امکان تهیه مصالح تعهد به احداث ساختمان نماید توسل یه شرایط فورس ماژور قابل استناد به نظر نمیرسد .
سوم اینکه این حادثه باید واقعاً مانع اجرای تعهد شده باشد. یعنی بین وقوع حادثه و عدم انجام تعهد رابطه مستقیم وجود داشته باشد.
با این حال یکی از مهمترین اشتباهاتی که در عمل دیده میشود، عدم اعلام بهموقع فورس ماژور است. در بسیاری از قراردادها تصریح شده که طرفی که دچار شرایط فورس ماژور شده باید در مدت مشخصی (مثلاً چند روز یا چند هفته) موضوع را به طرف مقابل اطلاع دهد. اگر این اطلاعرسانی انجام نشود، ممکن است حتی با وجود وقوع جنگ نیز طرف متخلف شناخته شود و مسئول جبران خسارت باشد.
اقدامات مهم در زمان وقوع فورس ماژور
در چنین شرایطی چند اقدام مهم باید انجام شود:
در قدم اول متن قرارداد باید دقیق بررسی شود. بسیاری از قراردادها بند مشخصی درباره فورس ماژور دارند که در آن نوع حوادث، نحوه اعلام، و آثار آن بر قرارداد توضیح داده شده است.نکته شایان توجه این است که فورس ماژور از جمله قواعد عمومی قراردادها میباشد که حتی در فرض عدم پیش بینی در متن قرارداد بازهم قابل استناد میباشد لیکن در متن قرارداد طرفین میتوانند حوزه تسری فورس ما ژور را مهندسی و پیش بینی نمایند .
در قدم دوم لازم است مستندات وضعیت موجود جمعآوری شود. این مستندات میتواند شامل اطلاعیههای رسمی، اخبار معتبر، تصمیمات دولتی، اختلال در حملونقل، بسته شدن مرزها یا هر مدرکی باشد که نشان دهد اجرای تعهد واقعاً تحت تأثیر شرایط جنگی قرار گرفته است.
در قدم سوم باید اعلام فورس ماژور بهصورت رسمی و مطابق با شرایط قرارداد انجام شود. این اعلام معمولاً باید مکتوب باشد و در آن توضیح داده شود که چه اتفاقی رخ داده، چه تعهدی تحت تأثیر قرار گرفته و این وضعیت چه مدت ممکن است ادامه داشته باشد.
نکته مهم دیگر این است که فورس ماژور همیشه به معنای پایان قرارداد نیست. در بسیاری از موارد اجرای تعهد فقط برای مدت وقوع شرایط اضطراری متوقف میشود و پس از رفع آن ادامه پیدا میکند. اما در برخی قراردادها اگر شرایط فورس ماژور طولانی شود، طرفین ممکن است حق فسخ نیز داشته باشند.
به همین دلیل مدیریت درست این مرحله اهمیت زیادی دارد. یک اعلام ناقص، دیرهنگام یا غیرحرفهای ممکن است باعث شود طرف مقابل همچنان مطالبه خسارت کند.
اگر در قراردادی تعهدی دارید که به دلیل شرایط جنگی با مشکل مواجه شده، بهترین اقدام این است که قبل از هر تصمیمی متن قرارداد، شرایط فورس ماژور و نحوه اعلام آن بهدقت بررسی شود تا از ایجاد مسئولیتهای حقوقی غیرضروری جلوگیری شود.
#مژده کاوه
#راضیه کُردی
#فورس ماژور#تعهدات-قراردادی#قرارداد#جنگ#تعهدات_در_جنگ#گروه_وکلای_استراتژیست_حاکمیتی_شرکتهای_تجاری
