آیا مدام خود را با دیگران مقایسه میکنید و احساس میکنید از قافله عقب ماندهاید؟ آیا گفتن کلمه «نه» برایتان سختترین کار دنیاست؟ اگر این سوالات برایتان آشناست، بدانید که تنها نیستید. اینها نبردهای درونی رایج اما دردناکی هستند که بسیاری از ما با آنها روبرو میشویم.
عزت نفس، در سادهترین تعریف، همان «باور به ارزشمندی درونی» است. وقتی این باور ضعیف باشد، تأثیرات منفی آن مانند یک سم تدریجی، تمام جنبههای زندگی، از روابط عاطفی گرفته تا موفقیت شغلی را تحت تأثیر قرار میدهد. این ضعف همیشه آشکار نیست و گاهی در پس رفتارهایی پنهان میشود که شاید هرگز فکرش را هم نمیکردید.
در کتاب «خودت را دست کم نگیر»، با روایت داستان «سوگل» و خانوادهاش، به ما نشان داده میشود که چگونه این نشانههای پنهان در زندگی روزمره ظاهر میشوند. در این مقاله، با الهام از این داستان، ۱۰ نشانه ظریف و گاهی غافلگیرکننده عزت نفس پایین را بررسی میکنیم تا بتوانید این الگوها را در خود یا اطرافیانتان تشخیص دهید.
افراد با عزت نفس پایین، یک منتقد درونی بیرحم دارند که برای کوچکترین اشتباهات، آنها را سرزنش میکند. این الگو تنها به خودشان محدود نمیشود و آن را به اطرافیان (همسر، فرزندان) نیز تعمیم میدهند.
این الگو به وضوح در رفتار پدر سوگل دیده میشود که «مدام در حال سرزنش و ایراد گرفتن از فرزندان خودش است» و با ایجاد احساس شرم و خجالت در آنها، عزت نفسشان را تخریب میکند.
آنچه این رفتار را چنین موذیانه میسازد، این است که این سرزنشگری، در واقع صدای درونیشده والدین منتقد دوران کودکی است. این الگوی شناختی بیامان، به فرد میآموزد که ارزش او مشروط به بینقص بودن است و به تدریج، صدای انتقادگر بیرونی به یک شکنجهگر درونی تبدیل میشود.
این افراد به دلیل بیاطلاعی از تواناییها و ارزش درونی خود، دائماً در یک مسابقه بیپایان مقایسه قرار دارند. پدر سوگل با مقایسه کردن فرزندانش با دیگران، باعث ایجاد حسادت و سردرگمی در آنها میشد.
اما این الگو عمیقتر از این حرفهاست؛ خود سوگل نیز این رفتار را درونی کرده بود و اعتراف میکرد که جلوی آینه، ظاهر خود را با «بازیگرهای هالیوودی» مقایسه میکند و هرگز احساس رضایت ندارد.
این نشانه از آن جهت پنهان است که جامعه مدرن، رقابت را تشویق میکند. اما مقایسه دائمی، نه محرک رشد، بلکه نشانه عدم اطمینان به مسیر و ارزشهای شخصی و دلیلی روشن بر این است که فرد، ارزش خود را نه در درون، که در برتری جستجو میکند.
برخی افراد برای جلب توجه و گرفتن تأیید از دیگران، نیازهای اولیه خود را نادیده میگیرند و به طور افراطی به دیگران خدمت میکنند. این الگو در مادر سوگل تجلی مییابد که برای تأیید گرفتن از مهمانان، «از جسم و روح خودش مایه میگذاشت» و ارزش خود را فدا میکرد تا احترام دیگران را به دست آورد؛ نتیجه این ایثارگری افراطی، «بدن درد یا سردرد» همیشگی بود. آنچه این رفتار را به یک نشانه پنهان تبدیل میکند، پیامد آن است.
جامعه ایثارگری را تحسین میکند، اما شکل افراطی آن که از عزت نفس پایین نشأت میگیرد، اغلب به خشم فروخورده و انفجارهای ناگهانی منجر میشود که به روابط آسیب میزند و فرد را در چرخهای از فداکاری و رنجش گرفتار میکند.
افراد با عزت نفس پایین، هویت مستقلی برای خود قائل نیستند و رضایتشان تنها زمانی حاصل میشود که دیگران آنها را تأیید و تحسین کنند. نگرانی دائمی آنها این است که «دیگران دربارهشان چه فکری میکنند». این رفتار در خود سوگل نیز دیده میشود که اعتراف میکند در مهمانیها «بیشتر از بقیه کار میکردم که یه موقع پشت سرم حرفی نزنند».
این نیاز دائمی به تأیید بیرونی، نتیجه مستقیم سرزنشگری بیوقفه (نشانه ۱) و مقایسههای دائمی (نشانه ۲) است که در کودکی به فرد میآموزد ارزش ذاتیاش کافی نیست. این وابستگی به قضاوت دیگران، نشان میدهد که فرد منبع ارزش را در بیرون از خود جستجو میکند، نه در درون.
این افراد تمایل دارند همیشه جنبههای منفی افراد و موقعیتها را ببینند و حرفهای معمولی دیگران را به شکل منفی برداشت کنند. این الگو در شخصیت «سعید»، برادر سوگل، به خوبی نمایان است که با بدبینی خود مانع از رفتن سوگل به دانشگاه مورد علاقهاش شد، زیرا معتقد بود «هزار اتفاق بد برایش پیش میآید». این نوعی تحریف شناختی است که گاهی با احتیاط یا واقعبینی اشتباه گرفته میشود.
در حقیقت، این یک مکانیزم دفاعی است که فرد برای محافظت از خود در برابر شکستهای احتمالی به کار میگیرد، زیرا در اعماق وجودش باور ندارد که توانایی مقابله با چالشها را دارد.
کمالگرایی اغلب از نیاز به دیده شدن و تأیید گرفتن در کودکی نشأت میگیرد و فرد را مجبور میکند استانداردهای غیرواقعی برای خود تعیین کند. مادر سوگل رگههایی از این ویژگی را داشت و معتقد بود «همیشه و همه جا باید مرتب باشد تا من احساس خوبی داشته باشم».
این تفکر «همه یا هیچ»، دو پیامد فلجکننده دارد: یا فرد برای رسیدن به «نقطۀ صد ماجرا» دچار استرس و اضطراب دائمی میشود، یا از ترس نرسیدن به آن کمال بینقص، به کلی کار را رها کرده و به سمت اهمالکاری سوق داده میشود. این نشانه پنهان، بیانگر این است که ارزش فرد به عملکرد بیعیب و نقص او گره خورده است.
این یکی از غافلگیرکنندهترین نشانههای عزت نفس پایین است. برخلاف تصور عموم، تکبر و خود برتربینی اغلب یک «دیوار دفاعی» است که فرد برای محافظت از خود در برابر احساس شرم و حقارت درونی میسازد. افرادی که تحقیر و سرزنش زیادی را تجربه کردهاند، گاهی سیستم دفاعیشان مختل شده و با رفتارهای متکبرانه تلاش میکنند خود را قوی نشان دهند.
درک این نکته که این رفتار میتواند ریشه در یک عزت نفس شکننده داشته باشد، نگاه ما را به این افراد تغییر میدهد و نشان میدهد که زخمهای درونی چگونه میتوانند در ظاهری کاملاً متضاد خود را نشان دهند.
این نشانه پنهان، روی دیگر سکه مقایسه است. فردی که موفقیتها و داشتههای دیگران را تخریب میکند، با طعنه و کنایه صحبت میکند یا دستاوردهایشان را نادیده میگیرد، در واقع از «کمبود حرمت نفس» خود رنج میبرد. این رفتار در برادر سوگل دیده میشود که در مهمانیها تلاش میکرد پسرخالهاش را «با طعنه و کنایه، جلوی بقیه تحقیر کند».
این رفتار اغلب به عنوان بدجنسی یا حسادت صرف تلقی میشود، اما در هسته خود، فریادی از سوی یک عزت نفس زخمی است که میگوید: «من به اندازه کافی خوب نیستم» و با کوچک کردن دیگران، سعی در تسکین موقت درد درونی خود دارد.
عزت نفس با عزیز دانستن «جسم و روح» همراه است. افرادی که برای خود ارزش قائل نیستند، به سلامت خود بیتوجهی میکنند و با وجود بیماریهای جسمی یا روحی، رسیدگی به خود را به تعویق میاندازند. مادر سوگل نمونه بارز این رفتار بود. او با وجود دردهای مداوم، با گفتن جملاتی مانند «قرص مسکن میخورم و خودش خوب میشود»، از رسیدگی به سلامتی خود طفره میرفت.
این نشانه بسیار رایج و خطرناک است، زیرا فرد به طور ناخودآگاه این پیام را به خود میدهد که «من ارزش زحمت کشیدن را ندارم» و خود را لایق مراقبت و بهبودی نمیداند.
این افراد به دلیل عدم اطمینان به تواناییها و قضاوت خود، ارادهای از خود ندارند، دائماً مردد هستند و منتظرند دیگران برایشان تصمیم بگیرند. این رفتار آنها را در معرض انواع سوءاستفادههای عاطفی، جسمی و کاری قرار میدهد. نویسنده کتاب، داستان دوستش را تعریف میکند که همسرش او را مورد ضرب و شتم قرار میداد، اما این رفتار را با گفتن «اشکالی ندارد که او با زدن من به آرامش برسد» توجیه میکرد.
این اطاعتپذیری افراطی، از ترس طرد شدن و ناتوانی در پذیرش مسئولیت انتخابها ناشی میشود و فرد را در یک چرخه ویرانگر وابستگی و آسیب نگه میدارد.
این نشانههای دهگانه، اگرچه رایج هستند، اما نباید به عنوان سرنوشتی محتوم پذیرفته شوند. همانطور که دیدیم، این مشکل فقط به خجالتی بودن محدود نمیشود؛ گاهی پشت نقاب تکبر یا عادت مخرب بیارزش کردن دیگران پنهان میشود. اولین و مهمترین قدم برای بازسازی عزت نفس، آگاهی و تشخیص این الگوهای پنهان در خودمان است.
همانطور که لوئیس کازولینو به زیبایی بیان کرده است:
شاید عزت نفس همه چیز نباشد ولی بدون عزت نفس هم هیچ چیز ممکن نیست.
اکنون که این نشانههای پنهان را میشناسید، اولین و کوچکترین قدمی که امروز میتوانید برای ارزش دادن بیشتر به خودتان بردارید، چیست؟
